Skip to main content

Full text of "Geschichte der Moralstreitigkeiten in der römisch-katholischen Kirche seit dem sechzehnten Jahrhundert : mit Beiträgen zur Geschichte und Charakteristik des Jesuitenordens"

See other formats


W%f.^f 



A 



;^^i>< 


Hv.f "^TT V 




fÄ! 


5t V- - "^ 


i^^X^^^ 




t ^ 





.»^*e^ 






h«t^^ 



> -\ 






.i* 



.:^*in^- 



T VV.i- 



Geschichte 



der 



Moralstreitigkeiten 

in der 

römiscli-katholisclieii Kirche 

seit dem seclizelmten Jahrhundert 
mit Beiträgen zur Geschiciite und Cliarakteristiii des Jesuitenordens. 



Auf Grund ungedruckter Aktenstücke 

bearbeitet und herausgegeben von 

Ignaz von Döllinger und Fr. Heinrich Reusch, 



Zweiter Band. 

(A k t e n s t ü c li e.) 




Nördlingen 1889. 
Verlag der C. H. Beck 'sehen Buchhandlung. 



Alle Rechte vorbehalten. 



Druck von C. H. Beck in Nördliugf-n* 



Inhalt. 

Die der Inhaltsaugabe in Parenthese beigefügte Seitenzahl bezeichnet die Stelle des ersten 
Bandes, wo das betreffende Documeut besprochen wird. 

Erste Abtheilung. Seite 

1. P. P. La Quintinye an den General Oliva über die Jesuiten in Süd- 
Frankreich, 1. Juli 1666 (S. 57) 1 

2. Oliva's Antwort, 17. Aug. 1666 (S. 59) 12 

3. 4. Der Provinzial an La Quintinye und dessen Antworten, Mai 1666, 
Beilagen zu No. 1 (S. 58) 14 

5. La Quintinye au Innocenz XL, 8. Jan. 1679 (S. 59) 17 

6. 7. Gutachten der Patres D. Brunacci und C. Sesti über den Zwist 
des Generals Gonzalez mit der französischen Regierung, 27. bezw. 

28. Mai 1689 (S. 138) 19 

8. Der französische Assistent Fontaine an den deutschen Assistenten 
E. Truchsess über das Verhalten des Generals in dem Zwiste mit 
Frankreich, 14. Nov. 1689 (S. 138) 21 

9. Gutachten von Aeg. Estrix über das Werk von M. de Elizalde, Febr. 

1(589 (S. 142) 23 

10. Bericht von Ambr. Ortiz über die Versuche, die Veröffentlichung 

des Buches von Gonzalez zu verhindern (S. 147. 155) 45 

11. Denkschrift von Estrix zu Gunsten der Veröflfentlichuug des Buches 
von Gonzalez (Examen rationum etc.), 1693 dem Papste und meh- 
reren Cardinälen überreicht (ö. 167) . 49 

12. Compendium opusculi etc. (über den Probabilismus), von Gonzalez, 
Sommer 1693 (S. 195) 63 

13. Denkschrift zu Gunsten der Gestattung der Bekämpfung des Proba- 
bilismus im Jesuitenorden, 1692 (S. 170) 73 

14. Denkschrift zu Gunsten der Veröffentlichung des Buches von Gon- 
zalez, 1692 (S. 171) 81 

15. Auszug aus dem Gutachten der Revisoren über das Buch von Chr. 
Rasslcr (gehört zu No. G6, S. 243) 90 

16. Eine Stelle aus No. 11, abgeschrieben von Truchsess (S. 50. 168) 91 



IV Inhalt. 

Seite 

17. Entwurf der Antwort der Assistenten auf die Vermittlungsvorschläge 

des Secretärs Estrix, Dec. 1692 (S. 174) 92 

18. Der Secretär Estrix an die Provinziale über die Sitzung der Inqui- 
sition vom 26. Juni 1693 (S. 196) 94 

19. Fr. Diaz an Gonzalez: er möge sein Buch nicht veröffentlichen, 25. 

Oet. 1691 (S. 148) 95 

20. B. Paintner an Truchsess über die Uebersendung des in Dillingen 
gedruckten Buches von Gonzalez nach Rom, Pruntrut 22. April 1692 

(S- 154) 98 

21. P. Segneri an Gonzalez: er dürfe sein Buch nicht veröffentlichen, 

Rom 8. Juni 1692 (S. 158) 99 

22. B. Paintner an Truchsess über die Veröffentlichung des Buches von 
Gonzalez, Augsburg 22. Mai 1693 (6. 195) 101 

23. Bittschrift des Provinzials Fr. Migno (Mino) von Toledo an den König 

von Spanien, Herbst 1693 (S. 189. 213) ' . . i02 

24. Bericht der Madrider Jesuiten, 16. Juli 1693 (S. 188) .... 109 

25. Bericht über das Verhalten des P. Sarmiento, Aug. 1693 (S. 188) 110 

26. Schreiben des Cardinais Aguirre an den König von Spanien, 26. April 
1693, und Gegenbemerkungen eines spanischen Jesuiten (S. 185) . 115 

27. Die Assistenten an Kaiser Leopold über den Streit mit dem General 

3. Nov. 1693 (S. 210) ' ug 

28. Brief (von P. Diaz?) über die Procuratoren-Congregation, Rom 22 

Nov. 1693 (S. 222) 119 

29. Brief (von P. Miller?) über den Beschluss der Procuratoren-Congre- 
gation, Wien 19. Dec. 1693 (S. 224) 120 

30. 31. L. Sabran an Truchsess über die Procuratoren-Congregation, 
Genua 9. bezw. 16. Jan. 1694 (S. 223) ' 121 

32. B. Paintner an Truchsess über den Beschluss der Procuratoren-Con- 
gregation, Augsburg 28. Jan. 1694 (S. 223. 227) 123 

33. Auszug aus einem Briefe aus Rom 6. März 1694 über den Beschluss 

der Procuratoren-Congregation (S. 228) 124 

34. 35. I. Diertins an Truchsess über den Streit der Assistenten mit 

dem General, Nowgorod 4. bezw. 17. Juli 1694 (S. 225. 247) . . 125 

36. Bittschrift eines Jesuiten an den Papst gegen Gonzalez und über 

den Beschluss der Procuratoren-Congregation (S. 229) 129 

37. Die Assistenten an Gonzalez: er möge die Schriftstücke über den 
Beschluss der Procuratoren-Congregation nicht veröffentlichen lassen, 

12. Aug. 1694 (S. 231) 13(^ 

38. Denkschrift der Assistenten für die Procuratoren-Congregation, Nov* 

1693 (S. 219) r . . . .' 131 

39. Scriptum Anonymi, Vertheidigung der Assistenten, Kritik des Ver- 
haltens des Generals, Nothwendigkeit einer General- Congregation 
Herbst 1693 (S. 201) _ 137 

40. Vertheidigung des Beschlusses der Procuratoren-Congregation vom 

18. Nov. 1693 von D. Brunacci (S. 228) I4I 



Inhalt. V 

Seite 
41 Denkschrift über die Nothwendigkeit einer General -Congregation 

'(S. 164) ^^^ 

42. Brevis Synopsis de editione libri Patris Generalis etc., Erwiederung 
auf die von Gonzalez versandte Denkschrift mit demselben Titel, 

1693 (S. 193) • ^^^ 

43. 44. Bemerkungen über den Beschluss der Procuratoren-Congregation 

vom 18. Nov. 1693 (S. 227) ^^^ 

45. Denksclu'ift über die Nothwendigkeit einer General-Congregation, Nov. 

1693 (S. 222) ^^^ 

46. Erklärung der Assistenten über die Vermittlungsvorschläge des P. 
Wolff, Nov. 1693 (S. 211) 1^8 

47. Brief an Ph. Regans, Provinzial zu Brüssel, über den Beschluss der 
Procuratoren-Congregation (S. 214. 224) • 15^ 

48. Brief über den Beschluss der Procuratoren-Congregation und die 
Haltung der Höfe von Wien und Madrid (S. 228) 160 

49. Notizen über die Amtsführung des Generals, von Truchsess wahr- 
scheinlich 1694 oder 1695 geschrieben (S. 247) 162 

50. Bemerkungen gegen die Veröffentlichung des Buches von Gonzalez 

(S. 172) ^^2 

51. Brief aus Belgien über ein Schreiben von Estrix an P. de la Fon- 
taine (S. 172) 163 

52. Bemerkungen gegen die Veröffentlichung des Buches von Gonzalez 

(S. 172) 1^-^ 

53. 54. Auszug aus der von Gonzalez (vor Ende Juni 1693) versandten 
Synopsis mit Gegenbemerkungen (S. 191) 105 

55. Brief aus Rom nach Spanien über den Beschluss der Procuratoren- 
Congregation vom 18. Nov. 1693 (S. 223) 167 

56. Gonzalez an die Provinziale, 14. Aug. 1694: der Papst hat den Be- 
schluss der Procuratoren-Congregation für ungültig erklärt (S. 22G) 168 

57. P. Fr. de la Chaise an Gonzalez über sein Buch und den Beschluss 

der Procuratoren-Congregation, Paris 1. Sept. 1694 (S. 229. 233) . 169 

58. P. Chr. Rassler in Dillingen an Truchsess über sein Buch gegen 
Gonzalez, 14. Oct. 1694 (S. 236) • . . 169 

59. Rassler an den Secretär Guarini, 17. Nov. 1694 (S. 23S) .... 173 

60. Rassler an Tiuchsess, 24. Nov. 1694 (S. 236) 175 

61. Guarini an Rassler, Rom 4. Dez. 1694 (S. 239) 177 

62. Rassler an Guarini, 29. Dec. 1694 (S. 239) 178 

63. 64. Rassler an Truchsess, 29. Dec. 1694 und 18. Mai 1695 (S. 240. 241) 182 

65. Rassler an Guarini, 22. Juni 1695 (S. 240) 187 

66. Gonzalez an den Provinzial Fr. Rhem über das Buch von Rassler, 

27. Aug. 1695 (dazu gehört No. 15, S. 243) 190 

67. Rassler an Guarini, Anfang 1695 (S. 240) 191 

68. Bemerkungen gegen die Veröffentlichung des Buches von Gonzalez 

(aus dem J. 1692? S. 172) 194 

69. Denkschrift von P. Segneri gegen Gonzalez, Anfang 1693 (S. 178) 195 



VI Inhalt. 

Seite 

70. Anträge für die General-Congregation von 1696 (S. 247) .... 201 

71. 72. Anträge von J. de Palazol für die General-Congregation, 4. und 

18. Oct. 1696 (S. 249) 202 

73. 74. Anträge für die General-Congregation (S. 247) 206 

75. Anträge der Assistenten für die General-Congregation (S. 251) . 208 

76. Antrag für die General-Congregation über die Verbindung der Aemter 

des Secretärs und des Admonitors (S. 248) 208 

77. Denkschrift von Gonzalez über denselben Gegenstand (aus dem J. 
1692?) S. 141) 209 

78. Denkschrift von Gonzalez über sein Verhalten gegen die Höfe von 
Madrid und Wien, Sommer 1693 (S. 190) 211 

79. Erklärung Innocenz' XII. vor dem Beginne der General-Congregation 

im Nov. 1696 (S. 250) . . . *. 213 

80. Bemerkungen über den ersten Beschluss der General-Congregation 

von 1696 (S. 251) 214 

81. 82. Bemerkungen von Truchsess über das 6. Beeret der General- 
CongiTgation von 1696 (S. 253) 214 

Nachtrag. Rassler an Truchsess, 29. Juni 1695 (gehört hinter No. 65, 

S. 241) 216 

Zweite Abtheilung. 

1. Auszug aus einer Denkschrift von P. A. Possevinus für Wilhelm V. 

von Baiern, 1583 (S. 657) 223 

2. Die Pars speculativa der Ratio studiorum von 1592 (S. 470) . . 225 

3. Facultäten für Card. Morone, als er 1576 zum Reichstage nach Re- 
gensburg ging (S. 515) 244 

4. Facultäten für die Jesuiten in Baiern und in den nördlichen Pro- 
vinzen, 1584 (S. 512) 247 

5. Ein Jesuit an einen Assistenten über ein neues Buch über den Ge- 
horsam (S. 625) 250 

6. J. Gretser an Card. Bellarmin über seine Vertheidigung Bellarmins, 
Ingolstadt 23. Juni 1608 (S. 542) 251 

7. A. Contzen an Bellarmin, über das Verbot des Buches von M. Be- 
canus, Mainz 26. März 1613 (S. 543) 252 

8. Bellarmin an A. Contzen, über ein Pasquill gegen Paul V., Rom 

30. Nov. 1613 (S. 548) 259 

9. A. Contzen an Bellarmin, über das Citiren von Ketzern, Mainz 24. 

Dec. 1613 (S. 547) 260 

10. A. Contzen an Bellarmin, über die Censur seiner Schriften u. s. w., 
Mainz 14. März 1614 (S. 548) 262 

11. Bellarmin an Contzen, über die Censur seiner Schriftem u. s. w., 

Rom 15. April 1614 (S. 548) 263 

12. Bischof Johann Flug von Aspermont von Chur an Card. Bellarmin, 
über kirchliche Verhältnisse in Graubünden und Veltlin, Fürsteu- 
burg 10. Jan. 1614 (S. 553) 264 



Inhalt. YII 

Sfito 

13. Bcllarmlns Antwort, Rom 1. April 1614 (S. 554) 205 

14. M. Becanus an Bellarmiu, über die den Lutheranern in Is'ieder- 
Oesterreich gewährte Religionsfreiheit, Wien 8. Aug. 1620 (S. 554) 265 

15. Ein Abschnitt aus einer Vertheidigungsschrift des Fr. Suarez über 
seine Lehre von der brieflichen Beichte, 1605 oder 1606 (S. 535) 266 

16-18. Gutachten von vier Jesuiten über die Zurücknahme der vivae 
vocis oraculo ertheilten Privilegien durch die Bulle Urbans VIIL vom 
20. Dec. 1631 (S. 515) 274 

19. Notizen über C. Scioppius' Augriö'e gegen die Jesuiten, die L. Forer 

aus Rom gesandt wurden, um 1633 (S. 567. 574) 286 

20. Eingabe eines Jesuiten an die Index-Congregation gegen G. Scio^Dpius, 

um 1634 (S. 560. 572) 287 

21. Eingabe von L. Forer an die Liquisition gegen G. Scioppius, 1635 

(S. 561) 295 

22. Der Assistent Th. Busaeus an den Provinzial A. Welser, über die 
Widerlegung des Scioppius, Rom 27. Oct. 1632 (S. 565) .... 300 

23. Der General Vitelleschi an den Provinzial W. Mundbrot, über die 
Widerlegung des Scioppius durch L. Forer u. s. w., Rom 1633 

(S. 565) 300 

24. W. Mundbrot an L. Forer über Scioppius' Angriffe, München 1. Aug. 

1633 (S. 567. 577) 301 

25. A. de Albertis an L. Forer über Scioppius' Angriffe, Trient 28. Aug. 

1633 (S. 567) 302 

26. Notizen über Scioppius' Angriffe, die L. Forer aus Rom gesandt 
wurden, 1. Dec. 1635 (S. 575. 583. 586) 304 

27. Brief aus Spanien an P. LajTnann über das Einschreiten der Inqui- 
sition gegen antijesuitische Schriften, 15. Juli 1634 (S. 585) . . 306 

28. A. de Albertis an L. Forer über Scioppius' Angriffe, Trient 26. Nov. 

1634 (S. 572) 306 

29. 30. Notizen über Scioppius' Angriffe, die L. Forer aus Rom ge- 
sandt wurden, 21. und 28. Jan. 1634 (S. 567. 579) 307 

31. Hugo Roth an L. Forer über Gravina's Vox turturis, Ebersberg 27. 

Jan. 163G (S. 584) 309 

32. L. Forer an ürban VIIL über G. Scioppius, 1639 (S. 5o3) ... 311 

33. 34. A. de Albertis an L. Forer über die Censur-Schwierigkeiten, auf 
welche er mit seinen Schriften gegen Scioppius stiess, Mailand 1. Jan. 

1642 und 31. Juli 1641 (S. 587) 311 

35. M. Vitelleschi an N. Widmann über die Ernennung J. de Lugo's 

zum Cardinal, Rom 19. Dec. 1643 (S. 667) 316 

36. V. Caraffa an S. Veihelin über Büchercensur, Rom 6. Juni 1648 

(S. 654) 317 

37. V. Caraffa an L. Keppler über die Beichtväter von Fürsten u. s. w., 

Rom 30. Mai 1648 (S. 649) 318 

38. V. Caraffa an L. Keppler über IL Waugnerecks politische Schrift- 
stellerei u. s. w., Rom 12. März 1049 (S. 655) 319 



Yin Inhalt. 

Seite 
39. P. Wibertus ** an M. Kam, allerlei Naclirichten, Augsburg 8. April 

1651 (S. 523) 321 

40-51. G. Speiser an N. Widmann, Berichte über die beiden Generals- 
wahlen des J. 1652, Rom 23. Dec. 1651 bis 21. März 1652 (S. 594) 321 

52. Decrete der Congregatio super statu regularium vom 10. Febr. 1654 

und 27. Juli 1655 über kleine Klöster in Italien (S. 523) ... 338 

53. Verordnung des Jesuitengenerals J. P. Oliva vom 14. März 1665 über 
Intercessiones und Besuche von Frauenzimmern (S. 645) .... 341 

54. Anträge der oberdeutschen Provinzial-Congregationen von 1665 und 

. 1682 und Antworten der Generale Oliva und Noyelle (S. 521. 522. 6ße>) 343 

55. Bericht über eine Vision der Neapolitanerin Johanna ab Alexandre 

1598 (S. 528) 345 

56. Revelationes de iis qui salvantur in Societate (S. 525) .... 347 

57. Visionen des P. Matthaeus Franciscus Cyprianus 1637 (S. 530) . . 349 

58. Aufzeichnung der Giovanna Barberini über Offenbarungen der Maria 
Magdalena de' Pazzi (S. 530) 350 

59. Bericht über ein Wunder des P. Marcellus Mastrilli 1640 und über 

die Erscheinung eines verstorbenen Jesuiten in Tournay 1641 (S. 531) 351 

60. Gutachten über eine Schrift über die Beichte (S. 655) .... 352 

61. Kurfürst Maximilian an den Papst, bittet um die Heiligsprechung 

des Ignatius von Loyola (S. 665) 353 

62. Kurfürst Maximilian an den Papst, bittet um die Erhebung des 
Festes des h. Ignatius zu einem Festum duplex und um die Heilig- 
sprechung des Joh. Card. Lusitanus, 21. Febr. 1646 (S. 666) . . 354 

63. Rundschreiben des Generals Oliva über eine Schrift von Th. Ray- 
naud, 10. Juli 1666 (S. 637) 355 

64. Cölestinus Sfondrati, Abt von St. Gallen, an einen Jesuiten über 

sein Regale sacerdotium, St. Gallen 1. Febr. 1693 (S. 610) . . . 356 

65. Ein Jesuit an den Abt Sfondrati über dasselbe Buch (S. 610) . . 356 

66. Bericht eines Jesuiten über eine Disputation der Carmeliter und 
Jesuiten in Köln und über das Einschreiten des Erzbischofs Colbert 

von Ronen gegen den Jesuiten Gl. Buffier, 1697 (S. 630 und 617) 358 

67. P. Canisius an den Erzbischof von Salzburg, Rom 17. Juni 1566 

(S. 657) 360 

68. C. Portner au den Provinzial Gravenegg, bittet um die Entlassung 

aus dem Orden, Sulzbacli 5. Mai 1639 (S. 640) 361 

69. Chr. Schorrer an den General Oliva über P. Theodorich Beck, Pruntrut 

3. Mai 1663 (S. 642) 362 

70. Oliva an Schorrer über denselben, 81. Mai 1664 (S. 642) ... 363 

71. Ein Jesuit an den General, Klagen über allerlei Missstände, Feld- 
kirch 23. Aug. 1668 (S. 646) 364 

74. Warnungsbrief an einen Ungenannten (G. Scioppius? S. 593) . . 374 

75. Der Provinzial der oberdeutschen Provinz an den General, beantragt 

die Entlassung des M. Schöch, 1713 (S. 642) 375 



Inhalt. IX 

Seite 

76. A. Gump an den Provinzial M. Bock, bittet um Entlassung aus dem 
Orden, Freiburg 7. Juni 1713 (S. 641) ' 375 

77. Instruzione a' principi della maniera con la quäle si governano li 

patri Giesuiti, 1617 (S. 659) 376 

78. Denkschrift über die Mittel zur Erhaltung und Verbreitung des ka- 
tholischen Glaubens in den gemischten und protestantischen Gegenden 

von Deutschland, um 1600 (S. 6ö2) 390 

79. Fr. V. Aerssen, holländischer Gesandter in Paris, an Oldenbarnevelt, 
über Streitigkeiten bei der Krönung Ludwigs XIII., Paris 26. Oct. 

1610 (S. 541) 394 

80. 81. Derselbe an denselben, über die Unterdrückung des Buches von 
Bellarmin gegen Barclay, Paris 5. und 14. Dec. 1610 (S. 538) . 394 



Verzeichniss der Stellen des ersten Bandes, an wel- 
chen die Berichtigungen zu den Documenten stehen. 



Bd. Tl S. 
2—19 
20-22 
23-43 
45-48 
49-62 
64-73 
73—81 
82-89 

90 
94. 95 
95-98 

98 

99. 100 

102-108 

103 
109-114 
115-117 

119. 120 

120. 121 
121 

123. 124 
126-128 
129. 130 

131 
132—136 
138-140 
141—148 
153-155 
156-158 



BJ. I S. 


Bd. II. S 


57 


159 


139 


160 


142 


161 


156 


162 


168 


163. 164 


196 


166 


171 


167. 168 


172 


169 


243 


170-177 


196 


177-181 


149 


182. 183 


155 


184-187 


158 


188-190 


213 


190. 191 


187 


191-194 


188 


194. 195 


185 


196-201 


223 


203-205 


224 


209. 210 


223 


211-213 


223 


213 


225 


215 


229 


216-218 


231 


223-225 


219 


226 


201 


227-240 


228 


241-244 


193 


244-247 


222 


247—249 



Bd. I S. 

212 

224 

228 

247 

172 

192 

223 
226. 229 

237 

239 

240 

241 

240 

243 

240 

172 

178 

249 

141 

190 

251 
253. 254 

241 

657 

485 

495 

504 

515 

512 



Bd. II S. 

251 
251. 252 
253 -258 
259. 260 
260-262 
262. 263 

264. 265 

265. 266 
267-274 
274-277 
278-283 
283. 284 

285 
286. 287 
288-294 
295-299 

300 

300. 301 

301. 302 

302. 203 
304. 305 

306 

307 
307-309 

309 
310. 311 
311-314 
314-316 

316. 317 

317. 318 

318. 319 
320 
321 



Berichtigungen. 


Bd. I S. 


Bd. II S. 


625 


322. 323 


542 


323. 324 


544 


324. 325 


550 


325 -327 


547 


327. 328 


548 


329. 330 


554 


330. 331 


555 


332 


536 


333. 334 


517 


334-336 


518 


336. 337 


519 


338—341 


520 


341. 342 


575 


343. 344 


560 


345-347 


562 


347-349 


565 


349. 350 


566 


350 


577 


351. 352 


584 


353. 354 


583 


355 


585 


356-358 


573 


358. 359 


580 


359 


585 


360 


563 


361. 362 


590 


362. 363 


589 


363. 364 


667 


365-372 


654 


374. 375 


649 


375. 376 


650 


376-390 


523 





XI 



Bd. I S. 
596 
597 
598 
600 
601 
603 
604 
605 
606 
608 
609 
523 
645 
521 
528 
525 
530 
531 
532 
666 
638 
613 
631 
618 
657 
640 
643 
644 
647 
593 
642 
659 



1. 

Epistola Patris Petri La Quintinye e societate Jesu 
ad E. P. Pallium OHva eiusclem societatis Praepositum 

generalem.*) 

P. La Quintinye führt beim Ordensgeneral über drei Punkte Beschwerde: 
1) über die verderbliche Moral des Ordens, sich auf den Grundsatz stützend: 
was bona fide geschieht, ist nie Sünde. Ausführlicher Beweis seiner Behaupt- 
ung aus Schriften und öffentlichen und privaten Aeusserungen von Ordensmit- 
gliedern: persönliche Anfeindungen und Vertheidigung ; 2) über die Anwendung 
dieser Moral im Beichtstuhl und auf der Kanzel; 3) über das Verhalten der 
Vorgesetzten gegen diejenigen, welche jene verderbliche Moral lehren oder 
bekämpfen ; Anklagen gegen ihn und Zurücksetzung seiner Person. 

Reverende admodum Pater. 

Pali 1 Julii 1G66 

Tria niaximi momeiiti Paternitati vestrae habeo proponeiida, 
de qiiihiis eam voliii facere certiorem, nt tarn mnneri nieo erga 
societatem iiostrani et salutem proximi, cni tota iiicumbit, quam 
conscientiae meae stimulis faciam satis. 

Primnm capnt est circa doctrinam moralem, qua nostrorum 
homiuum plerique iie dicam omnes in Aquitania sunt imbuti ; 
alterum circa niodum se gerendi eorumdem in praecipuis mu- 
neribus obeundis quae spectant ad regimen et curam animarum ; 
tertium vero circa agendi rationem quam tenent erga subditos, 
qui praesunt in bis locis 

Haec autem tria inter se ita connexa sunt, ut si peccetur 
in primo a primoribus, in aliis duobus peccari quoque necesse 
sit. Unde profecto tot et tarn magna oriuntur incommoda non 
solum societati sed etiam Reipublicae cbristianae, ut mirari satis 
non queam quod tantis raalis nulluni efficax adbibeatur remedium. 

Scio quidem quid S. Ignatius in constitutionibus, quid congregationes in 
decretis, quid in epistolis suis praepositi generales nobis comniendent quoad 
doctrinam, nee puto quemquam ex nostris, qui li^eris dant operam, ea ignorare, 
nihilominus tarnen iacent illa omnia statuta: quin imo quo magis nialum pro- 
hibetur, eo maiora videtur sumere incrementa. Jam enim a pluribus annis 
viget atque adolescit in hac provincia doctrina quaedam seu axioma circa mores 
quod ita longe lateque protenditur, ut si perversum est, sicut existimo, sit 
plane cur timeamus, ne totam' penitus doctrinam moralem, ni abrogetur, cor- 
rumpat ac labefactet aliquando. In eo quoque iuxta communem illorum sen- 
tentiam explicato continetur quidquid fere est laxitatis et corruptelae apud 
authores magis famosos, qui de rebus ad conscientiam pertinentibus tractarunt: 
ex eo quotidie oriuntur errores innumerij eo profligantur leges divinae et 

*) Codex Vaticanus Nro. 7327. Pag. 80 sqq. 



humanae, innumera peccata excusantur, clenique turbantur omnia, et est cauaa 
potissima ni fallor, si a nonnullis nostrorum, ut fama feit, in iis rebus oifensum 
est, cur societas nostra ita nunc passim male audit et traducitur, ut notavit 
postrema congregatio generalis. Congreg. II. decreto 22 anno 1661. Illud 
axioma de quo iam agitur est axiomadebonafide quod sie se habet: 
bona fides operantis aliquid mali semper eum excusat a peccato, 
vel quod idem est: quidquid fit bona fide, nunquam est peccatuni, 
quia, inquiunt, quemadmodum omne quod non est ex fide, peccatum est iuxta 
Paulum, ita ex opposito omne quod est ex fide, non est peccatum, unde satis 
constat, quid velint et intelliganfc per bonam fidem, etiamsi aliunde non 
haberemus. Bona fides igitur, de qua hie disputamus, et quam aifirmant semper 
excusare a peccato, est iuxta mentem ipsorum conscientia operantis illi dictans 
rem, quam operatur, esse bonam et honestam, id est minime peccaminosam : 
sicut mala fides est conscientia operantis illi dictans rem, quam operatur, esse 
malam. Nam per fidem, de qua hie agit Apostolus, nihil aliud intelligunt 
praeter conscientiara seu dictamen ratignis. Ita ut, si eos audiamus, ubicumque 
reperitur illa bona fides, seu actus, ille, quo iudicat operans se non peccare id 
operando quod operatur, ibi nullum unquam sit peccatum, quidquid mali operetur. 
Illud autem dogma nostrorum hominum mentes ita occupavit, ut eorum 
neminem fere videam a quo tanquam axioma theologicum contra quoscumque 
impugnantes, et quidquid adduci potest in contrarium, non teneatur mordicus 
ac propugnetur sicut pro aris et focis. Ipsi etiam iuniores, ubi primum 
e domo probationis egressi sunt, illa doctrina — tanquam doctrinae 
Jansenistarum oppositn ab illis imbuuntur. En, inquiunt, germana 
societatis doctrina, en dogma quod tenent omnes Jesuitae, uta multis audivi 
saepius, quod nempe ibi nunquam sit peccatum ubi non sit 
actualis et praesens cognitio qua iudicet operans se male 
operari; quia, ut volunt, talis cognitio est necessarium quid et essentiale ad 
peccandum. Cum autem illa cognitio praesens et actualis, quam contendunt 
esse necessariam ad peccandum, non possit una et simul reperiri cum bona fide, 
inde arguunt quod ubicunque reperitur bona fides, ibi non possit esse peccatum. 

Sed nimia facultas, qua volunt illam bonam fidem posse haberi, atque 
ideo homines excusari a peccato, cum aliquid mali operantur, probat manifeste 
quam perniciosum sit illud dogma. Juxta enim communem ipsorum doctrinam 
duo media sunt, quibus in cor hominis introducitur bona fides: unum ab in- 
trinseco, alterum ab extrinseco. Medium ab intrinseco est ratio ipsius operantis, 
quae id mali quod operatur, illi repraesentat tanquam rem minime malam aut 
fugiendara, sive id fiat propter negligentiam in inquirenda veritate, sive propter 
caecitatem cordis per peccata, sive propter nimios animi alfectus erga res 
terrenas, aut quamcumque aliam causam culpabilem , cuius ipse est author et 
quam deberet removere, ut tenetur et potest. Medium vero ab extrinseco est. 
authoritas doctorum saltem aliquot, imo etiam unius, modo ab operante doctus 
habeatur et probus. Quae authoritas, maxime si sit plurium eiusmodi, tanti 
est ponderis apud illos, ut de se sufficiat ad excludendam quamcumque dubi- 
tationem , imo quemcumque scrupulum de peccandi periculo in eo quod operatur 
operans, ideoque ad introducendam bonam fidem in cor hominis operantis 
malum: quia, ut aiunt, qui sequitur opinionem vere probabilem respectu sui, 
qualem sequitur qui agit iuxta authoritatem seu sententiam doctoris alicuius 
et a fortiori iuxta sententiam plurium, quos putat esse doctos et probos, ille 
semper in tali casu prudenter agit, sive errent illi doctores a parte rei, sive 
non errent: qui autem prudenter agit, potest vere existimare se non male 
operari, ergo illa authoritas est semper de se sutficiens, ut agens in tali casu 
agat bona fide. 

Unde fit, ut nihil sit magis vulgnre in ore nostrorum, cum tractant de 
illis rebus, quam hae voces aut similes, quae omnes reducuntur ad illud prin- 
cipium, aut ex eo deducuntur tanquam conclusiones: tale aut tale quid est 



quidem peccatüiH, et qui illud perpetrat, certe peccat, nisi tarnen 6lim excuset 
bona fides; hie vel ille in tali aut tali casu non peccavit, quia revera illud 
operando non putabat se peccare; ut aliquis peccet, necesse est ut rem quam 
operatur, cognoscat esse malam. Tantum peccat quis, quantum putat se peccare, 
et non magis : verbi gratia si Petrus fornicando putat se peccare mortaliter, 
peccat quidem mortaliter, sed si putat se peccare tantum venialiter, peccat 
tantum venialiter , si vero putat se nullatenus peccare , nullatenus peccat. Et 
sie de caeteris quae fiunt vel cum vel ex conscientia erronea, undecumque oriatur 
error ille sive ab intrinseco sive ab extrinseco, idest sive a ratione perversa et 
corrupta eorum qui operantur, sive ab auctoritate eorum qui errant et ducunt 
alios in errorem. 

Nee est, cur miremur, quod huiusmodi sermones ita frequenter usurpentur 
a nostris, quandoquidem ipsi qui instituunt et qui regunt alios, tam privatim 
quam publice eadem loquuntur, eadem docent et inculcant, ipsamque Apologiam 
pro casuistis, in qua profecto omnes aut fere omnes omnium casuistarum opiniones 
videntur approbari , praedicant tanquam librum bonum et Optimum , quantum- 
vis ab ipso summo Pontifice damnatam. Hie apponam aliquot exempla. 

P. N. iam veteranus Philosophiae professor in tractatu de anima disp. 
ultima sect. 8. Lex divina, inquit, non obligat voluntatem pro quo- 
cumque statu, sed coniunctam cum iudicio, seu, ut pliilosophice 
loquar, iudicantem legem ita praecipere. Ex quo duo falsa colliges: primum 
quod docet B. Thomas in epist. ad Galatas 5, cap. Ibi enim doeet B. Thomas, 
habentem conscientiam dictantem ipsum obligari ad servanda legalia , teneri 
observare legalia, et tamen peccare, si ea observet; hoc enim falsum est. Ex 
quo infero, voluntatem habere debitum se eonformandi conscientiae atque ita 
peccare contra debitum quae non sequitur conscientiam , haec enim obligatio 
omnem aliam tollit, imo alia nulla est nisi cognita. Hactenus ille. Marti- 
nonus theologus in suo Anti-Jansenio disp. 16 sect. In. 4. Quotiescumque, 
inquit, aliquis iudicatbona fide aliquid sibi agendujn esse, 
licetillud de se iure naturali sit illicitum, excusatur apeccato, 
alias esset perplexus, ideoque illi peccandi necessitas. Ita ille. 

At S. Thomas et omnes alii Sancti Doctores qui hanc agitant quaestionem, 
isti doctrinae adversantur: quia non supponunt omnem bonam fidem seu con- 
scientiam erroneam, qua quis falso iudicat de opere suo, esse invincibilem, 
eamque non posse deponi ab iis qui aliquid mali operantur : quod tamen semper 
volunt nostri homines in hae Provincia. Unde non mirum est, quod author 
supra citatus dicat, S. Thomam falsum docere, cum docet, habentem conscien- 
tiam dictantem ipsum obligari ad aliquid servandum, -peccare quandoque, si 
illud observet. Ratio autem S. Thomae et aliorum sanctorum, qui doctoribus 
istis contradicunt, est, quia obligatio deponendi errorem, in quo versatur non- 
nunquam operans, est obligatio primaria et absoluta, altera vero obligatio, 
scilicet obligatio eonformandi se conscientiae suae , est tantum secundaria et 
hypothetica, id est posito quod homo remaneat in tali errore seu conscientia 
erronea nee eam deponat, ut potest et tenetur saepenumero, sicut Galatae 
poterant et tenebantur suam deponere. Et ita qui sunt in eodem statu sicut 
sunt plures, non sunt in necessitate peccandi, quia ex illo statu possunt et 
tenentur exire, scilicet deponendo conscientiam erroneam quam habent. Quod 
quidem frequenter illis esset facile, si adhiberent media ad id requisita, vel- 
lentque revera intelligere, ut bene agerent. 

Busenbaum, quem nostri vulgo habent prae manibus in hac Provincia, 
Lib. 5. de peccato in genere cap. 1 dub. 1. Quid sit peccatum, Respondeo 

(inquit), est voluntarius recessus a lege divina Per recessum i n- 

telligitur actus qui sit non tantum voluntarius, sedetiamliber 
cum aliqua aetuali advertentia malitiae. Quod addo, quia, ut docet 
Sanehez cum Vasquezio, non suffieit ad actum peceaminosum liber- 
tas et advertentia quaevis virtualis vel i nterpretati va, qua 

1* 



scilicet quis aduertere poterat et debebat. Sic Busenb., quam tarnen virtualem 
seu interpretativam Cognitionen ego contenclo sufficere : oninesque sanctos Doc- 
tores qui de iis tractarunt nullo prorsus excepto, quem sciam , esse in eadem 
sententia contra eos qui volunt cognitionem seu advertentiam actualem malitiae 
obiectivae requiri ad peccandum. 

P. N. Professor theologiae publice in schola me andiente : qui agit aliquid 
mali, vel cognoscit se peccare hoc agendo, vel non cognoscit; si cognoscit, peccat 
culpabiliter coram deo, si non cognoscit, non ])eccat culpabiliter coram deo. 
Jdem ibidem, inquiris a doctoribus: tale aüt tale quid estne peccatum? alii 
respondent, ita, peccatum est ; alii vero respondent, nequaquam, tibi licitum est 
sequi sententiam quamcumque volueris. Quibus adiunxit, si nonnuUi tibi dicerent, 
teneris trabem illam liumeris portare, alii autem, non teneris , tu velles sequi 
partem alFirmativam ? tyrannicum est, inquit ille exclamans, in illis casibus 
velle adimere hominibus eligendi libertatem. Busenbaum lib. 1 tract. 1 cap, 2 
de conscientia dub. 2 n. 4 non sunt, inquit, damnandi qui adeunt varios doctores, 
donec unum reperiant faventem sibi : xlummodo is prüden s ac pius et 
non singularis habeatur, ratio est, quia intendunt sequi opinionem pro- 
babilem. Ita Sanch. L. 1 c. 9 n. 24. Bonac. et alii contra Navarrum. 

P. N. philosophiae Professor: desipientis est dicere quod aliquis peccet, 
qui non cognoscit se peccare. 

P. N. qui plures annos docuerat theologiam: opinio qua nimirum dicitur 
operantem aliquid mali non semper excusari a peccato, cum id mali bona fide 
operatur, est errorum seminarium, contra quam totis viribus est declamandum ; 
bis verbis gallicis usus est: apres laquelle il faut erier comme au loup. Sunt 
praetera viri docti, de nostris loquor, qui dicunt, ut ex ipsis audivi, reperiri 
quandoque mulierculas quae fornicando non peccant, quia in hoc non putant se 
peccare. Alii in confessionibus audiendis invenisse se quosdam iam aetate 
grandiores qui non peccabant coeundo cum pecore. Alii alios qui sodomiam 
exercentes itidem non peccabant eadem de cansa, quia nimirum in illis se peccare 
non putabant. 

Sed ut veniam ad recentiora, hie adiieiam propositiones aliquot circa 
eandem doctrinam, quae hoc anno Pali vulgatae sunt a nonnullis nostrorum 
et quas egomet detuli ad R. P. Provincialem eique dedi scripto. 

1. Docet theologia, cognitionem malitiae obiectivae esse requisitam ad 
peccandum, ibique non esse peccatum, ubi non est eiusmodi cognitio. Ita P. N. 
qui docuit theologiam et propediem futurus est, ut fama fert, Collegii Palensis 
moderator, ita, inquam, in adhortatione quam habuit nuper de peccato veniali 
coram toto collegio, atque eadem, ut ego semel audivi, inculcat iunioribus 
patribus quorum habet curam. 

2. Ut aliquis peccet hie et nunc, necesse est ut hie et nunc cognoscat 
aut putet se peccare. Idem P. N. coram R. P. Rectore et eins consultoribus 
me solo illi refra gante. 

3. Quisquis firmiter, id est, non dubitando, non cunctando arbitratur hie 
et nunc se non male operari id operando quod operatur, non peccat hie et nunc 
culpabiliter coram deo, nee poenam meretur propter tale opus quidquid operetur. 
Idem P. N. coram me et P. Philosopho. 

4. Quotiescumque aliquis peccat, toties sat habet lucis qua cognoscit se 
male operari. P. N. Theologus et concionator in concione quam habuit per 
quadragesimam in templo B. Martini me andiente. 

5. Idem P. N. coram R. P. Rectore et eins consultoribus, inter quos ego 
aderam, audacter aifirmavit, foeminam quae saepius sciens et volens rem habuerat 
cum filio suo, in hoc non peccasse quia (inquiebat supradictus Pater) illa foemina 
putabat firmiter non esse peccatum matrem cum filio commisceri. 

6. Haereticum est dicere quod homines peccent aliquando, cum ignorant 
aut non vident rem quam operantur, esse malam. P. N. coram P. Theologo et me. 

7. Sunt Theologi magni norainis qui hoc vel illud doccnt, ergo hoc vel 



,5 

illud est verum aut certe probabile. Ista propositio (inquit idein P. N.) est 
principiiini seu axioma. 

Hae sunt ])ropositiones quas detuli iiuper ad R. P. Provincialem, cum erat 
Pali. At tantnm abest ut eas iinpiobarit, ut etiam miratus sit me eadeiii non 
sentire. Unde coniicere est, quid sentiant alii circa doctrinam de qua nunc 
agimus, cum ipsi professorcs, ipsi praepositi ista sentiant et ista loquantur. 

Praeterea idem satis clare constat ex 1 et 2 capite illius scripti quod 
ex mandato R. P. Provincialis mihi datum est nuper, et quod hie infra appo- 
sui. In quorum 1 sie nicunt: interrogandus ergo est Pater la Quintinye, an 
sentiat bonam fidem quae duo involvit, ignorantiam scilicet invincibilem et 
eam animi praeparationem seu dispositionem qua peccatum respueret, si cog- 
nosceretur, excusare a pcccato. Ubi videt vestra paternitas, quomodo supponant 
bonam fidem, nempe operantis malum, semper esse coniunctam cum ignorantia 
invincibili, seu, qu)d idem est, conscientiam erroneam in qua versatur, semper 
esse invincibilem, ut inde colligant comnmne illud axioma: ergo bona fides 
operantis aliquid mali semper eum excusat a peccato. In altero vero capite 
ita loquuntur: 2 An opinio vere probabilis, quae videlicet firmatur authoritate 
vel ratione asscnsu et fide digna, sufficiat ad honeste agendum, id est sine 
peccato. Ibi quoque videt vestra paternitas, quomodo supponant dari duplicem 
opinionem vere probabilem , unam videlicet quae ürmatur ratione asseiisu et 
fide digna, alteram quae firmatur authoritate assensu quoque et fide digna, 
ita ut iuxta illos alterutra sufficiat ad honeste agendum, id est sine peccato. 
Quod ego quoque admitto , modo illa ratio vel illa authoritas sit vere assensu 
et fide digna, in quo imo tota consistit difficultas. Quaestio enim quae agitatur 
inter nos, est, an authoritas unius aut alterius et a fortiori pluriuni, quos ali- 
quis putat esse doctos et probos, sit authoritas semper de se assensu et fide 
digna respectu illius qui eos sequitur, ideoque semper sit sufficiens, ut eum 
excuset a peccato, licet errent illi doctores, ipsumque inducant in errorem, 
quem aliunde posset detegere, si cautelam evangelicam adhiberet: noiite onmi 
spiritui credere, sed probate spiritus, si ex deo sunt. 

Uli contra me tenent partem affirmativam . quia (inquiunt) authoritas 
hominis, quem consulis et putas esse doctum et probum et a fortiori si sit 
authoritas plurium, non est love fundamentum : si non est leve fundamentum, 
est authoritas assensu et fide digna , ideoque opinio vere probabilis, quae sufficit, 
ut aliquis prudenter putet, se non male agere, ideoque ut excusetur a peccato, 
posito quod res quam operatur mala sit. Itaque vulgo excusant a peccato non 
solum fideles qui sequuntur Doctores catholicos errantes in iis quae spectant 
ad bonos mores, ut non raro contingit, maxime hac aetate, si summum Ponti- 
ficem et tot antistitos audiamus, verum etiam Lutheranos, Calvinistas et alios 
quoscumque haereticos et infideles, qui vel haeresim vel idololatriam , quam a 
doctoribus suis didicerunt, religiöse aut ut verius dicam superstitiose am- 
plexantur. 

Nam licet illa authoritas non sufficeret ad eos excusandos a peccato, saltem 
bona fides seu iudicium. quo iudicant ea esse licita quae palam docentur a suis 
magistris, pro certo sufficit, ut vult Arriaga in 12 disp. 23 de actibus humanis 
sect. 2 nuni. 13. — Aliud est (inquiunt), me non esse certum, quod liceat mihi 
sequi hanc opinionem, aliud vero quod, si semel iudico mihi licere, iam sim 
certus me non peccare. Primum ergo iudicium directe fertur erga opinionem, 
hoc vero secundum erga exclusionem periculi , casu quo absolute iudicem me 
licito posse illi accommodare: neque idem estdicere: licet hoc sequi, ac dicere: 
si semel iudicas id licere, iam es extra periculum omne peccandi, te accommo- 
dando ei opinioni, quod nostri homines apprime norunt ac supponunt tanquam 
principium : sed heu ! quot abusus oriuntur quotidie ex hoc principio. 

Praeterea iuxta eandem doctrinam de bona fide semper excusante a peccato 
sumptam eo modo quo illam explicant, non peccant igitur nee peccarunt alias 
infideles innumori, quando in multis vel propter prava§ consuetudines et habitus 



corruptos vel propter malas persuasiones agebant bona fiele contra legem 
naturalem : verbi gratia quando bona fide colebant idola, filios suos düs macta- 
bant, necabant martyres in honorem deorum suorum, turpia sacra celebrabant 
in impudicitiis, fornicationibus, adulteriis et aliis eiusmodi. Non peccant pariter, 
nee peccarunt alias haeretici innmneri, quando veram Christi p]cclesiam bona 
fide persequebantur , eius templa devastabant, trucidabant gregis dominici 
pastores, quando rebellabant contra sanctumdomini: nee abnuunt nostri homines. 
Dicunt enim calvinistas caeterosque haereticos, qui vitam degunt inter fideles, 
exempli causa Pali, Burdegalae aut Parisius, esse quidem puniendos in inferis 
propter scelera quae commisere cum notitia malitiae obiectivae, propter alia 
autem quae ignoranter et bona fide, sicut ea quae pertinent ad sectam quam 
ipsi profitentur, nequaquam, ut etiam nuper affirmabat R. P. Rector. Item 
non peccant, nee de salute sua periclitantur fideles innumeri, qui illo bonae 
fidei clypeo tecti pugnant quotidie contra legem divinam vario ac nmltiplici 
abusionum genere circa usuras, simoniam, dolos, falsa testimonia, rapinas, adu- 
lationes, periuria, turpitudines , calumnias, sacrilegia, omissiones eorum quae 
spectant ad munus suum sive in rebus temporalibus sive in divinis, et alia 
eiusmodi quibus plenus est mundus. Imo non desunt qui dicant, ut ego ipse 
cum pluribus aliis audivi : qui formaliter est atheus , non peccat amplius quoad 
doctrinam. 

Jam venio ad secundum caput quod spectat ad praxim illius doctrinae 
seu modum se gerendi nostrorum in praecipuis muneribus obeundis circa regimen 
et curani animarum. Si quidem in confessionibus audiendis servant iuxtaillud 
axioma de bona fide semper excusante a peccato regulam quam ponit Cararnuel 
in sua theologia morali pag. 395 n. 1542, ubi sie ait: in tribunali confessionis 
quia cum iudex sis, et peccata ideo sint mala, quod contra mentem poenitentis 
commissa, debebis non tuum, sed illius dictamen sequi et ad mentem illius 
philosophari et iudicare Quamobrem asserunt, quod confessarius poenitentes 
ingeniöses tum vires tum foeminas debeat interrogare tantum de peccatis con- 
fessis, non vero de aliis peccatis, de quibus non confitentur nee ullam ei 
faciunt mentionem, quia debet praesumere confessarius, quod si poenitentes de 
illis non confitentur, non putent in illis se peccare, ideoque non peccent, prae- 
sertira cum interroganti confessario, an habeant aliquid praeterea dicendum, 
responderint, se nihil aliud habere. Relinquere enim poenitentes in eo statu 
in quo non peccant, satius est (inquiunt), quam illis dare peccandi occasionem, 
ipsis manifestando peccata quae non vident, et in quibus non peccant (ut 
volunt) nisi materialiter propter bonam fidem ipsorum circa illa. 

Saepenumero de me conquesti sunt, quod in audiendis confessionibus 
morem illuni non tenerem; quod poenitentes non solum rüdes et imperitos, 
sed etiam quandoque ingeniöses interrogarem de iis de quibus non confitebantur. 
Unus ex illis fuit P. N. tum Provincialis, qui non ita se gerebat, sed iudicabat 
de peccatis poenitentium iuxta regulam Caramuelis, id est iuxta conscientiam 
quam ipsi poenitentes habent de opere suo inter operandum , ut constat ex 
illius agendi ratione, quam tenuit ipso teste erga calvinistam nescio quem ad 
catholicara fidem conversum, qui apud sectarios suos pastoris seu ministri, ut 
vulgo appellant, munus exercuerat per annos plus quam viginti. Ipse enim 
P. N. fassus est anno proxime elapso in collegio Burdegalensi coram pluribus 
ex nostris, inter quos ego aderam, quod cum illius Calvinistae confessionem 
generalem a puero audiisset, variis quaestionibus per quadrantem eum fati- 
gavit, eo quod nullam absolutionis materiam in eo inveniret, adeo sancte quoad 
mores (inquiebat Pater Provincialis) vixerat ille minister calvinista, inculpa- 
biliter vero et bona fide sectam calvinianam erat professus, ita ut P. N. haberet 
pro nihilo, quod ille calvinista tot annos vixisset in haeresi inter fideles, tot 
annos sedisset in cathedra pestilentiae , toties pestiferos errores disserainasset 
in plebe, toties leges ecclesiae violasset, quia (inquiebatj in illis omnibus egerat 
bona fide ideoque (ut loquuntur) invincibiliter, sed falso. Quomodo enim fieri 



potest, ut calvinistae qui vitam agunt in Gallia, inaxime viri literati, ut sunt 
eorum pastores, qui tarn facile possent detegere suos errores , si ad id, uti 
oporteret, vellent animum applicare, ignorent invincibilitcr Ecclesiam Romanam 
esse veram Ecclesiam? 

lila eiiim tantum ignorantia iuxta definitionem B. Thomae et iuxta ipsius 
vocis usuin communem est et debet dici ignorantia invincibilis , quae huniano 
studio aut cura superari non potest, qualis profecto non est ignorantia calvi- 
nistaruni, qui bona fide sectam Calvinianam profitentur in Gallia: hoc tanien 
volunt nostri horaines, quia (inquiunt) illa ignorantia seu error debet censeri 
vere invincibilis, quando qui errant, de suo errore non dubitant, quales sunt 
omnes qui agunt aliquid niali bona fide. Cum autem dubitatio iuxta illorum 
sententiam tam facile possit deponi, ut dixi supra, ubique iam, si eos audiamus, 
pallulat ignorantia invincibilis. cui sese accommodant. En recens exemplum: ego 
nuper cum aliquot aliis audivi a P. N. qui docuit theologiam, se non ita pri- 
dem gratiam absolutionis impertiisse cuidam viro nobili qui paulo post coram 
iudicibus erat dicturus falsum testimonium contra alium, ut unum ex amicis 
suis a quadam forti mulcta pecuniaria liberaret: seque ita gessisse erga illum 
poenitentem eo quod ei persuadere nequiverit, rem quam volebat agere esse 
malam, scilicet dicere falsum testimonium in illo casu. 

Item in confessionibus audiendis servant iuxta idem axioma, eo modo 
quo explicui, aliam regulam quam docet Sanctius et pro qua teste patre Annato 
in libello qui inscribitur: Le libelle intitule Theologie morale des Jesuites 
contredit et convain9U en tous les chefs, par un pere theologien de la compagnie 
de Jesus pag. 04. §. 23 citat authores plus quam quadraginta, quod nempe coii- 
fessarii possint, imo teneantur sequi opinionem poenitentis, modo sit probabilis, 
idest, modo pro se unum aut alterum authorem habeat. Ex pluribus quae 
possem aiferre in exemplum, unicum proferam. Virgo quaedam nobilis viro 
quoque nobili nupserat invitis et insciis parentibus, coram tamen parocho et 
pluribus testibus cognatis et amicis, quos ad parochum secum duxerant, matri- 
moniumque fuit consummatum. Elapsis mensibus aliquot alius vir nobilis 
])etiit a parentibus, quorum modo feci mentionem, filiam suam in raatrimonium. 
Eius petitioni aquiescunt. ]lla autem non ausa est parentibus suis aperire, 
quod alteri viro iam esset coniugata. Itaque parantur novae nuptiae, et cum 
secundo illo viro copulatur. Post aliquot annos conscientiae stimulis agitata 
foemina confessario suo, qui erat unus ex nostris, et a quo rem ipsam ego 
accepi, aperit se duos habere maritos, unum quem reliquerat prae timore, scilicet 
verum et legitimum, alterum vero, cum quo vitam agebat, primo licet super- 
stite ac vivente. Eam ille consolatus dixit, rem esse nihili, sicque tranquillam 
(ut aiebat) ac pacatam dimisit. Quod cum ex illius ore audiissem, ab eo sum 
sciscitatus, cur ita se gessisset ; respondit, opinionem eorum, qui dicunt matri- 
monium esse nulluni sine consensu parentum, esse opinionem vere probabilem, 
iuxta quam egerat in illo casu, et quam optime, ut existimabat. 

Secundum eandem doctrinam suas ordinant conciones, easque componunt, 
idest nihil unquam eorum arguunt ex suggestu, quae putant fieri bona fide. 
Atque ita cum innumeri homines habeant in multis conscientiam culpabiliter 
erroneam seu propter caecitatem cordis, seu propter tot opiniones omnino im- 
probabiles et a lege divina plane alienas, quae passim hodie circumferuntur, 
quasque homines mundani utpote sibi suisque libidinibus blandientes amplexantur 
avidius, eos deserunt in peccatis ; et quos ad divinae legis semitam verbo veri- 
tatis de bereut revocare, eos sinunt ambulare in erroribus cordis sui ac ruere 
in interitum. Invehuntur quidem ex pulpito et saepius tonant contra vitia, sed 
tantum in genere dicunt verbi gratia usuras, periuria, blasphemias, sacrilegia 
et alia eiusmodi esse mala et peccata, quod Omnibus notum est; at de erroribus 
et vitiis circa eadem in quibus non solum homines privati quidam, sed ipsae 
etiain civitates versantur frequenter, nulla fit mentio, quia putant eos in illis 
Omnibus non peccare, vel forte propter authoritatem quorundam doctorum quos 



8 

sequuntur, vel certe propter bonam fidem, undecunique oriatur, cum qua (ut 
aiunt) quisquis agit, nunquam peccat. Unde cum minime descendant ad vitia 
huic illive loco propria et ad errores quibus illa vitia mitriuntur, urbcs et populi 
maiient in iisdem malis legibus, consuetudinibus, piopositiy, vitiis; nee ullum 
vel exiguum ex concionibus orauibus fructum referunt. Qua de re m)nnuiiquam 
conqueruntur fideles tum viri, tum foeminae (ut egoinet ab ipsis audivi), quod 
nimirum concionatores mala, in quibus iacent mi.seri, ipsos minime dedoceant. 

Quod dixi hactenus de doctrina nostroium circa illud axioma et de modo 
se gerendi eorumdem in praecipuis muneribus obeundis quae spectant ad regimen 
et curam animarum, id ipsum ampli^sime confirmatur illa agendi ratione quam 
tenent ipsi praepositi erga subditos, quod tertiura caput est et ultinmm. Non 
enim patiuntur, ut ii quibus praesunt, doctrinam aliam babeant sive in loquendo 
sive in agendo. lam ab annis fere decem me innumeris ut ita dicam aitibus 
per se vel per alios modo blanditiis modo adulatioiiibus, modo minis et terro- 
ribus, quae omnia nirais longum esset recensere, ad suam sententiam, suamque 
in illis ministeriis agendi rationem a4ducere conati sunt. 

Pauca tamen hie referam. 1 Falsis testimoniis, quibus me accusarunt erga 
Paternitäten! vestram, ut constabit ex iis quae dicam sub finem , ab annis 6 
aut 7 mea diflfertur promotio ad gradum, bis insuper me amoverunt a cursu 
concionatorio, anno superiori Engolismae post quartam concionem in conspectu 
et oculis cognatorum meorum : hoc anno vero Pali post Pascha eo quod noluerim 
ad illani normam conciones meas componere, neque ut postulabant, dissimularo 
tot errores et abusus in quibus versantur fideles quam plurimi in nostra Gallia, 
maxime in hac regione, circa illam bonam fidem seu conscientiam erroneam, 
circa opinionem probabilem ab extrinseco seu authoritatem doctorum, de qua 
loquimur, et circa usuras quae passim grassantur in Aquitania et Benearnia. 
De illis enim nolunt , ut quisquam nostrorum loquatur ex suggestu ; qua de 
causa? quia (inquiunt) eiusmodi sermones turbant conscientias. 

Non ita pridem P. N. concionabatur in nostro templo Lemovicae , audi- 
tores suos praemonuit inter concionandum se die dominicae sequenti tracta- 
turum de usuris, statuta die omnis generis homines illuc magno numero ma- 
ture confluxerunt audituri sermonem de usuris, sed patribus non ita placuit. 
Quapropter ad aliam materiam divertit concionator suosque auditores a spe 
concepta deiectos dimisit non profecto sine moerore totius coetus, quod viderent 
ita se delusos, et forte non sine suspicione multorum, quod usurarios eorum- 
que usuras foverent Patres. Idem contigit paulo post Engolismae Patri N., 
ut ego ab ipso accepi. Idem Pali hoc anno mihi contigit: post enim primam 
concionem quam hie habui ad populum, R. P. Rector et eins consultores a me. 
postularunt, ut de illis tribus capitibus quorum supra feci mentionem et maxime 
de usuris non tractarem ex suggestu saltem usque ad Pascha. Quo tempore 
elapso R. P. Rector iterum postulavit, ut ab illis tractandis penitus abstinerem, 
cui respondi, me non posse, nee putare me fas esse concionatori . qui in his 
locis per annum concionatur, et eiusmod'i abusionum, quae hie vigent, minime 
est ignarus, de illis omnino silere: id maxime temporis quo Sumnms Pontifex 
de pravo illo opinandi modo in rebus ad conscientiam pertinentibus , qui in 
mentes fidelium irrepsit, tarn luctuose conqueritur. 

Eadem de causa iam ter de mea dimissione e societate sparsus est rumor 
inter nostros. Jpse Pater N., dum erat Provincialis, cum varios in eam rem 
de qua iam diu agitur inter nos, simul habuissemus sermones, his tandem 
verbis me affatus est: pater mi, si es amans societatis tuaeque vocationis vere 
Studiosus, vide modo, quid agendum tibi sit : capis bene. quid velim dicere : 
tibi supersunt adhuc menses quatuor aut quinque, ut tibi tuisque rebus provi- 
deas, scilicet usque ad festum omnium sanctorum. P. N. idem mihi serio sig- 
nificavit de mandato supeviorum: intra tres menses, inquit, e societate es dimit- 
tendus, nisi resipiscas, eorumque placitis tu te accoramodes. At cum ab iis 
quaero, ut quaesivi saepius, quas tandem opiniones velint me amplecti, respondent 



tantum in gencre: opiiiiones comiiiunes, opiniones qiias vulgo tenet societas. 
nee ullam prorsiis volimt assignare Quod cum de illa agendi ratione con- 
qiieror, dicunt alii: num vidcs, quid velintV quid petant a teV vides sane : 
quid igitur cunctaris? sed obiicio, quod potunt, vel inalum est vcd non nialum ; 
si inahnn est, cur illud petunt ? si non malum est, cur quod volunt, non 
audent significare neque verbo neque scvipto, se velle scilicet , quod una cum 
ipsis aniplectar eorum solenne axioma de bona fide semper excusante a peccato, 
et iuxta normam illain me geram in oranibus? 

Item cum quaero, quoraodo velint nie concionari : ut concionantur (in- 
quiunt) caeteri societatis. At respondeo ad haec: in concionibus mois conor 
probare quae propono iisdem argumentis, quibus utuntur alii inter concionan- 
dum, scilicet authoritate scripturae, testimonio sanctorum Patrum, ratiocina- 
tione etc. Non peccas, inquiunt, in hoc, sed in iis arguendis, quae arguis de 
pulpito. Cum autem urgeo, ut dicant in particulari, quid male arguerim, tunc 
muti sunt nee quidquam audent aut possunt allegare. Ut igitur omnem in- 
vidiae occasionem et ansam illis subtraherem, promisi saepenumero, rae nihil 
unquam reprehensurum ex suggestu praeter ea quae sunt manilesto vel contra 
scripturam sacram, vel contra concilia appiobata, vel contra constitutiones 
summorum i'ontificum, vel contra communem consensum patrum caeterorumque 
sanctorum doctoium Ecclesiae: quod si in hoc peccem , iisdem promisi, mc non 
solnm retractaturum ex suggestu quae contra datam fidem improbavero, sed etiam 
amplexurum poenam, quamcumque superior iudicabit. -At illi eo minime con- 
tenti sunt , volunt aliquid aliud , quod anno proxime elapso Burdegalae mihi 
significatum est a R. P. Provinciali, ut nempe nihil improbem de pulpito 
praeterquam quae ab onmibus doctoribus catholicis et ex communi eorum con- 
sensu improbantur. Ex quo etiam colligi potest, quid sentiant de singulis 
eoinm opinionibus et de iis qui illas sequuntur in agendo. 

Quando praeterea conqueruntur de me ac de opinionibus meis, ut fere fit 
in tota Provincia, eodem modo se gerunt. Dicunt in genere, me habere doc- 
trinam non sanam, opiniones absurdas et erroneas, quando vero urgentur, ut 
aliquam saltem proferant , vel nullam habent, vel recurrunt statim ad calum- 
nias, quibus uti solent contra me; et quibus uti se posse existimant sine gravi 
peccato iuxta conmiune ipsorum dogma de opinione probabili : sunt enim authores 
viginti aut plures viri magni et docti (inquit Caramuel pag. 550) qui docent 
esse probabile, non peccarc niurtaliter, qui imponit falsum testimonium alicui, 
ut suam iustitiam et honorem defendat : ad calumnias, inquam, contra me ita 
recurrunt audacter , sive eas ipsi finxerint sive audierint ab aliis , utrum sit 
nescio. Dicunt siquidem me errare in multis circa mores, illosque errores di- 
vulgasse tarn in publicis concionibus quam in privatis coUoquiis, maxime Pali 
hoc anno: puta 

1. Quod bona fides, quae duo involvit, ignorantiam scilicet invincibilem 
et eam animi praeparationem seu dispositionem quae peccatum respueret , si 
cognosceretur, non excuset a peccato. 

2. Quod opinio vere probabilis, quae videlicet firmatur authoritate vel 
ratione assensu et fide digna, non sufficiat ad honeste agendum , idest sine 
peccato, ubi deficit certa notitia, et ex usu illius nullum impendet damnum 
ex charitate aut iustitia vitandum, 

3. Quod haec sequens propositio sit falsa : potest subditus legitimo suj)e- 
riori parere, si, quod sibi iubetur, vel non esse contra dei praeceptum, certum 
est, vel utrum sit, certum non est; eamque propositionem, quae sumitur ex 
S. Augustino, non aniplectar quoad utramque disiunctionis partem. 

4. Quod ignorantia invincibilis non excuset a peccato; quod haec sen- 
tentia sit b Thoniae; quod praeterea non sim paratus duorum aut trium doc- 
torum virorum iudieio nmtare sententiam hujusmodi, quod nempe ignorantia 
invincibilis non excuset a peccato, et quod S. Thomas sit in ea opinione. 

5. Quod subditus legitinjo ac certo superiori ex vera aut probabili ratione 



10 

praecipienti possit tuta coiiscientia non parere, si contra eins praeceptum opi- 
nione probabili lütatur. 

6. Qiiod Doctores in albuni sanctorum relati nunquani errent, dum sepa- 
ratiin ab aliis docent, et alii quicuinque non relati in sanctorum catalogum 
aut sempcr errent aut saltem semi»er suspecti esse debeant nomine pravi aut 
certe non satis sinceri et nimis humani atque ad laxitatem tendentis affectus 
in docendo 

7. Quod nuUus sit titulus iustus accipiendi in nmtuo ultra sortem , neve 
daninum emergens aut hierum cessans, quod repugnat S. Thomae in sanctorum 
catalogum relato et cacteris doctoribus relatis et non relatis. 

8. Quod haec et similes consequentiae sint legitimae: in aliquo casu 
usus opinionis probabilis non est licitus, quando scilicet ex eo impendet dam- 
num ex charitate aut iustilia vitandum, et adest notitia certa: ergo nunquam 
usus opinionis probabilis est licitus, quod idem est ac sentire generatim, quod 
a dicto secuuflum quid liceat arguere ad dictum semper. 

9. Quod necesse sit spargi et inculcari in nostrorura circulis non esse 
in Omnibus parendum superioribus , licet nemo sit qui nesciat non esse eis 
])arendum, si evidenter mala praecipiant. 

10. Quod in omnibus et per omnia non approbcm doctrinam S. Ignatii 
de obedientiae virtute. 

11. Quod Papa in rebus fidei et morum non sit infallibilis extra con- 
cilium, etiamsi non loquatur tantum ut privatus privatis, sed ut pastor toti 
Ecclesiae. 

12. Quod contra fidem datam velim obloqui catholicis doctoribus recen- 
tioribus, eosque sugillare aut repreliendere in aliis etiam casibus, quam quos 
in meo promisso manu mea scripto et subscripto expressi (est inter pag. 20 in m.). 

13. Quod nolim ea uti cautione erga doctores catholicos, ut non solum 
in suggestu eos non carpam, sed nee in privatis colloquiis, nisi in quatuor 
casibus in promisso expressis; et si in aliquo horum casuum expediat doctorem 
a iquem reprehendi, nolim quoque id facere modeste, et non attribuere omnibus 
aut multis quod ab uno aut altero dictum fuerit. 

14. Quod puteni me teneri in conscientia, damnarc e suggestu Interesse 
quod in Benearnia occasione' mutui sumitur ad rationem denarii duodecimi, 
nee paratus sim obedire superiori, si mihi prohibeat hanc materiam publice 
tractare, an scilicet licitum sit necne sumere in Benearnia Interesse ad rati- 
onem denarii duodecimi. 

Haec sunt accusationum capita quae mihi falso imponuntur ; quae nihilo- 
minus tarnen circumferuntur per totam Provinciam saltem praecipua et propter 
quae nostri praepositi iudicarunt , me esse prorsus amovendum a concionibus 
et a promotione ad gradum, sicut et vestra Paternitas ex illorum testimonio 
iudicavit ac praecepit expressim, ut R. P. Provinciali mihi rescribente ego 
nuper accepi bis vcrbis: Elle voit bien dans le papier qu'on Luy a 
offert ce de quoy on la charge en fait de doctrine sansquilsoit 
besoin d'une plus grande enqueste. Les depositions sont tout 
a fait concluantes, et c'est sur cela qu'on a iuge souvent quel 
la falloit tirer de chaire et que nostre pere raesme me l'a ex- 
pressement ordonne, aussi bien que de Luy differer son degre. 

Hie quaeso videat vestra Paternitas et attendat, quam personam gerant 
homines nostri, quam sint candidi et sinceri, et an ea quae dicunt de me scri- 
buntve clam et palam, inter se concordent. Quando clam scribunt de me ad 
yestram Paternitatem, affirmant, me habere doctrinam non sanam, me errare 
in multis circa mores; quando vero palam et aperte agendum est, mibique 
verbo vel scripto significandum, quaenam sit illa doctrina, quinam illi errores, 
quaenam dogmata, quae ita impröbant et de quibus conquesti sunt erga supe- 
riores Judices, aliam tenent agendi et loquendi ratiunem. Cum enim non 
audent afFirmare, quae prius affirmabant, me videlicet errare in multis circa 



11 

mores, illosque errores disseminasse lioc anno tain in plebe quam in nostrorum 
circulis, ne falsa eomm testimonia convinceret ac obrueret testium probatornm 
multitiido, qui et concionibus meis interfuere , et qui cum de illis rebus una 
mecum saepenumero disputaverint, apprime norunt, quid de illis sentiam. Qua- 
propter sub variis quaestionum involucris occultant accusationes suas, ne, si 
aperte prodirent in publicum, viderentur merae calumniae. Cum ijjitur, si eos 
audiamus, non certi sunt, quod errem, sed de hoc dubitant, de hoc dicunt, se 
habere coniecturas non leves: ideo existimant (ut loquuntur in scripto quod 
cum hac epistola dedi ad vestram Paternitatem, est hie pag. 19) nie esse inter- 
rogandum circa illas materias morales, hortandumque, ut perstem in meo sensu, 
si recte sentiam, dehortandum vero ab eo, si male. En artes illorum hominum 
qui post latam sententiam reum interrogant; et post accusationes, quibus ajmd 
iudices cum falsis testimoniis oppressere, ab ipso sciscitantur, an peccaverit in 
aliquo necne, ut si neget, insons habeatur. 

Ita utique se gessere in hoc negotio accusatores mei, primo enim erga 
R. P. Provincialem me falso accusarunt: deinde erga vestram Paternitatem, 
tum R. P. Provincialis de me ac de opinionibus meis graviter conquestus est; 
denique cum urgerem, ut mihi significarentur ea in quibus dicebant me errare 
et propter quac tam vestra Paternitas quam R. P. Provincialis caeterique pro- 
vinciae patres praecipui iam iudicarent , me esse amovendum a concionibus et 
a promotione ad gradum, R. P. Provincialis et R. P. N. huius collegii rector 
una cum consultoribus existimarunt, me esse interrogandum ac audiendum circa 
illa eadem, propter quae jam lata erat sententia contra me. Quod cum resci- 
vissem tam ex R. P. Provincialis epistola, quam ex verbis R. P. Rectoris, haec 
tria rescripsi ad R. P. Provincialem : l.me dixisse R. P. Rectori coram eins con- 
sultoribus illa singula capita, quae mihi obiiciebantur , falsa esse ac fictitia. 
2. Eidem significasse, me esse paratum ad id probandum triplici argumento, 
scilicet iureiuraudo, testium scptem authoritate, qui erant in hoc collegio. et 
lectione scriptorum meorum, quae tri^ manifeste comprobarent . me ab illis 
erroribus, de quibus me accusabant, esse plane alienum. 3. Neque R. P. Rec- 
torem neque eius consultores quidquam ex illis tribus voluisse admittere. 

Unde plura colligi possunt, ut liquet 1. me nulluni aliud habere crimen, 
quod saltem vcnerit in eorum notitiam, quam quod nolim amplecti doctrinam 
de bona fide semper excusante a peccato, quia, si quid aliud potuissent depre- 
hendere, mihi utique obiicerent. 2. Ea omnia, de quibus me accusant , esse 
falsa, quia si vera essent, ea me coram saltem scripto sicut coram iudice affir- 
mare non formidarent. 3. R. P. Provincialem tam in hoc negotio quam in 
pluribus aliis, ut rumor est, dedisse occasionem suspicandi, ne Patrum graviorum 
placitis in omnibus sese accommodet, eorumque benevolentiae sibi conciliandae 
nimis sit cupidus, quia cum hanc litcm facile potuisset componere, de industria 
noluit eam agitare, quamdiu fuit in bis locis, ne pateret accusatorum meorum 
iniquitas et dolus. 4. Tam R. P. Provincialem quam R. P. Rectorem in hoc 
negotio egisse contra üdem mihi saepius datam, quod nempe errores de quibus 
accusabar, mihi scripto traderentur. 5. Utrumque in hoc eodem negotio non 
habuisse sat sinceritatis, cum post habitam consultationem, in qua fuerat sta- 
tutum, ut illi errores mihi scripto traderentur per modum interrogationis 
tantum, et sicut iacent in charta, quam ab eis accepi (ut constat ex eadem 
epistola R. P. Provincialis) uterque promiserit, quod mihi tieret satis circa ea 
quae plus quam a quindecim diebus enixe postulabam. 6. Illos mihi manifeste 
illudere, quippe qui idem siraul exigant et respuant; exigunt enim, ut respon- 
deam ad illas quaestiones, meque hortantur, ut perstem in meo sensu, si recte 
sentiam, et responsa mea nolunt non solum admittere, sed ne audire quidem. 

Addam hoc unum, illam nempe doctrinam de bona fide semper excusante 
a peccato, cuius ergo tot turbae excitantur, licet sit manifeste contra scripturam 
sacrara teste b. Bernardo Epist. 77 ad Hugonem a S. Victore et teste b. Hiero- 
nymo üb. 1. contra Pelagianos; licet sit contra communem consensura patrum 



12 

aliorumqne sanctorum doctorum Ecclesiae, et in priniis contra S. Thomam , ut 
volui probare saepius : licet sit contra preces publicas et privatas Ecclesiae, 
eainque agendi ratiojiciii, quam servat in excipiendis adniittendisque in sinuni 
sniun haereticis oinnibus, (jui annos discrctionis attigere; licet l'uerit daninata 
ab universitate Parisiensi anno KJ41 die 1. Augiisti taniquan» falsa et viani 
Hperiens ad excusandas* excusationes in peccatis, et postea ab Universitate Lova- 
niensi anno 1G57 die 4. niaii tanquani conira comnmnia christianae theologiae 
principia, et innumera etiani ininianissinia honiinum peccata excusans cum 
pernicie animarum: licet in Gallia tot libelli prodierint in publicum et pro- 
deant quotidie, in quibus notatur illud dogma tanquam unum ex ])raecipuis 
capitibus, e quibus dimanarunt tot laxitates in opinionibus circa mores: ac 
societas propter doctrinam id genus multorum ludibrio sit, magnaque patiatur 
incommoda, ut nemo non videt, eam tarnen, inquam, nostrorum hominum animis 
ita inhaerere, ut nisi authoritate Apostolica inde avellatur, quidquid üet contra, 
putem tbre deinceps vanum ac irritum. 

Haec sunt, Reverende Pater, quae Paternitati vestrae babebam propo- 
nenda circa illa tria capita, de quibus t'eci inentionem sub initium liuius epistolae, 
quae cum i)utaverim maximi esse momenti, adeo fui prolixus in scribendo. 
Plura sunt alia in hanc eandem materiam , quae praetermitto , quandoquidem 
ista plusquani suüiciunt ad faciendam üdem. Hie itaque scribendi finem 
i'aciam. 

Paternitatis vestrae 

Seivus in Cbristo bumillimus et obsequentissimus 
P. La Quintinye e societate Jesu. 



2/ 

Epistola Keverendi Patris Joannis Pauli Oliva, Soci- 

etatis Jesu Praepositi generalis, ad Patrem P. La 

Quintinye, eiusdem Societatis sacerdotem. 

Der General fordert P. La Quintinye auf, sich zu fügen ; er wolle endlich 
Ruhe im Orden haben, und der Untergebene müsse den Vorgesetzten gehorchen; 
eine Besonderheit im Orden müsse vermieden werden , verschiedene Doctrinen 
dürfe es in ihm nicht geben. 

Revereiide in Christo Pater. 
P. C. 

Nihil erat, cur soli mihi transmissam huc controversiam sane 
loiigam iiiscriberet Keverentia vestra, eamque praeterea non exigui 
otii laborisque egentem. Consideravimus tarnen integram ea qua 
par fuit aequitate animi ; et hoc deprehendinius uiaxinie certum, 
scilicet R*'^ V. zelum quidem esse bonum, sed illum tarnen haud 
satis secundum scientiam videri. li"'". V""'. intelligo religiöse 
plurimum et sentire et agere. Quae causa est, cur ipsi libentius 
fideutiusque, ut debeo, meam meutern aperire me posse sperem. 



13 

Velim igitiir ante omnia, ut qnidquid sit de opinionibus istis, 
cjuibus hactenus iiibaesisse paulo acriiis dicitiir, at modiim saltem 
in expb'catn ieiieat illum oportet, qui aedificationem et rao- 
destam summissiouem redoleat. Ad baec cum R*. V\ uon du- 
))itet pro sua religiosa burailitate, quin doctiores ipsa passim 
occiirrant phires, sie etiam detrectare iiullatenus debet eoriim- 
deiu placitis sua visa suasque Sanetorum Patrum aliorumque 
doctorum interpretationes pacate rebgioseque postbabere. Qno- 
circa persuadeat in posterum sibi R^ V*. necesse est voluntatis 
omnino esse nostrae, ut cessent tandem strepitus isti contentio- 
nesque opinandi , de quibus iam a tot aunis audio et R^ V*. 
ipsa confitetur, de quibus, inquam, importunos audio misceri ab 
ipsa serraones. Maiorum igitur dictis modeste ac religiöse ac- 
quiescat ac pareat; singularitatem accurate devitet; doctioribus 
se submittat; ac denique sanctae regulae nostrae 4'2., regula 42. 
summarii : »Idem sapiamus, idem quoad eins fieri possit dicamus 
omnes«. Doctrinae igitur difterentes non admittantur nee verbo etc., 
summarii vim germanumque sensum non nieditetur modo per- 
cipiatque diligenter, sed ad usum praesertira eandem ac praxim 
constanter adducat; eoque insuper 46., partem extremam regulae, 
4G. pars extrema : »Cum verbo aut scripto brevi (ne excidat 
memoria) superiori rem exposuerint, ei totam curam rei expo- 
sitae relinquant: et quidquid ille statuerit , Optimum ducant: 
nee contendere aut urgere per se vel alium (sive concedatur 
quod petitur sive non) pergant: quandoquidem sibi persuadere 
debent id magis expedire ad divinum obsequiuni ac suum nmius 
))onum, quod superiori re intellecta in domino visum fuerit«, 
referat. Hoc vero ut [l"*". V"*". accurate iniungo, sie pariter con- 
fido fore ut serio ipsa quoque ac religiosissime exsequatur. SS. 
j>ae yne^ sacrificüs et orationibus impense nie commendo. 

Romae 17 Au^usti 1G66. R*^ V''". 



Servus in Cbristo Joan. 
Paulus Oliva. 



14 

3. 

Scriptum ex mandato R. P. N. Praepositi Provin- 
cialis Societatis Jesu in Aquitania datum Patri la 
Quintinye eiusdeni Societatis sacerdoti anno 1606 

mense maio. 

Der Provincial logt dem P. La Quintinye 14 Punkte, die Moral der 
Jesuiten (ProbaLilismus) zumeist betreffend, vor, derentwegen er verklagt worden 
und über die er sich zu verantworten habe. 

Quoiiiam aliqni coiiiiciimt idque non leviter, P. la Quintinye 
errare circa aliquas materias morales, ideoque existimant audien- 
dum et interrogaudum circa illas, et liortandnm , ut perstet in 
suo sensu, si recte sentiat, deliortaudnni autem ab eo, si male 
opinetur : interrogandus ergo est. 

1. An sentiat bonam fidera, quae duo involvit, ignorantiam scilicet in- 
vincibilem et eam animi praeparationem seu dispositionem quae peecatum re- 
spueret, si cognoseeretur, excusare a peccato. 

2. An opinio vore probabilis, quae videlicet firmatur authoritate vel 
ratione assensu et fide digna, sufficiat ad l.oneste agendum. idest sine peccato, 
imo etiam cum virtute, ubi deficit certa notitia, et ex usu illius nulluni im- 
pendet damnum ex charitate aut iustitia vitandum. 

3. Quid sentiat de hac propositione : potest subditus legitimo superiori 
parere, si, quod sibi iubetur, vel non esse contra dei praeceptum certum est: 
vel utrum sit, certum non est. An hanc propositionem, quae ex S. Angustino 
sumitur, amploctatur quoad utramque disiunctionis partem. 

4. An sentiat, ignoiantiam invincibilem non excusare a peccato, et putet, 
hanc esse sententiam b. Thomae; et si forte id sentiat, an paratus sit duorum 
aut trium doctorum virorum iudicio mutare sententiam. 

5. An subditus legitimo ac certo superiori ex vera aut probabili ratione 
praecipienti possit tuta conscientia non parere, si contra eins praeceptum opi- 
nione probabili nitatur. Affirmativa certe sequenda in praxi non videtur , si 
volumus communitates politicas et ecclesiasticas salvas esse, et eorum principes 
a subditorum opinionibus non pendere. 

An sentiat, doctores in album sanctorum relatos nunquam errare, 
dum separatim ab aliis docent, et alios quoscumque non relatos in sanctorum 
catalogum aut semper errare aut saltem semper suspcctos esse dcbere nomine 
pravi aut certe non satis sinceri, et nimis humani, atque ad laxitatem tendentis 
affectus in docendo. 

7. An existimet , nulluni esse titulum iustuni accipiendi in niutuo ultra 
sortem: si nulluni esse putat, repugnat S. Thomae in sanctorum catalogum 
relato et caeteris doctoribus relatis et non relatis; si aliquos, exprimat, an 
etiam damnum emergens et hierum cessans. 

8. An haec et similes consequentiae sint legitimae: in aliquo casu usus 
opinionis probabilis non est licitus, quando scilicet ex eo impendet damnum ex 
charitate aut iustitia vitandum, et adest notitia certa: ergo nunquam usus 
opinionis probabilis est licitus. Generatim hoc est quaerere, an a dicto secun- 
dum quid liceat arguere ad dictum semper. 



15 

9. An necesse putet spargi et inculcari in nostroruni circulis, non esse 
in Omnibus parendum superioribus , cum nemo sit, qui nesciat non esse eis 
parendum, si evidenter mala praecipiant. 

10. An in omnibus et per omnia approbet doctrinam S. Ignatii de obe- 
dientiae virtute : et, si non approbet, in quo repreliendat. 

11. An dixerit aut certe an sentiat, Papani in rebus fidei et morum non 
esse infallibilem extra eoncilium, etiamsi non loquatur tantum ut privatus 
privatis, sed ut Pastor toti Ecclesiae. 

12. An statuat, non obloqui catholicis doctoribus recentioribus nee eos 
sugillare aut reprehendere, nisi in casibus quos in suo promisso manu sua scripto 
et subscripto exprimit : tenor promissi is est ad verbum : Je promets que ie 
ne blasmera}' rien en chaire sur quelque matiere que ce seit ny ne l'iniprou- 
ueray lä comme mauvais qui ne soit manifestement contre quelquun des 4 chefs 
suivans: ou contre Tecriture sainte. ou contre les conciles approuves, ou contre 
les declarations des Papes parlans comme Papes, ou contre le commun consente- 
ment des Peres et autres saints docteurs de l'eglise. Que si ie viens a y man- 
quer ie m'oblige non seulement a me retracter la jtremiere fois que ie mon- 
teray en chaire, mais encore a faire toute autre satisfaction qu'on voudra. 
P. Quintiiiye. 

13. An ea cautione uti velit erga doctores Catholicos, ut non solum in 
suggestu non eos carpat. sed nee in privatis coUoquiis, nisi in 4 casibus in 
promisso ex])ressis: et si in aliquo hoium casuum expediat doctorem aliquem 
reprehendi, an statuat id facere modeste, et non attribuere omnibus aut mnltis, 
quod ab uno aut altero dictum fuerit. 

14. An putet, se teneri in conscientia damnare e suggestu interesse quod 
in Benearnia occasione mutui sumitur ad rationem denarii duodecimi; et an 
paratus sit obedire superiori, si ipsi prohibeat lianc materiam publice tractare. 



4. 

Responsiim P. La Qiiiiitinye. 

P. La Quintinye's Antwort auf die 14 Inquisitionspunkto; auch seine An- 
kläger sollen sich nun wegen ihres Verhaltens gegen ihn rechtfertigen. 

Respondeo illas omiies coniecturas esse falsissimas et mera commcnta nee 
qyidquam adduci posse, unde rationabiliter aliqui coniicient me habere eiusmodi 
errores. Quin imo assero, me tarn publice quam j)rivatim dixisse plura, ad quae 
si vellent aequo animo attendere, possent colligere ac ceito scire, me esse ab 
illis erroribus plane alienum. Sed ut idipsum clarius innotescat, et ora occlu- 
dam coniectoribus, aut, ut verius dicam, accusatoribus meis, respondeo ad sin- 
gula capita. 

Ad 1. R^. me teuere partem afFirmatlvam, si per bonam fidem intelligant 
eam dumtaxat, quae illa duo involvit. Nego enim omnem bonam tidem illa 
duo semper involvere, ideoque semper excusare a peccato, ut volunt plures. 

Ad 2 R*^. quoque me teuere partem affirmativam , modo per opinionem 
vere probabilem nullam intelligant «ex iis quae sunt manifeste contra aliquem 
ex 4 casibus supra notatis, capite scilicet 12. En quoad prinmm punctum; 
quoad 2 vero illud non admitto, quia quaedam alia ad meritum requiruntur. 

Ad 3. R*^. Istam propositionem admitto, et utramque illius partem am- 
plector, modo tamen per ista verba, certum non est, intelligant id quod prae- 
cipitur ita esse incertum et dubium a parte rei, ut subditus post adhibitam 



16 

prudentem et necessariam inqnisitionem , ad quam tenetur, quando positive 
dubitat de iniquitate praecepti , non possit manifeste et evidenter cognoscere, 
an sit iniquum necne. 

Ad 4. R^. ignorantiam vere invincibilem , quam admittunt omnes sancti 
doctores et in primis S. Thomas, semper excusare a peccato , non vero aliam 
quam respuunt. Admitto quoque ultimam huiusce capitis partem, quae speetat 
ad mutationem iudicii, modo id fiat inxta societatis constitutiones. 

Ad 5. R*\ me tenere parlem negativam; et lioc ipsum pluribus ex nostris, 
qui sunt in hoc coUeofio, saepius inculcasse. 

Ad 6. R^. me sentire , quod doctores in album sanctorum relati , dum 
separatim ab aliis docent, errent aliquando. Quoad alteram partem huius 
capitis, non teneo affirmativam : sentio tamen, plures ex recentioribus sicut ex 
veteranis caute esse legendos, quandoquidem sanctissimus I). N. Alexander 7., 
ut testatur eius constitutio edita anno 10(35. superiori die 21. Septembris, au- 
divit non sine magno animi sui moerore, complures opiniones christianae dis- 
ciplinae relaxativas et animarum perniciem inferentes partim antiquatas iternm 
suscitari, partim novitor prodire ; et summam illam luxuriantium ingeniorum 
licentiam in dies magis excrescere, per quam in rebus ad conscientiam perti- 
nentibus modus opinandi inrepsit alienus omnino ab evangelica sirnplicitate 
sanctorumque Patrum doctrina, et quem si pro certa regula lideles in praxi 
sequerentur, ingens eruptura esset vitae christianae corruptela. Haec sunt ipsa 
verba constitutionis. 

Ad 7. R°. plures esse titulos iustos accipiendi aliquid ultra sortem in 
mutuo, inter quos est damnum emergens verum et lucrum cessans verum, dico 
verum, quia est damnum emergens et lucrum cessans falsum et adultorinum. 

Ad 8. R*^. hanc et sitniles consequentias esse pueriles et plane absurdas. 

Ad 9. R^. Huiusce propositionis partem affirmativam, ut verba iacent, 
puto esse scandalosam, non puto tamen esse silendum, quando nonnulli, maxime 
iuniores, spargunt in nostrorum ciiculis aut etiam tenent mordicus quasdam 
opiniones non solum a vera obedientia alienas , sed etiam a bono et spiritu 
societatis abhorrcntes, puta: Posse quidem superiores aliquid mali quandoque 
praecipere, nunquam tamen hoc contingere authoritatem solam superioris, maxime 
in societate, in qua superiores vulgo sunt docti et pii, sufficere ad efficiendara 
opinionem probabilem penes subditum quemcumque; superiori bus esse parondum 
in Omnibus more caecorum, etiam quoad rei naturam, id est non attendendo, 
an id quod praecipitur, sit peccatuin necne; quod si quid forte mali praecipiat 
superior, ipse quidem peccavit praecipiendo, nunquam tamen subditus obediendo, 
quando subditus non videt evidenter id quod sibi praecipitur esse poccatum; 
quamcumque habeat rationem de hoc dubitandi, eum teneri ad arbitrium su- 
perioris deponere iudicium, nee ei fas esse tunc temporis inquirere prudenter 
aut examinare, an res quae praecipitur, et de qua dubitat, sit evidenter contra 
legem divinam aut aliam quamcumque superiorem. 

Ad 10 R". eam me approbare in omnibus et per omnia. 

Ad 11. R*^. id unquam me dixisse nee in illa fuisse sententia. 

Ad 12. RO. me velle, quod ad hoc, stare datae fidei. 

Ad 13. R". me quoque velle uti cautione de qua ibi fit mentio quoad 
singulas huiusce capitis partes. 

Ad 14. R^ Non puto, concionatorem teneri in conscientia damnare e suggestu 
interesse quod in Benearnia occasione mutui surnitur ad rationem denarii duo- 
decimi, si sit verum interesse; nee puto, illum concionatorem parere non debere 
suo superiori, si ipsi prohibeat hanc publice tractare materiam, quae nimirum 
spectat ad verum interesse quod in Benearnia occasione mutui surnitur ad rati- 
onem denarii duodecimi, et agitare, an tale lucrum aut interesse sit licitum 
necne. 

Sed quoniam aliqui, ut ipsi in scripto superiori profitentur, coniiciebant 
idque non leviter me errare circa aliquas materias morales ; eorumque voluntati 



17 

feci satis respondendo ad singula quae mihi obiecere, nunc quaeso respondeant 
et ipsi ad quaedam quae habeo illis proponenda , ut suam erga me agendi 
rationem probent esse legitimam, seque liberent ab invidia pravi aut certe non 
satis sinceri affectus in accusandis fratribus. Qui enim erga 11. P. Provincialem 
de me conquesti sunt, quod tarn in publicis concionibus quam in privatis collo- 
quiis non haberem in multis sanam doctrinam circa mores, ista capita illi 
proposuere vel per modum aflfirmatiünis et accusationis, ut constat ex ipsius 
testimonio (supra pag. 15 in m § 5.) vel, ut habetur in hac charta, per modum 
tantum coniccturae, eum scilicet monendo, ipsos suspicari, ne forte in eiusmodi 
erroribus detinerer, ideoque me esse interrogandum circa illa capita, ut ex 
responsionibus meis appareret, quid de illis sentirem. Si per modum aifirmationis 
ea proposuerunt ß'-*. P. Provinciali, cur ea non audent scripto dare per modum 
affirmationis, idest eo modo quo illi proposuere? Cur nolunt in hoc parere man- 
dato E. P. Provincialis? Estne piaculum obedire iudici praecipienti, ut accusi.tor 
vel testis eadem et eodem modo dicat scripto quae dixit veibo? quid timent, 
ne possint probare accusationum capita? Sed testes non desunt, si opiniones 
non sanae et prava dogmata de quibus me accusant, vulgata sunt tani in 
publicis concionibus quam in nostroruni circulis, ut dictitant. Si per modum 
tantum coniecturae ea proposuerunt Pi. P. Provinciali, eumque monuerunt, me 
esse audiendum et interrogandum circa illa 14 capita de quibus supra feci 
mentionem, quoniodo R. P. Provincialis statim atque fuit in his locis meque 
primum affatus est, me nondum audito nee interrogato circa illa capita, de 
mea doctrina coepit conqueri et de opinionibus meis circa mores? Quomodo 
idem eadem de causa, idest propter meas opiniones non sanas, statuit ac de- 
finivit cum aliis patribus, antequam de illis me interrogaret, me esse repellendum 
a concionandi munere? quomodo saepius pollicitus est se daturum operam, ut 
mihi scripto traderentur illae opiniones quas ita improbabant nescio qui ? 
quomodo ipsum Patrem M. ad R. P. Rectorem me coram delegavit, ut eas quam 
primum colligendas ac describendas curaret? Ignota non loquor. Quomodo 
denique saepius hoc anno plures tum privatim tum publice opiniones meas circa 
mores suggillarunt, iam vero, cum ex mandato R. P. Provincialis assignandae 
sunt, scripto ne unicam quidem possunt assignare? Haec sunt mysteria, quae 
vellem ab iis revelari. 



5. 

P. La Quintinye an Papst Innocenz XI.*) 

P. La Quintinye wendet sich wegen der verderblichen Ordensmoral an 
P. Innocenz XI. selbst, da die Ordensvorgesetzten, selbst der General, nicht 
darüber wachen. Beschwerdepunkte: 1) die jesuitische Morallehre, über die 
sich die französischen Bischöfe und Päpste selbst vergebens beklagten ; 2) deren 
Anwendung in der Praxis; 3) das Verfahren der Vorgesetzten, diese Lehre bei 
den Untergebenen in Geltung zu erhalten; 4) die Kunstgriffe, dass die aposto- 
lischen Constitutionen darüber den Untergebenen nicht zur Kenntniss kommen, 
oder verachtet werden. Seit 15 Jahren habe er dem hl. Stuhle davon in Briefen 
Kenntniss gegeben; ob diese an die Adresse gelangten, wisse er nicht; der 
Papst möge ihn nach Rom kommen lassen. Erlasse er ein Decret, solle er auch 
befelilen, dass es Avenigstens einmal im Jahre gelesen werde, ausserdem, behaupten 
die Untergebenen, habe es für sie keine Kraft. 



Cod. Vatic. 7327. Pag. 104. 



18 

Beatissi nie Pater. 

De misero praeseiiti statu Societatis nostrae, in qua triginta 
abliiuc annis et amplius vitam ago, plura tammagni pouderis 
ac momenti liabeo propouenda Sanctitati Vestrae, quorum forte 
est igiiara, et de quibus eam diixi esse niouendam, quando quidem 
ad mala quibus tarn niisere vexatur nostra Sqcietas, nullus eorum 
qni in illa praesunt, etiamsi de illis facti sint certiores dignatur 
attendere, nediim R P. Generalis ad quem ea de re jam pridem 
literas dedi sed frustra. Quapropter ad communem totius ecclesiae 
parentem supplex accedo illi significaturus quomodo se res nostrae 
liabeant, circa id ut pro sua singulari charitate et prudentia tantis 
malis provideat, quibus prof^cto jam satis fuisset provisura, si 
Praepositi nostri qui quotidie caeteris obedientiam adeo com- 
mendant, Sanctae Sedis Apostolicae decretis parere variis artibus 
minime detrectassent. 

Primum igitar eorum quae Sanctitati Vestrae habeo proponenda est circa 
doctrinam moraleiii qua nostri hominos sunt imbuti, et de qua tot Antistites 
in Gallia jam conqiiesti sunt, ipsique summi Pontifices saepius Komae. 

Alterum est circa illius doctrinae praxim quam servant iidem PP. tum 
in praecipuis muncribus obeundis quae spectant ad regimen et curam animarum, 
tum in aliis rebus in quibus agitur vel de tacultatibus, vel de fama ipsorum. 

Tertium est circa eam agendi rationem quam nostri tenent Praepositi, ut 
sibi inferiores doctrinam illam amplectantur, non recedant, eamque defendant 
sicut pro aris et focis contra quoscumque illam impugnantes. 

Quartum denique est circa varias artes quibus iidem utuntur, ne consti- 
tutiones et decreta Sanctae Sedis Apostolicae quae ab aliquot annis in lucem 
prodierunt contra nimiam nonniillorum opinandi libertatem in rebus ad 
conscientiam pertinentibus, veniant in notitiam nostrorum, aut si venerint, ab 
illis respuantur, eis non acquiescant nee obtemperent. 

Ad haec fortasse dicet Sanctitas Vestra : Cur non monuisti Praedecessores 
meos de illis omnibus ? monui utique , Sancte Pater, quantumcumque in me 
fuit; siquidem ab annis quindecim Komam saepius ad ipsos eä de causa literas 
dedi, sed in manus eorum an venerint necne prorsus ignoro. 

Quamobrem sto iterum ad ostium Sanctae Sedis Apostolicae et pulso, Ve- 
stram Sanctitatem rogaturus ut me Eomam dignetur accersere, quo facilius ex 
allegatis et probatis intelligat ea quorum supra feci mentionem. Duae sunt 
praesertim epistolae de illis rebus quarum unam ego scripsi jam ab aliquot 
annis ad R. P. nostrum Generalem, alteram vero mihi rescripsit, ex quibus 
Sanctitas Vestra facile poterit percipere quo in statu sint res nostrae quoad 
capita illa quae notavi superius; quid de illo societatis statu sentiat R. P. 
Generalis; an sit coUusio inter ipsum et praecipuos patres qui praesunt, ut 
nostri semper detineantur in ejusmodi novis opinionibus quas semel sunt am- 
plexati, et plures authorum nostrorum typis mandarunt, an denique in hoc 
illudatur sanctae Sedi apostolicae, imo toti ecclesiae, dum unum coram summo 
Pontifice nostri horaines protitentur, se nimirum utpote constitutionum apostoli- 
carum observantissimos abhorrere ab hujusmodi iaxitatibus , ipsumque R. P. 
Generalem saepe numero suis subditis praecepisse, ut ab illis abstinereut, ac 
etiam punirentur, qui in hoc peccarent; aliud vero clam et in privatis literis cum 
in animum nostrorum conantur inducere, ut omnes idem dicant et sapiant circa 
opiniones illas morales quas docent nostri Authores, et propter quas jam fere 
ab omnibus et ubique tarn male audit nostra Societas. 



19 

Antequam huic epistolae finem adijciam, aperiam Sanctitati Vestrae uniim 
quod mihi videtur non contemnenJum inter remedia quae possunt adhiberi 
contra novas doctriiiae moralis pravitates, ut nempe decretura quod parat 
Sanctitas vestra circa id, sicut ego accepi, de inandato S. Sedis apostolicae in 
singulis omnium ordinum Religiosorum domibus, legatur super mensam saltem 
semel quotannis, verbi gratia in renovatione scliolarum circa iestum omnium 
Sanctorum, donec aliter ISedi apo^olicae visum fuerit. Quod nisi fiat, vereor ne 
decretum illud sit irritum ac inane, maxime in Gallia, quia ab eo tempore 
quo de illius fabrica, rumor spargitur, audivi saepius tarn a nostris Religiosis 
quam ab aliis aliorum ordiuura, quod decreta hujusmodi, ut valeant apud nos 
et illis teneamur obsequi, deboant nobis nota fieri a superioribus nostris. 

Haec sunt, beatissime Pater, de quibus S. V. esse monendam judicavi. 
Quodsi ipsa sentiat non expedire ut Romam hujusce rei causa me conferam, 
nee esse cur in posterum propter hujusmodi negotia tantis me conficiam curis, 
hoc ipsum precor dignetur mihi significare vel per R. S. nostrum generalem 
vel per quemcumque alium, ut querelis illis tandem ego finem imponam. 

Sanctitatis Vestrae 

Humillimus et obsequentissimus in Christo servus 
P. La Quintinye Sacerdos S. J. 
Pali anno Salutis 1679, 
die 8. Januarii. 



6. 

Admodum Reverende Noster in Christo Pater. 

P. Brunacci, vom General um sein Urtheil über die Leitung der fran- 
zösischen Provinz befragt, räth dem Assistenten so viel Vollmachten zu über- 
lassen, als nothwendig ist, aber eine Trennung der französischen Assistenz vom 
Generalat zu verhindern. 

P. c. 

Ad iussa Paternitatis Vestrae per Revereudi Patris Secretarii 
epistolam mihi significata, nempe ut ego meum iudicium scripto 
exponam: an et quae, et qualis, quantave specialis directio Pro- 
viuciarum Regni Galliae Patri Assistenti Galliae, salvis consti- 
tutionibus nostris, et dignitate Praepositi Generalis videatur 
concedi posse, reverentissime obediens dico : 

Eam tantummodo, ?itque eam totam concedendam mihi videri, quae 
necessaria sit ad finem intentum, ne Pater Assistens Galliae cum aliis Patribus 
suae Assistentiae cogatur Roma discedere revocatus in Galliam. 

Rem maxime implexam distinctius exponam. 

Primo. Censeo hanc rescissionem totius Assistentiae Galliae a Societatis 
universae capite, et reliquis membris, cum reali etiam separatione personarura, 
per revocationem in Galliam esse unum e maximis inter eos casus, de quibus 
Constitutionum pars 8. c. 2. § 2. dicitur : Quales essent, vel res admodum 
diflfriles ad universam Societatera spectantes, vel rationem procedendi in illa, 
pertractare, et in declaratione, cum tamen aliqua acciderent, quae urgerent, 
magnique momenti viderentur. 

2* 



20 

2^. QuemadmoJura Vestra Paternitas, si (quod Deus avertat) per multum 
tenipus vi alicuius morbi omnino inipediretur a Societatis Gubernatione, cum 
spe recuperandae salutis posset, ut dicitnr pars 9. c. 5. §. 6 in declaratione, 
sine generali congregatione Vicarium constituere, iit ipsius officio, donec con- 
valesceret, omnino fungeretur; ita in praesentiarum extrinsecus impedita omnino, 
ne suo munere fungi possit in regimine provinciarum Galliae, videtur non ab- 
simili aliqiia ratione Paternitas Vestra providere posse, quousque tale impedi- 
mentum tollatur, cuiusmodi esse videtur ratio proposita danda (V) interim ße- 
verendo Patri Assistenti Galliae specialem directionem earum Provinciarum, 
earaque tantunmiodo atque eam totam, sine qua Patres Assistentiae Galliae 
retineri non posset (possent?). 

3^. Quia hoc exemplo facile in posterum suprema regnantium capita abuti 
possent, cum de Societatis Generali non bene sentientes et quacumque ex causa 
dil'fidentes suos subditos eins regimini subducere voluerint, tunc enim et ipsi 
petent totam gubernationem Patrum sui regni in Assistenten! nationis proprium 
transferri: ideo via proposita ad mflximum iilud malum evitandum rescissionis 
totalis Assistentiae Galliae, eo titulo tantunimodo probari posse videtur, quod 
nulla prorsus alia ratio se offerat ad eiusdem finis consecutionem, et brevi 
speretur impedimentum illud extrinsecum omnino tollendum, ne Paternitas 
Vestra prima sui regiminis libertate fruatur; ad eins consecutionem omnia 
Interim studia adhibenda sint. His ad pedes Paternitatis Vestrae provolutus, 
eandem demississime veneror. Ex Collegio Germanico 27. Maij 1689. 

Vestrae Paternitatis 

Humilliraus in Christo servus et indignissimus filius 
Dominicus Brunaccius. 



7. 

Aclmodum Eeverende in Christo Pater Noster. 

P. Sesti, vom General über die französische Assistenz befragt, hält die 
Abtrennung derselben vom Generalat noch nicht für unumgänglich nothwendig; 
der General könne zwar bestimmte Vollmachten den Ordensoberen überlassen, 
aber keine solchen, welche Jemanden ganz unabhängig von ihm machen; besser 
wäre es, dem französischen Assistenten keinen neuen Titel zu geben. 

P. c. 

Obtemperaturus iussui Paternitatis Vestrae literis Patris 
Secretarii mihi significato, expono iudicium meum super capieiida 
deliberatione in difficillimo negotio Provinciarum Galliae. 

1. An aliqua specialis directio concedenda sit earum Assistenti, non facile 
apud me statuere potui, cum non omnia mihi perspecta sint, quibus ad huiüs- 
moai consilium, hactenus intentatum, capessendum Paternitas Vestra devenire 
queat; cum ex eo pendeat, an alia omnis via pacandi Regis Galliae praeclusa sit. 

2. Quid vero concedi possit, quantum ex Constitutionibus colligo, iam 
subjiciam. 

1. Penes generalem est auctoritas communicandi superioribus eam ^tes- 
tatem, quam duxerit communicandam Part. 9. cap. 3. §. 14. immo multum 
potestatis iisdem conferri expedit. P. 2. c. 1. §. ü B. et P. 4. c. 10. §. 4 et 
P. 9. c. 6. §. 2. et P. 10. §. 8. 



21 

2. In particulari potest comraittere Provincialibus et Visitatoribus facul- 
tatera admittendi ad qiiemcumque gradum, etiara Professura P. 5. c. 1. §, 2. 
et c. 2 §. 4. 5. A. P. C. et P. 9. c. 3. A. 

3. Et dimittendi e societate quoscumque, etiam Professos. P. 2. c. 1. §. 2. C. 

4. Et constituendi Praepositos et Rectores locales P. 4. c. 10. §. 3. et c. 
17. §. 1. et P 9. c. 3. §. 13. 

5. An etiam constituendi Prövinciales, dubitari posset, cum in Constitu- 
tioiiibus videatur negatum, quia non expressum. Non dubitat tamen Pater 
Suarez Tom. 4. de Reb. Tit. 10. cap. 3. n. 2. constanter affirmativam partera 
tueri, inssus ratione et praxi, 

Quibus positis nulla potest esse difticultas de aliis facultatibus inferioris 
gencris. Non puto tamen ullas facultates concedi posse a Praeposito Generali, 
quibus aliquis constituatur in eavum exercitio ab ipso prorsus independens ; quia 
hoc videtur contra constitutiones pluribus locis, et praesertira P. 9. c. 3. §. 15. 
et P. 4. c. 17. §. 1. et contra ipsam Pormulam Institut!; atque adeo ex de- 
creto 18. con. 5. contra substantialia eiusdem legenda Bulla Julii III. in nostro 
BuUario pag. 281. Atque huc forte respexit Con. 11. quando ad eligendum Vi- 
carium independentem desideravit BreveApostolicuni: Quanquam in Congregatione 
plus inesset auctoritatis et in re ipsa plus necessitatis. Dixi prorsus independens, 
quia si actu esset independens eo quod Praepositus Generalis non se immisceret, 
et quidem etiam sponsione interposita. (cum praesertim cum ipso actuali libero 
exercitio possit componi auctoritas subtrahendi facultates concessas) non video 
difficultatem. Laudarem tamen, si, ad subterfugia factiosorum praevertenda, 
Apostolica auctoritas huiusmodi concessioni accederet. De titulo concedendo P. 
Assistenti non admodum pugno, sed mallem nulluni alium addi, quam quo 
gaudet, ut res quam minimum novitatis haberet. Haec habui, quae pro mea 
tenuitate humiliter et fideliter Paternitati Vestrae repraesentarem. 

Romae 28 Maij 1689. 

Paternitatis Vestrae 

Humilliraus et obsequentissimus in Christo servus et filius 
Curtius Sesti. 



8. 

Reverendo in Christo Patri Patri Eusebio Triichses 
Societatis Jesu Assistenti Germaniae — Romam. 

P. Fontaine klagt dem deutschen Assistanten, P. Truchsess, dass man 
zweideutige Worte nach Frankreich sende, der General sich um die Gallicanische 
Societät gar nicht zu kümmern scheine und nur thue, was zum Missfallen des 
Königs sei. 

Reverende Pater. 

Ex literis Reverendi Patris Secretarii, nomine Reverend! Patris Nostri 
Generalis Roma datis 18. Octobris, et mihi redditis cum literis Vestrae Reveren- 
tiae 6. hujus mensis dolorem cepi vehementissimum. Spes enim meas momento 
pene temporis corruisse plane cognovi ex duriori quam ille adhibuit scribendi 
ratione. An bene cohaereant, quae mihi rescripta sunt illis literis, cum sen- 
tentiis omnium Reverendorum Patrum Assistentium, judicabit Vestra Reverentia 
ex transraisso ad se earundem literarura exemplo. 



22 

Facile fuit Patri Secretario intelligere. non argiü stylum suum obscuritatis : quem 
fateor naturam ei dedisse perspiciium; sed argui vocem ambiguam deindustria ad- 
hibitam, qua gratia, aPatre Nostro Generali nobis coneessa, corrumpi videbatur. 
Admittebat enim illa vox, oniniura judicio, sensum multiplicem, ac plane diversura, 
cum non indicaretur finis propter quem tantispejj; esset expectandum : unde tarnen 
tota res pendebat; siquidem nolebat Rex expectari tantisper, donec Pater Noster 
Generalis patentes suo nomine literas knitteret novis superioribus, et societatem in 
Gallia per se immediate administraret , unione non facta Collegiorum Belgii 
ditionis suae cum Assistentia Galliae, Atque baec fuit vera causa, cur patentes 
literae, missae a Patre Nostro Generali 2. Augusti pro iis, qui provinciis Lug- 
dunensi et Aquitaniae praeficiebantnr, non fuerint admissae. Equidem, cum 
scripsi Romam, mentionem illarum literarum non existimavi esse faciendam, 
tum propter causam jam allatam, tum praesertim. quia Pater Secretarius signi- 
ficaverat, illas literas meo arbitrio sie permitti: ut quidquid de illis statuerem, 
illud oinnino piobaturum esse Patrem Nostrum Generalem (sie!). Atque etiam 
cum illas accepi literas, de valetudjne timebatur illius, qui Aquitaniae renun- 
ciabatur provincialis, et re ipsa paulo post ille diem suuiri obiit. Neque suam 
absolverat praefecturam, qui nunc provincialis est Lugdunensis: cui etiam po- 
tuisset prorogari niunus ad aliquot m^nses, eo nomine, qnod ultimae congregationi 
Generali inteifuisset. Ex quibus omnibus intelliirit Vestra Reverentia literas 
patentes a Patre Nostro Generali missas non fuisse, ut suspicatur, rejectas 
indecore 

Ad rei caput ut revertar, ratus ego illas duas voces tantisper differre, aut 
omnino sublatum iri, äut saltem expositum iri mollius: uti fieri potuisse constat 
ex alio sensu, quem poterant, atque in bis circumstantiis debebant admittere : 
duo aut tria interim perfeceram, aegre quidem, sed feliciter tarnen, quae Patri 
Nostro Generali grata fore existimabam. Primo obtinueram ut soll provinciales 
sine aliis provinciarum deputatis contra quam statutum fuerat, huc se con- 
ferrent. Secundo effeceram, ut alii tardius aliis huc convenireiit: adeo ut non 
primo novembris omnes, ut decretum fuerat, sed aliqui octavo tantum die ad- 
fuerint: quod crederem ad sextum novembris literas Roma accipi posse, quae 
pacem afferrent, non bellum canerent. Tertio eviceram, ut ex jure stricto non 
ageretur in hoc nostro negotio: sed aliqua quasi media iniretur ratio fovendae 
vel renovandae concordiae. Verum haec fuit vel mea vel societatis infelicitas, 
ut meis votis ac coeptis respondere noluerit Pater Noster Generalis, abjecta 
omni Gallicanae societatis cura, aut iis tantum oblatis, quae Regi Christianissimo 
displicitura esse intelligebat. itaque haec duo mihi supersunt, primum ut 
Vestrae Reverentiae gratias agam , quam possum, amplissimas, pro praestita 
quam praestare potuit societati in hoc negotio sua opera; alterum, ut me ad- 
hibitae ad res nostras componendas curae omnis ac diligenfciae conscientia, et 
constanti adhibendae in posterum voluntate consoler. 

Rogo Vestram Reverentiam ut exemplum literarum Reverendi Patris Se- 
cretarii cum aliis Reverendis Patribus Assistentibus communicet, ac mei me- 
minerit in suis sacris sacrificiis. 

Parisiis 14 novembris 1689. 

Vestrae Reverentiae 

Humillimus et obsequentissimus in Christo servus 
P. Fontaine. 



23 

9. 

Propositiones obnoxiae censurae, quae extant in quatuor 
postremis libris operis: de recta doctrina morum; 
ciiiiia operis est aiictor Pater Michael de Ei iz aide. 

P, Elizalde stimme mit den verdammten Sätzen des Bajus nr. 40, 6^, 27, 
28 übeiein, auch ausserdem denke er wie Bajus und Jansenius. Sein tadelns- 
werther Stil. Waoft der communis theologorum sententia Häresie zuzuschreiben, 
und verfährt respectwidrig gegen Theologen der Gesellschaft Jesu und andere, 
auch die hl. Väter. Die' dem lebenden Verfasser öfter verweigerte Ordens- 
approbation ist seinem Werke auch nach dessen Tode nicht zu gewähren. 

Quando quidem iubeor indicare eas solas propositiones, quae 
clarius subiacent ceiisurae in libris secundae et tertiae partis 
operis praedicti, suntque ordine quintus, sextus, septimns et oc- 
tavus: praetermitto absurda alia tbeologica, pluresque propositiones 
non omnino relinqueiidas impune a quolibet severo censore, aut 
etiam criminatore. 

§ 1. Consentit cum Baio. 

Quadragesima sexta propositio damnata in Baio est: «Ad 
rationem et defi nitionem peccati non pertinet volun- 
tarium, nee definitionis quaestio est, sed causaeet 
originis, utrum omne peccatum debeat esse volun- 
tarium.» Haue propositionem plane retinere videtur Elizalde 
liber 7. 9. 11. § 7. Ibi enim propoait celebrem locum D. Tho- 
mae ex quaestione 3. de malo, articulo 8. videlicet: ,,Si in 
eodem actu aliquid sit ignoratum et aliquid scituna; 
potest esse voluntarium quo ad id quod est scitum; 
semper tarnen est involuntariuni quantum ad id quod 
est ignoratum: sive ignoretur deformitas actus, 
puta cum aliquis nescit fornicationem esse peccatum; 
voluntarie quidem facit forni cationem, sed non volun- 
tarie peccatum." Elizalde tamen non vult colligi ex boc loco 
ignorantiam inviucibilem excusantem a peccato in aliquo iuris 
naturalis, ut gravissimi theologi tamquam D. Thomae manifestam 
sententiam colligunt; sed in illos potius ironica subsannatione 
versu ,,Jam videam us" invebitur dicens: Deinde quod sub- 
tilissimi interpretes non advertunt, in ipso hoc exem- 
plo fornicationis a sanc t o Do et or e supponi peccatum, 
dum dicit: voluntarie quidem facit fornicationem, sed 
non voluntarie facit peccatum. Infert etiam Elizalde: 
ergo peccatum facit; et subdit: Quamquam yero pec- 



24 

catum latius pateat quam culpa et morale malum; at 
sanctus Doctor notatum habet a theologis pro eo- 
dem utrumque sumi. His dictis enormiter peecat auctor : 
1. quia intrudit cum Baio rationem et formalitatem peccati, 
sumpti pro culpa et malo morali, „sine voluntario" ut per- 
tiuente ad ipsam. 2. Quia imponit D. Thomae eandem doctri- 
nam , quam et saepius alibi refutat sanctas Doctor, et in eo po- 
tissimum loco, quo clarius nihil. Ciaritatem fatentur vel ipsi 
Jansenistae, ut notat Alethinus de peccatis ignorantiae parte se- 
cunda capite 8. ac proiude ut fumum luci meridianae obtendant, 
conquirunt quosdam alios locos, quos laudatus auctor eodem 
praelucente D. Thoma dispellit, eosdem nihilominus pro se re- 
producit Elizalde. 3. Peecat in^rima summularum principia, dum 
format hanc consequentiam „non voluntarie facit pecca- 
tum, ergo peccatum facit." Ex propositione enim modali 
negativa nequit inferri affirmativa de inesse, nisi per disiunctivam 
propriam resolvatur modus ... ex hac propositione : non celeriter 
currit, inferri determinate non potest, ergo currit: antece- 
dens enim tarn est verum de currente sine celeritate, quam de 
penitus non currente. Multo minus valere consequentia potest, 
quando modus pertinet ad substantiam actus, quemadmodum per- 
tinet in praesenti. Admittetne hanc consequentiam aliquis Eli- 
zalde: non vitaliter in teil ig it, ergo intelligit. At 
perinde haec est: non voluntarie facit peccatum, ergo 
peccatum facit; nisi repudietur damnatio Bau. 

§ 2. Cousentit iterum cum Baio dissimulanter. 

Propositio sexagesima octava Baiana est: „Infidelitas 
pure negntiva in eis quibus Christus non est prae- 
dicatus, peccatum est." P. Elizalde libro 7. 9. 12. sie 
titulum praefigit collectum ex duabus procedentibus quaestionibus : 
Utrum ergo ignorantia eorum qui non audier unt, 
sit viücibilis vel invincibilis? Et postquam totis viribus 
enervare nisus fuit quidquid pro invincibilitate huius ignorantiae 
atque excusatione peccati invenire potuit apud gravissimos quos- 
que theologos, pouit § 8. hunc titulum: ,,ex infidelitate po- 
sitiva ad negativam arguitur;" statimque asserit ,,se 
valde propendere in sententiamde malitia in fidel i- 
tatis negativae: et ne prorsus teneamus, Divi Tho- 
mae, quitantinobisest, auctoritasmaxime revocat. 
Consultum tamen Visum est afferre niulta, quibus 
bene auditis, riteque perpensis, sapientiores diiu- 
dicent, quorum demum iudicio rem c ommitt imus." 

Ego autem sapientiorum iudicio committo, ut diiudicent an 
his auctor consultum potius voluerit errori damnato; an reverentiae 



25 

damnationis! Quid enim est qnod auctoritate D. Thoniae con- 
currente cum auctoritate Romani Poutificis loquentis Ecclesiae 
in materia doctrinae moralis, dicat P. Elizalde, se, quominus 
oppositum errorem teneat prorsus, „maxime" revocari auctori- 
tate D. Thomae? An Pontificis ex cathedra loquentis auctoritate 
non praestat? non itaque ,,maxime" revocari debuit Elizalde ex 
auctoritate (d. Thomae), cum,, magis standumsit auctoritati 
Ecclesiae'', docente vel ipso D. Thoma...2. quaestio 10. artic. 
12. Quid praeterea est illud: „Et ne prorsus teneamus"? 
An quia, licet non teneat prorsus, non tarnen prorsus reiicit? 
Quid denique vult, quando pro malitia infidelitatis negativae 
,,consultum ipsi visum est afferre multaquibus bene 
auditis etc."? An Ecclesia non bene audivit atque perpendit 
audienda omnia et perpendenda ante damnationem propositionis 
Baianae? An post Ecclesiae iudicium diiudicare adhuc sapien- 
tiores possunt? Constat igitur ea quae ibi movet Elizalde (vel 
si quis insinuavit se interpolator Jansenista) praeiudicare auctori- 
tati Poutificiae constitutionis, quam tarnen (confirmatam postea 
a Gregor io XIII. et Urbano YIII.) ut sartam tectamque ad per- 
petuam rei memoriam servaret, Pius V. omnibus dignitatibus 
et gradibus privatos pronunciavit, nee non anathematis vinculo 
innodatos, omnes qui pro Baianis illis propositionibus ,,quoq uo 
pacto loquantur, scribant, disputent. Ac quaecun- 
que — inquit — super iis verbo, scriptoque emissa, 
praesentium auctoritate damnamus" etc. 

Neque a transgressione Pontificiae constitutionis liberare 
possumus Patrem Elizalde ratione ignorantiae invincibilis , nisi 
ipso invito et contradicente. Ipse enim libro 7. quaestione 16. 
§ 1. contendit „raras et in raris esseignorantias in- 
vincibiles, legumetiamhumanarum, et iuris ad unum- 
quemque pertinentis" Id quod ita ampliat statim sub 
initium. 

,,Comprehendimus vero sub humano iure et 
lege, ius utrumque, canonicum prout distinctum 
ab omni iure divino, ac ius civile, const i tution es- 
q ue Pon ti fi c ias'' etc. Si ergonon nisi raroignorantiaeius- 
modi patrocinatur indoctis etiam hominibus : nullum ipsi, homini 
docto et emerito Professori theologiae, patrocinium quaerere 
possumus ab ignorantia vulgatissimae constitutionis ; praesertim 
quando ex professo pertractabat Elizalde materiam damnatae pro- 
positionis. Quin etiam ne in foro quidem interno reliquit 
sibi refugium ad legitimam excusationem; doctrinam enim, quam 
nuper ex ipso retulimus , ex eo probat ,,capi taliter" ut 
inquit ,,quia in iudiciis nun quam praesumitur igno- 
rantia legis et iuris, sed contra rium; et supponi- 



26 

tur qnod lex ad rem pertinens scitur ab nnoquo- 
que." Sed quia theologi communit r disthiguunt forum a foro, 
asserentes eam praesumptioiiemintelligiin foro externo, non 
in interno: P. Elizalde non sine risu reponit, quod similiter 
ipse potest dicere „pr aes um tionem v alere in interno, 
non in externo: Alterutrum quippe dieendi eadem 
est, id est, nulla ratio." Ergo se ipso iudice reus evadit 
in utroque foro. Denique substantiam propositionis damuatae, 
quam dicebat relinquendam sapientiorum iudicio, iudicio suo 
absoluto amplecti satis videtur ultimis verbis quibus quaestionem 
illam absolvit. In quibus insalutatum praeter ire non debeo 
principium fundamentale quo P. Elizalde deducitur aut seduci- 
tur ad Propaganda sine termi]\o peccata ignorantiae, nulla fere 
invincibili ignorantia permissa. Verba eins sunt : „ex quibus 
sane omnibus ita videtur phi l oso p h andum : scimus 
scilicet ac indubitatum est, permittere Deum inter 
Christian OS haereses plurimas propter ipso r um 
peccata; quas sane haereses nee ipsi antea praevi- 
dissent; postea vero cum eas amplectuntur, cre- 
duntq ue, verissimas habeant, existimantes falsum 
verum, et malum bonum; et tamen peccent per eas, 
nee error ipsos suus exeuset. Sic utique idem 
Deus negare gentibus potest, ac etiam negat saepe 
ministros e vangel iipr opt er ipsorum sceler a; ex quo 
ignorantia eis imputetur, sicut er r äntibus errores sui." 
Hoc vero principium cum pluribus Doctoribus censet ,,evi- 
denter falsum" P. Suarez disp. 17. de fide Sect. . . n. 8. eius- 
modi enim infideles penitus ignorant, peccato, quod committunt, 
dandam a Deo poenam ministrorum evangelii carentiam ; 
atque a Deo dum omissio illius peccati non coguoscitur ut 
medium utile ad acquirendam vel non impediendam evangelii 
lucem et copiam ministrorum, peccatum positum non est volun- 
tarium in ratione impedientis divinam illuminationem: ergo ra- 
tione talis peccati non est imputabilis ignorantia resultans, sed 
est invincibilis et purapoena. Id quod planissimemihi tradit D. 
Augustinus epist. 105. scribens : ,,ipsa ignorantia in eis 
qui intelliger e noluerunt sine dul)itatione pecca- 
tum est; in eis autem qui non potuerunt, poena 
peccato." Ubi si ,,autem" additum secundae parti sententiae 
contraponit poenam peccato ; ac proinde docet ignorantiam tunc 
esse „pur am poenam." Similiter ad cap. 25. Joann. tract. 
89. et 91. necnon quaest. 52. in Deuter, repetit Augustinus: 
„quodsiChristusiieque venisset, neque loquutus 
fuisset Judaeis, ipsi non haberent peccatum illud, 
quo non crediderunt in eum." At nihilominus Deus po- 



27 

terat optime in poenam alioriim peccatorun] afficere Judaeos 
careutia Christi. 

§ 3. Recipit cluas alias propositiones Bau. 

Inter propositiones Bau 27. et 28. sunt: ,, Liberum arbi- 
trium sine gratiae Dei adiutorio, non nisi ad pec- 
candum valet. Pelagianus est error dicere, quod liberum 
arbitrium valet ad ullum peccatum vitandum;" quo in 
negotio litem erudite dirimit P. Ripalda contra Bai um disp. 28. 
Has propositiones totidem lere verbis, nee dissimili sensu complecti 
videtur F. Elizalde lib. 6 qu. 26, § 5 vers. ,,sed vero hoc" 
ubi ait: „sed vero hoc ad omnem Pelagianam haeresim 
penitus effugiendam punctum essen tialissimum." Relin- 
quit tarnen hoc punctum pro dignitate tractandum, et ex ,,Au- 
gustino nostro" demonstrandum, Doctori Complutensi D. 
Slichaeli Perez Episcopo Arcadiae, quem ,, Dominum suum et 
amicissimum" compellat : atque ,, inter theologos vere 
theologum;" ,,ac nulli quem ipse noverit, plane secun- 
dum." Doctore liberaliter laudato , addit suum cum eodem 
consensum Elizalde in haec verba: ,,ex eo, lector, quamprimum 
disces naturae lapsae • insufficientiam , et quomodo 
eadem bene agere sine gratia supernaturali non possi- 
mus, et quasi vincere, sed ne pugnare quidem." Quibus 
in verbis adiuncto illo de necessitate ad orauem Pelagianam 
haeresim effugiendam — ni prorsus caecutio — relucere videntur 
propositiones illae Bau. 

Addo quod P. Elizalde laudat et amplectitur doctrinam 
Complutensis Doctoris in antiquo illius sensu, quem suis eiusdem 
lineamentis expressit R. P. N. Thyrsns Gonzalez Generalis 
in 4. tom. select. disp. 4. sect. 1. n. 5. et a sect. 2. solidissime 
refutavit pluribus argumentis. Neque Elizalde sequitur Doctorem 
suum poeniteutem, sicut sequutus fuerat errantem : nulla enim 
facta mentione solemnis retractationis R. P. N. Generalis refert 
Sect. 12. doctrinam approbatque Elizalde. 

§ 4. Baianismi suspicionem fovet in se aliis dictis. 

Non alienum se a Baiana schola satis ostendit in eadem 
quaest. 16. in cuius titulo spondetloquendum ,,scholasticissime." 
In progressu multa movet de virtutibus moralibus atque de 
infusis: eoque tandem devenit, ut § 5. vers. ,,quod antequam 
ad rationes," dicat de virtutibus moralibus gentilium: ,,maxime 
deficiebant a fine nostro et abesse virtutes sim- 
pliciter, et in oculis Dei, nee in hoc saltem de 
Augustino litem moveant, cuius aperta sententia 
est, eas non virtutes fuisse, sed virtuti similes." 



28 

Id quod totidem ferme verbis coiitendit Jansenius lib. 4. de statu 
natiirae lapsae cap. 27., quin etiam aute verba recitata ita prae- 
loquitur Elizalde : ,, vir tu t es m orales acquisitae nostrae 
eiusdem ratio nis sunt cumvirtutibus moralibus 
philosophorum et gen tili um." Censet igitur tarn ethni- 
corum quam christianorum virtutes morales acquisitas non esse 
virtutes, sed fallaces virtutum umbras ; sed quam confinis Baio, 
si non idem sit Elizalde bis dictis, liquet abunde ex Ripalda 
disp. 20. 

Denique Baianorum imitationem ambire visus est Elizalde 
in eodem lib. qu. 20. § 1. ita exordiens: memorat Illustris- 
simusFagnanus in cap. ne innitaris, eam aliquorum 
in Belgio Illustrissim^rum Episcoporum vere 
dignam assertionem, exrecta scilicetvelnon recta 
administratione Sacra menti Poenitentiae pendei-e 
potissimum fidelium reformationem relaxatio- 
nemve. Haec quidem assertio mihi per se vera est; relata 
tamen ad eins prolatores laudatos, indicat quam in partem male 
reformatricem huius Sacramenti inclinet, aut relabatur P. Elizalde. 

Ad haec ibidem vers. ,,Hinc in praxi", cum dixisset 
omnino necessariam confessario Sacrarum Literarum scientiarn 
et theologiam etc., affirmat traditum a D. Augustino poenitentes 
obligari ,,ut quaerant non solvere solum scientem, 
sed sacerdotem scientem ligare et solvere;" statim- 
que adnotat: ,,ubi sciens prudensque alia taceo." At 
episcopi illi in Belgio plus satis addicti Baio per Jansenium, 
quanta malignentur circa obligationem ligandi et religandi ; quanta 
etiam scandala et perniciosa animarum pericula methodus eorum 
remittendi et retinendi peccata pepererit in Belgio, patefacit über 
inscriptus; Doctrina Theologica per Belgium manans 
ex Academia Lovaniensi, par. 2. cap. 5. necnon aureus 
libellus, cui titulus : Scrupulinovi et antiqniexlectione 
speciminum moraliumP. J. Gabrielis etc. quorum non 
sine elogio meminit R. P. N. Generalis in tom. 4. select. disp. 6. 
sec. 2. 

Jam expedita imbutus methodo P. Elizalde, praeter ea quae 
notavi, tan tum non jurat § 11. „Paucos bene dispositos 
accedere ad co nfessionem." Et non penitus iniuratus 
addit: „Dicam cor am Deo iudice quod sentio, quam 
plurimis videlicet differendam censerem absolu- 
tionem." Et § 12. ,,Confessor quisque rem faceret 
lont^e maximam, si unumintegro mane vel solos 
quatuor absolveret." Sed cur tam avara manu dispensetur 
immensa liberalitas Christi, insufflantis in discipulos suos totum 
Spiritum Sanctum? Quotam insigni facto Sacramentum 



29 

poenitentiae tunc praecipue iiistituit?" Cur ex tarn 
multis tarn paucis coiicedatiir medicina confessioiiis ,,quae 
neque impossibilis nisi impie dici potest, neque 
carnificina conscientiarum;" uimirum ut enormis illa praxis 
ex facultate stricta Academiae Lovaniensis emanans anteponatur 
praxi universalis Ecclesiae. Sed hanc quoque dolosam poeniteutiae 
reformationem non in aedificationem, sed in destructionem Sacra- 
nienti inter baereticorum fraudes recenset et detegit eruditissimus 
Franciscus quidam Simonis part. 1. trän. 12. 

§ 5. Convenit re ipsa cum Jausenio 

quantum ad imputabilitatem sub invincibili ignorantia malitiae. 
Lib. 5. qu. 12. §2. Suspiciouem Jansenismi a se repellere satagit 
Elizalde, sed non satis depellit quantum ad dogma de imputabi- 
litate peccati sub invincibili ignorantia malitiae, et sine libertate 
non peccandi. Quam vis enim saepius moneat ,, ignorantia m 
invincibilem excusare," vix tamen ullam concedit invin- 
cibilem ignorantiam. Id quod ut praestet, extendit extra omnem 
ferme limitem ignorantiae ,,vincibilis" nomen, in easque se coniicit 
angustias, ut plane nulla videatur superesse per ipsum libertas non 
peccandi peccantibus. Adde quod ad probandum peccata esse, quae 
communiter a tbeologis reputantur, usurpat argumenta quibus 
Jansenius post Lutherum atque ex Jansenio Sinnichrius in suo 
Säule utitur ad probandum ,,peccari sub ignorantia in- 
vincibili.'' Quam hoc sit verum, lecto Elizalde videre licet 
apud Moraynes in Anti- Jansen, disp. 16. apad Dechamps lib. 3. 
disp. 5. et apud Christianum Alethinum in quaestione theologica 
de peccatis ignorantiae. 

Quod notavi de confessione utriusque ignorantiae atque de 
peccato sine debita libertate non peccandi, ostendi potest non 
tot quin pluribus Elizalde dictis : ex quibus sequentia seligo. 

Primo in praecitata quaest. 12. § 8. asserit, peccata actualia 
committi a nescientibus malitiam actualiter, neque habentibus 
actualiter libertatem ; hoc autem explicat exemplo peccati 
originalis, de quo praemittit vers. „cum primum ergo", quod 
quando concipimur, ubi nulla libertas est, peccatores esse inci- 
pimus, et huius peccati voluntarietas invenitur ascendendo retro 
annos quinque mille et amplius. Hoc praemisso infit: ,,sic 
ergo in peccatis ignorantiae et erroris, retro ascen- 
dendum est ad causas voluntarias et liberas suas, 
ex quibus postea facti actus, qua saltem mali, vo- 
luntarii liberique in telligantur." 

Consequenter quaest. 14. § 2. vers. „est porro" expresse 
concedit: ,,fore ut quis.propter peccatum ante annos 
quinquaginta commissum, nunc non cognoscat ali- 



30 

quid esse peccatum, et tamed peccet id faciendo." 
Peccet inqiiam, iuxta illius principia, etiamsi quando homo 
commisit illiid peccatum ante annos quiuquagiiita, niiUam cogi- 
tationem aut scrupulam habnerit ; quo amplius nihil assumunt 
Janseuistae ad exuendas excusationes in peccatis ignoraiitiae 
invincibilis ; ut fit palam ab auctore libri speciminum theologiae 
Lovaniensis part. 3. cap. 2. § 3. et part. 4. cap. 1. § 1. 

Secundo in eadem quaestione 12. § 9. cum concessisset ,,esse 
aliquid," unde conscientia erronea invincibilis deponi possit; 
postea vers. ,,hoc porro" asserit ,,hoc aliquid" nallo 
modo esse qudd recentiores nitro citroque dicunt, nempe ,,scru- 
pulum aliquem aut remorsum sive malitiae, sive 
e r r o r i s , sive s a 1 1 e m o b 1 i g a t i o n i s i n q u i r e n d i." Deinde 
proponit contra se argumeuta ex eo petita, quod sie confundere 
ipse videtur conscientiam erroneam invincibilem cum erronea 
vincibili. 

Responsurus autem ad eiusmodi argumenta dicit vers. ,,hinc 
itaque primo" dicit inquam : „erroneam vincibilem 
afferr e aliquid ex quo i ncontrarium pro cedi possit, 
nesciri tamen a se quid illud sit" etc. explicat nihil- 
ominus se illud aliquid scire vers. ,,tertio dicimus" ubi 
dicit, conscientiam erroneam invincibilem deponi posse rescindendo 
causas illas et peccata quibus ignorantia et error contractus est: 
,,omnes autem" — inquit — ,,in sua potestate habent 
rescindere et extinguere peccata scienter admissa: 
quo facto procedetur ad contrarium eins, quod 
erronea conscientia intim at: et dato quod non 
procederetur, et Dens facienti quod est in se 
deesset, tunc ignorantia desinet esse voluntaria 
et culpa bilis." 

Ecce solum admittit quod erronea conscientia vincibilis, 
perseverans erronea, fiet invincibilis „quando Deus facienti 
quod in se est, de sit.' Atqui nunquam misericordissimus 
Dominus et Pater ita deserit, ut theologis omnibus proverbiale 
dogma est, et ipse Elizalde amplissime admittit Hb. 7. q. 7. 8. 
et 9. etiam plura miracula Deo faciente ne ita deserat: ergo 
sentit quod vincibilis error conscieutiae nunquam in casu huius 
Providentiae possibili transit in invincibilem ; atque adeo quacunque 
temporis periodo intercurrente , et sub quacunque oblivione 
antiquissimi illias peccati error inde ortus perseverat vincibilis, 
et homo ex tali errore operans pergit peccare ; qua autem liber- 
tate non peccandi? hoc et alia non minoris momenti absurda 
evitare debuisset Elizalde respondendo ad argumenta quae contra 
se proposuerat ; ea tamen reliquit insoluta, addito pro coronide 
quaestionis duodecimae, „reliqua defuerunt." 



31 

Tertio qa. 14. § 6. asserit iudistincte, tamquam dogma omnium 
theologorum , ,,caecitatem mentis non excusare a 
peccato.'' Eam tarnen ipse intelligit ,,caecitateni cui 
resisti non potest,'^ dum illam contraponit ,,Gratiae 
Christi cui potest resisti.'^ 

Patet hoc ex vers. ,,Porro caecitatem" ubi de recen- 
tioribus a se refutatis inquit: ,,quibus ignorantia et 
caecitas mentis est quaedam magna gratia Christi, 
eximens praeservansque a peccato et culpa, dum 
cognitionem a ufert peccati et culpae;" deinde quasi 
parum dixisset, addit : ,,quin gratia ipsa Christi poten- 
tior efficaciorque erit gratia ignorantiae et uae- 
citatis; nam haec infallibiliter a peccato eximit, 
non autem illa, cui quippe resisti potest." Porro 
nemo theologus ignorare potest, quam sit erronea haec absoluta 
sine ulla restrictione propositio, relucens in praedicta sententia 
qua Elizalde refutat contradictoriam : ,,ignorantia et cae- 
citas, cui resisti non potest, non eximit apeccato;'' 
nam quid amplins, quaeso, exigi potest ad ignorantiam ,,in- 
vincibilem," nisi quod ,,resisti ipsi non possit?" Et 
quomodo cum tali ignorantia componi potest sufficientia ad non 
peccandum? An forte consentiente Augustino componi potest 
sufficientia ad n on peccandum ,,sine potentia resistendi 
causae peccati?" 

Neque quod tanta caecitas ortum ducat ex peccato personali 
praeterito, segregat a Jansenio P. Elizalde, nam Jansenius re- 
latus et refutatus a P. Dechamps lib. 3. disp. 6. cap. 5. asserit 
^eccari sub impotentia observandi praecepta, non solum quando 
impotentia profecta sit ex peccato Adami ; sed etiam ex nostro 
personali ; videatur etiam si licet aut libet, doctrina Jansenii haec 
ipsa de peccatis ignorantiae apud auctorem libri speciminum 
theologiae Lovaniensis part. 1. cap. 6. in initio. 

Quarto lib. 6. qu. 2. § 4. respuit Elizalde docentes excusari 
a peccato fidelem aliquem posse sequendo plures auctores aut 
Doctores magnae auctoritatis et doctrinae. Addit ipse: ,,non 
excusari sequendo sexcentum (?) simul Episcopos:" 
in cuius confirmationem aff'ert illos qui seducti sequebantur 
concilium Arimineitfee, Constantinopolitanum Leone imperatore et 
„concilium Constantiense Patrum ferme mille." 
Contra autem obiicit sibi vers. ,,at inquis" hoc argumentum: 
,,quid rüdes animae, simplicesque oves faciant, si 
quidem pastores suos sequuntar, ip sae autem p rop- 
ter imperitiam nihil interherbas sanas aut noxias 
discernere possunt? et respondet intrepide : „sedsemper 
dico: hoc devorandum est et credendum." Itaque 



32 

devorat et credit P.Elizalde, quod nihilominus peceant „simplices 
illae et rüdes animae impotentes dignoscerenoxi a/' 
At quid durius dici potuit, aut quid clarius pro asserendo peccato 
sab ignorantia invincibili? 

Quinto in eiusdem libri qiiaest. 3. §3. vers. ,,haec conse- 
quentia'^ obiicit nobis pro doctrina data tamquam demon- 
strativum „exemplum medici'^ — qnod iterum fidentissime 
iactat q. 6. § 9. vers. „sequi tu r quarto" — iterumque cum 
exclamatione ad Deum quasi summe demonstrativum exemplum 
resumit q. 19. § l.vers. ,,iam gravissimorum virorum*' ut 
quemadmodum aegrotus errans sequendo medicum corporalem 
errantem occiditur ; occiditur etiam anima sequens spiritualem 
medicum errantem. Sed quis non videat contineri in eo exemplo 
pestilentem errorem: nempe ,,occidi etiam invincibiliter 
errantem" cum medico spirituali errante, quemadmodum occi- 
ditur aegrotus viucibiliter errans cum medico corporali? 

Sexto in eodem libro 9. 15. cum plura disseruisset de 
utilitate atque necessitate Divinarum Scripturarum, statuissetque 
in illis tradi doctrinam moralem, non solum ad melius vivere, 
sed etiam ad simpliciter vivere, necessariam pro omnibus bominum 
statibus : eo quod ibi continentur praeter veritates credendas 
dictamina practica et principia ad omnes quaestiones conscientiae 
resolvendas et superandas: tandem § 8. pro titulo ponit hanc 
universalem illationem : ,,Scriptura,e sunt epistolae ab 
omnipotenti Deo ad nos creaturas suas missae, ut 
sciamus voluntatem suam, ergo sciendae sunt;" 
deinde procedeiis vers. ,,rursus si Corinthii'* haec notanda 
scribit: „si Corinthii, si Romani et reliqui ad quo^s 

Paulus epistolas scripsit, eas negle- 

xissent, neclegissent, sedignorassent, gravecerte 
crimen incurrissent; et si quae contra eas per 
ignorantiam fecissent, sua eos ignorantia nequa- 
quam excusavisset, fuissetenimnimiumvoluntaria 
et crassa. Et sie est de evangelio et sie de aliis. 
At epistolae illae non ad Romanos solum et Co- 
rinthios et reliquos illos, sed ad nos quoque, et 
ad omnes de vitanostra instituendos scriptae sunt. 
Ergo grave crimen est eas negligere et ignorare." 
His verbis manifeste comprehendit „omnes'' quotquot in 
ecclesia Dei censentur. Est autem indubitable maiorem ecclesiae 
partem non peccare neque formaliter, neque illative, quamvis 
ignorent epistolas apostoli, aut totam fere sacram scripturam et 
quamvis negligant aut etiam fugiant eins lectionem. Ad lianc 
classem pertinent omnes feminae, rustici, milites et idiotae omnes: 
qui licet scripturam sacram vulgari idiomate sortiantur, non 



33 

tenentur legere; immo tenentur ecclesiae praecepto non legere. 
Au hör um omnium iguorantia est nimis voluntaria et 
crassa?" ,,^1^ iiequaquam excusat eos ignorantia, 
si quae contra epistolas Pauli per ignorantiam 
faciunt?" non itaque invincibilis ignorantia excusat. 

Septimo nimis incaute — ut pie crediderim — incidit plane 
P. Elizalde in doctrinam Jansenii, et fraudem quandam qua 
illam tuentur et contegunt noviores Jansenistae; nam lib. 7. q. 
4, 5, 6, 7 et 8 contendit, omne verum morale iuris naturalis 
et divini pertinens ad unumquemque hominum et quando pertinet 
esse invenibile, atque adeo ignorantiam eius esse vincibilem. 
Ad comprobandam assumptum producit plura argumenta, quibus 
probari solet ,,gratia sufficiens," ut comprobet ipse, tarn 
late patere „vincibilitatem" earum omnium ignorautiarum, quam 
late patet „sufficientia gratiae'' ex Deo volente salvare 
„omnes"; nihil vero distinguit inter veritates necessarias 
„necessitate medii", ubi nihil proficit ignorantia invinci- 
bilis, et necessarias solum „necessitate praecepti", ubi 
omnimoda antecedens ignoratio iuxta principia catholica excusat 
ab imputabilitate transgressionis atque adeo sufficientia gratiae 
ad non peccandum componitar cum materiali transgressione. 
Itaque utrasque veritates unicae subiicit mensurae, nempe 
„gratiae Dei.'' ünde quaest. 11. deridet theologos considerantes 
communiter et ponderantes in hoc negotio naturalem incapaci- 
tatem rusticorum atque idiotarum. Et § 4 vers. ,, ignorantia 
itaque" sie ipse praescribit : ,, ignorantia itaque vin- 
cibilis definiri non potest dicendo eam esse quae 
vel solis vel maxime viribus nostris superari po- 
test, sed quae a nobis adiu tor io et gra tia Dei p ossit 
vitariquae est mensura incomparabiliter maior." 
Ibidem praeterea vers. „hinc toto libro'\ eo discursum 
direximus et probationem omnem, ut ex Dei gratia 
et promissi onibus verum morale ostenderemus 
invenibile omnibus pusillis etmagnis, siuedistin- 
ctione viri et feminae, ingeniös ioris et tardioris, 
rerum facilium et difficilium: quemadmodum de 
potentia et impotentiaomnesvelint, nolint, philo- 
sophari, statuereque tenentur." Tandem vers. „vere 
ego" de theologis praecitatis scribit: „si ignorantiam 
invincibilem eam existimarunt quae naturali vir- 
tute vinci non possit, optime tot ignorantias in- 
yincibiles posuerunt: sed defectuose ignorantiam 
invincibilem intellexerunt; sin vero ignorantiam 
invincibilemeamintellexerunt, quaeattentis etiam 
divinis promissionibus etgratiavinci nequeat, nee 



34 

debeat; recte quidem de ignorantia invincibili 
iudicarnnt, ipsi tarnen hoc non distinxerunt. 

His tanta amplitudine constitutis in eo lib. 7. conseqaens 
necessario est ergo, ut tollatnr ,,invincibil i tas excusans" 
ex omni ignorantia etiam legis humanae — quod ne Jansenius 
quidem ausus est — patet, quia obedientiam etiam legis humanae 
Dens praecipit, et ad id quod praecipit, non denegat gratiam 
sufficientem. 

Consequens 2. est, ut P. Elizalde repudiatis tbeologis catbo- 
licis quantum ad intelligentiam ignorantiae viucibilis et invincibilis, 
respective ad capacitatem subiecti, solum admittat iguorantiam 
omnem esse vincibilem in hoc sensu quod vinci possit absolute 
saltem per gratiam, ponit perspicue lib. 2. de statu naturae lapsae 
cap. 6. ubi iguorantiam iuris naturae in vincibilem conferens cum 
excaecatione peccatorum asserit: ,,utraque quaedam caecitas 
est, utraque sola humana potestate invincibilis, utra- 
que divina gratia et potestate vincibilis;" nibilominus 
damnatur Jansenii doctrina, quatenus sub „hac praecisa vin- 
cibilitate" imputabilem esse iguorantiam iuris naturae conteudit: 
ergo non plane recedit a Jansenio Elizalde, dum ad imputabi- 
litatem vincibilis ignorantiae ,,eandem praecisam vincibili- 
tatem'' per Dei gratiam statuit considerandam. Consequens 3. 
est, ut dilabatur P. Elizalde in uovissimam fraudem, qua contegere 
conantur Jansenistae dogma Jansenii, nempe ,, iguorantiam 
iuris naturae invincibilem non excusare a peccato;'^ 
sie euim sopbistici argumentantur aut nugantur : ,,omnis igno- 
rantia iuris naturae est vincibilis quia absolute vinci 
potest, saltem per gratiam: ergo nulla est invincibilis: 
ergo nulla invincibilis excusat/' 

Ita de Gummero quodam Huygens in dictatis publicis 
Lovanii artic. 8. observ. 4. refert Ulricus Jonson in libello 
inscripto: ,, doctrina nova ac mira de ignorantia eximii 
Domini etc. typis Coloniensibus, anno 1682." 

§ 6. Character styli Apostolica constitutione proscriptus. 

Crimen capitale est in scriptore catbolico contra auctores 
catbolicos, atque in religioso maxime contra religiosos et socios, 
Stylus intemperans et ultra modestiae terniinos solutus. Huius 
criminis reum ubique se prodit P. Elizalde : passim enim imitatur 
et affectat veterum sapientum irrisorem Lucianum, cuius meminit 
non semel, et ,,quem olim legebat", ut fatetur ipse lib. 6. 
q. 12. § 4. tacet quidem ut plurimum auctorum nomina, neque 
in particulari solet cum illis agere immoderate; „omnes" 
tamen — quotquot . aut probabilem practice opinionem relicta 
probabiliore, aut probabiliorem relicta minus probabili, securam 



35 

conscientiae regulam statuunt — in communi et snb generali 
notioue iam casuistarnm, iam probabilistarum, et iuterdum probabi- 
lioristarum, tarn acerbo calamo proscindit; tarn frequenti scom- 
mate, tantisqne accusationibus et tarn iudignis comparationibus 
dehonestat, ut atheos quosdam aut perditissimos immanium 
scelerum artifices facile iutelligas. Sunt autem illi, ut notum 
eruditis est, onines fere tbeologi antiqui et moderni ; si modo 
in unum agnien coguntur cum probabilistis probabilioristae : atque 
in utrisque multi sanctitate, plures pietate et prudentia, plurimi 
eruditione et sapientia praestantissimi. 

Horum dum refrico memoriam, non possum uon vehementer 
mirari calamum theologi religiosi, quo pertinaciter ubiqae pro- 
scinduntur, theologicisque censuris denigrantur contra ius quidem 
et fas, non solum civilis bumanitatis, sed ,,instituti" etiam 
societatis nostrae, cuius vigesimam octavam regulam ex com- 
munibus in canonem retulisse videtur anno 1679 Illustrissimus 
Dominus noster Innocentius XL decreto condemnatorio sexa- 
ginta quinque propositionum , ubi sub finem praecipit ,,in 
virtute sacrae obedientiae Doctoribus universis, ut 

tam in libris imprimendis aut manuscriptis 

caveant ab omni censura et nota, necnon a quisbus- 
cunque conviciis contra eas propositiones quae adhuc 
inter catholicos hinc inde controvertuntur etc.'' 

Hie vero contemnendum non est — quamvis sit minoris 
momenti — quod pleraque convicia et graviores contumelias 
P. Elizalde proiicit in adversarios inopinatae opinionis suae 
hac appellatione ,,r ecenti or es." Cum ergo liac ipsa nota 
scbolam societatis — quamvis centenaria longe maiorem — 
Thomistae pariter et Scotistae in modernis libris suis discernant, 
in promptu est, ut portentosa illa encomia a P. Elizalde appensa 
tribulibus suis interpretentur universi; atque inde aemulis socie- 
tatis copiosa criminandi seges exurgat. Quin etiam hanc inter- 
pretationem indieare quandoque dignatur Elizalde ; nee omnino 
obscure iu sua illa confessione generali quam facit lib. 8. qu. 6. 
§10. accusans vel excusans, quod communem opinandi viam, 
quam pede tenace terebat olim, deseruit tandem. 

§ 7. Haeresim appingit comumni theologorum sententiae in 

cuius intelligentia ipse enormiter errat, atque suspicionera 

Jausenismi incurrit non levem. 

Quae calumniose dicit in quatuor illis libris P. Elizalde, 
recenseri omnia non possunt, nisi totus exscribatur codex. 
Propino sequentia in specimen: lib. 5. qu. 14. § 2. ait : ,,nomen 
ignorantiae et peccatorum ignorantiae, non ad igno- 
rantiam, sed ad Cognitionen! et advertentiam trans- 

8* 



36 

vehunt recentiores;'' addit ibidem: ,,ex trivio obloqnun- 
tnr: nullo tantarum rerum examine;'' amplius audet §3. 
bis verbis: ,,tanti eam siiam nullius fundamenti opini- 
onem de necessitate cognitionis malitiae ad peccandum 
faciunt, ut prius contra evangelium et omnis generis 
probatione assertam veritatem negaverint Judaeos 
peccavisse, quam opinionem eam deponant.'^ 

Levia baec fuerint; graviora contorquet in eodem lib. q. 16. 
§ 3. ubi tantum non iuratPelagianos esse duos receutiores, quo- 
rum ,, alter'' — ut testatur ipse — ,,iusto volumine in 
Jansenium scripsit; alter qui (sie!) de probabilitate 
scribens cum eodem Jansenio quaestionem- de igno- 
rantia commiscuit." Et q»od prodigio simile est, eam ipsam 
gratiam quam tribuit duobus recentioribus — quos coniicio 
Slartinonum et Jerillum — benigne ampliat § 4. ad omues 
tbeologos, quotquot exigunt tanquaui necessariura ,,remorsum'' 
ad peccandum; quos fatetur esse ,,mu Ititiidinem scriptorum/' 

Radices tam acerbae censurae atque exorbitautis contumeliae 
duas invenio quas oportet ejffodere. Prima provenit ex siuistra 
intelligentia erroris Pelagiani, quam saepe ostendit Elizalde 
atque exprimit in eodem lib. 5. q. 4. § 2. asserens, errorem fuisse 
Pelagianorum „non posse peccari sine scrupulo et con- 
scientia de peccato/* 

Sed quam sit contraria facto et iuri veritatis baec intelli- 
gentia, demonstrat Jerillus qu. 62. a n. 26. et qu. 63. ponit 
assertiouem traditam ab omnibus tbeologis: ,,quod etiam ad 
peccatum ignorantiae et ex ignorantia praecedere debet 
aliqua demum cognitio et actualis cogitatio malitiae 
vel in se, vel in alio, vel in particulari, vel in 
generali.'* Noto praeterea manifestam inconsequentiam P. Eli- 
zalde, ipse enim lib. 5. q. 17. § 12. afiirmat P. Decbamps 
„retinere illibate canones tbeologiae de ignorantiis." 
Atqui laudatus hie auctor lib. 3. de haeresi Jansen, disp. 5. 
cap. 6. n. 13. ex dictis a se concludit: nihil a sancti Au- 
gustini, sancti Hieronymi et Palaestinae synodi 
mente discrepare communem theologorum senten- 
tiam; huic etiam auctori consentit Keverendus Pater Noster 
Generalis tom. 4. select. disp. 6. n. 104. et seqq. adeoque con- 
demnat perversae intelligentiae P. Elizalde. 

Secunda radix praedictae enormis censurae est error alius 
intelligentiae, quo tenebatur dum scriberet P. Elizalde. Arbi- 
trabatur enim communem illam theologorum sententiam docere 
„quod sine scrupulo aut formali consider atione 
malitiae durante et praesente tunc quando actu- 
aliter peccatur, non peccatur." Hunc sensum attri- 
buit communi sententiae theologorum : quorum praecipuos 



37 

tan tum ad evitandam prolixitatem et couficiendam argumen- 
tationem suam „invictam" ut mquit, citat lib. 5. qu. 11. § 1. 
affert autem in exemplum P. Vasquez et P. Granado. Deinde 
§ 3. asserit P. Suarez apud recentiores ferrae ,,relictum solum'^ 
pro contraria sententia quam Elizalde sequitur ,,pluribus 
modis a se dem o nstra tarn." Verum enim vero quod 
P. Elizalde longe absit a veritate talem sententiam attribuens 
P. Vasquez et reliquis, patet sufficienter ex iis quae erudite 
adducit R. P. N. Generalis in praecitata disp. a n. 128. et 
P. Gardenas part. 3. disp. 78. cap. 2. neque P. Suarez relictus 
est „solus"; sed omnium omnino theologorum mens illa est 
quam proposuit Jerillus paulo ante adductus ; et quam exponit 
et amplectitur clarissime P. Suarez tom. 5. in 3. p. disp. 4. 
sect. 8. n. 18. 

Ubi praetermittendum non est, quod in hoc etiam intelli- 
gentiae errore convenit P. Elizalde cum modernis Lovaniensibus; 
Lovanienses enim anno 1657 — ut criminatores Jansenianae 
doctrinae tunc recens damnatae ab Apostolica sede, quatenus 
poterant, ipsi recriminarentur — rigida censura notarunt banc 
propositionem — quae vigesima quinta est inter damnatas ab 
ea Üniversitate, ut refert Fagnanus in cap. ne innitaris n. 339. 
— ,,Ut actio quaepiam sit peccaminosa, oportet ut 
procedat ab homine qui seit et percipit quid boni, 
malive in ea sit, et antequam id videat, et animum 
reflectat, actio neque bona neque mala est." Hanc 
ipsam propositionem ultima legatione Romana respraesentarunt 
Lovanienses sanctae sedi, ut Apostolica auctoritate proscriberetur. 
Sed reiecta est atque relicta cum aliis similibus propositio in- 
demnis, propter innoxium * sensum quem habet, noxium solum 
Jansenianae haeresi. De ea vana accusatione non tacuit plura 
auctor libri: doctriua theologicaperBelgium etc. par. 4. 
cap. 1. in cuius § 2. post adductam illam propositionem exosam 
Lovaniensibus, qui vel palam affirmant, vel solo modo loquendi 
negant, peccatiim commiti sub ignorantia invincibili; tandem 
vers. „caeterumnemo unqaam docuit," accusationem 
ostendit iniquam his verbis: 

„Nemo unquam docuit inBelgio ad imputabili- 

tatem homicidii nonsufficere, fuissecogni- 

tam eins malitiam, ipsumque fuisse intuitum, aut 
aliquo modo praevisum in positione causae; et si 
illo articulo temporis quo patratur homicidium 
non cognosceretur eins malitia: hoc tuentur con- 
stanter theologi in Belgio contra doctrinam aca- 
demicorura Lovaniensium, quod alibi in ecclesia 
theologi passim omnes." Suam igitur operam et oleum 



38 

perdidit P. Elizalde, dum antecedentibus quaestionibus 7. et 8. 
tarn prolhe probavit ,,peccari sub actuali inadvertentia 
et inconsideratione malitiae": omnes enim catbolici 
sicut coücedere hoc debent, ita plane concedunt; „dummodo 
tarnen inconsideratio et inadvertentia sit vere et 
realiter viucibilis, quam videlicet non solum po- 
testsimpliciter vincere bomo, sed etiam vincere 
tenetur.'' Ttaqiie catholici sicut coneedere hoc debent ,,de 
ignorantia vere vincibili": ita negant et negare debent 
„de ignorantia vincibili solum secundum dici'^ et 
re ipsa ,, in vincibili " ; palliata tarnen nomine vincibilis. 

Qaam in bjpocrisim cum pluribus Lovaniensibus relabi 
saepe saepius videtur P. Elizalde. Huius suspicionis probati- 
onem insignem depromere possumus ex quaest. 10. eiusdem 
libri 5. ubi docet contradictoria, nam § 3. ait inprimis: ,,Caven- 
dum nunc est extremum aliud et dicendum, aliquam 
dem um Cognitionen! praecedere debere: nam nullo 
modo praecognitum, nullo modo est voluntarium" 
etc., sed paulo post regreditur ad germanam sententiam suam — 
quam inculcaverat quaest. 5. — statim enim § 5. vers. ,,enim- 
vero" ita pronunciat de iis qui in erroribus ipsis nati atque 
educati sunt: ,,hi ergo nunquam illam sectarum sua- 
rumetlegumpravitatemautmalitiampraenoverunt, 
et tamen saltem pleriquepeccant" etc. et vers. ,,Quid 
d e i n d e " dicit de Nerone et Diocletiano etc. „scelestissime'* 
divexasse christianos „cum valde longe fuerint a dubi- 
tatione et scrupulo de malitia sua;'' ita Elizalde 
decernit, cum tamen a consiliis intimis ipse tyrannis praedictis 
non fuerit : neque uUi bominum pruäentum videri possit verisi- 
mile, quod tanta tunc temporis martyrum miracula et prae- 
clarissimae virtutes nullam prorsus persecutoribus suis suspi- 
cionem malefacti aut scrupulum ingesserint. Tandem Elizalde 
ibidem vers. ,,nolim esse" concludit de idololatris et baereticis: 
„indubitate concludamus, per suos errores eos 
delinquere; etsi nunquam de eorum falsitatedubi- 
taverint, sed pr of undissime decepti vivant ;" et ante 
aliquot lineas dixerat: „absque ulla praevia cognitione 
peccati, vel in individuo, vel etiam in specie, pec- 
cari per ignor antiam." Pluribus supersedeo. 

§ 8. Verbis atque principiis iniuriosis utitur Elizalde in theologos 
Societatis, quin etiam in omnes omnino theologos et sanctos 
Patres sibi invicem oppositos: nee non in ipsa miracula Christi 

Domini Viatoris. 
Quod attinet ad theologos Societatis, praeter plura quae 
habet ubique dispersa et coUectim notavi § 6., referta etiam est 



39 

contumeliis et calumniis nominatim contra P. Matthaeum de 
Moya, „quaestiuncula ad logicamMoyae" praefixa toti 
operi. At vero Moya urbaiiissime cum Elizalde agit tom. 2. 
traci. 1. quaest. 5. § 5. neque aliud Moya peccasse videtur, nisi 
quod qu. 2. vocat Cellam Dei „pediseqnum Cardin alis 
Pallavicini;" quo solo dicto periude videtur Elizalde com- 
motus, ac si a Pelagiano aliquo audiret ,,gratiam esse pedi- 
seq uam naturae." 

Graviora habet contra reliquos Societatis theologos lib. 8. 
qu. 1. § 2 vers. „oppones", ubi ita recentiores laudat: ,,ne 
vero imperitissimi quidanirecentioresnoscarpaut, 
propter eam inceptae et imperfectae dilectionis 
necessi tatem ad sacr amen tum poenitentiae, sciant, 
si tarnen ipsisRomaniPontifices quidquam sunt, 
ab Alexandro VII. decreto edito" etc., addit post pauca : 
,,et interea hi recentiores iactabant rem esse defi- 
nitamaTridentino; etnuncineptiasillasproferent, 
vel decretum non esse a senatu approbatum; vel 
non esse satis promulgatum, quia ad ipsos Cur- 
sores missi non sunt; ac similes stultitias, nisi 
peccata inexcusabiliaessent, plane rideudas." Tarn 
aculeatis verbis diverberat eos qui necessitatem praedictae dilec- 
tionis negabant : cum tarnen negaudam esse, sit sententia omuium 
theologorum societatis, excepto cardiuali Pallavicino et P. Elizalde 
qui non vult pedisequus eius audire. Eadera sententia habet 
grave inTridentino fundamentum, quod expendit R. P. N. Generalis 
tom. 3. disp. 37. sect. 2. Plures etiam ex nostris, ut cardiualis 
de Lugo, Dicastillus et alii, qui ante decretum Alexandri scrip- 
serunt, ceusuere sententiam de necessitate illius dilectionis 
„improbabilem" saltem. 

Quod attinet ad omnes omnino theologos, sanctosque Patres 
sibi invicem in sententia contrarios, exemplum affero ex lib. 6. 
qu. 5. cui pro titulo imponit Elizalde haue illationem: ,,Doctores 
synagogae peccarunt male de moribus docendo, 
populus item sequendo. Ergo peccare etiam possunt 
magist ri morum catholici, male docendo et popu- 
lus sequendo." Qua illatione pro argumento quaestionis 
propositae pergit et totis § 1. 2. 3. 4. et 5. probat latissime 
consequentis possibilitatem ; quam nemo saiius negat. Sed statim 
§ 6. vers. postremo, caute transit e possibilitate ad existentiam 
nimia universalitate et fidenter figit hanc propositionem ,,omnis 
Doctor nunc noster falsuset err ans in ipsa ma ter ia 
mandati et legis Üei hoc idem facit;'* idem nimirum 
quod fecisse dixerat ,,scribas" et ,,pharisaeos"; et propter 
quod Christus doctores illos improbavit ostendens ,,caecos 



40 

ipsos et caecos ipsorum sequaces/' Deinde ad con- 
cludendum revocat in memoriam id quod in prima parte huius 
operis docuit: nempe ,,nullum doctorem'' falsa docentem, 
posse formare rationes graves, sed solum sophisticas ; quae 
quamvis videantur graves et gravissiraae, tales uon erunt, sed 
videbuntur. Quibus inculcatis vers. „iam itaque ne verbis" 
itacolligit: „concluditur ergoomnesprorsusrationes 
quibus opiniones falsae per addictionem vel obla- 
tionem in materia ipsa legis Dei constituuntur, 
eiusdem generis esse cum ratione doctorum illo- 
rum" — pharisaeorum et scribarum — : ,, At haec illoram 
dicta falsa non fecere tuta, neque reg u Iam consli- 
tuerunt: ergo nee nostrorum doctorum dicta falsa 
ipsorum rationibus autregula fiunt, aut tutared- 
duntur/' 

In hoc Elizalde discursu evidenter includitur, quod ex 
theologis quibuscunque aut etiam sanctis Patribus, tenentibus 
circa intelligentiam divinae legis sententias contrarias aut con- 
tradictorias, ille pharisaeus est et scriba, caecus est dux caecorum, 
qni sententiam docet realiter falsara ; quo quid iniuriosius 
Augustino et Hieronymo, Thomae et Bonaventurae aut Scoto 
reliquisque invicem contradicentibus? 

Simili discursu insignem irrogat iniuriam praedictis sapien- 
tibus lib. 6. qu. 10. ubi multa falsa dicit, supponendo quod pro- 
babilistae non quaerunt veritatem, sed illam docent ,,esse de 
impossibili." Cavillatur plura circa ,,sa pientem '* et 
,,insipientem" et cavillorum fructum colligit § 4. videlicet 
,,nullos" ex probabilistis esse sapientes aut habere auctoritatem. 
Id quod probat: ,,quia se invicem impugnant in asser- 
tionibus directis; sapiens autem non potest impu- 
gnare quem reputat sapientem; alioquin ipse erit 
insipiens, cum stulte impugnet." Hoc autem univer- 
sali sophismate concluditur pariter, quod neque Hieronymus 
Augustinum, neque Augustinus Hieronymum impugnare potuerit, 
nisi reputando ,,insipientem'' adversarium, vel evadens ipse 
„insipiens", atque utriusque auctoritate deperdita. Idem 
eveniet D. Thomae commisso cum Scoto, et reliquis. 

Vindicari non potest a culpa praenotata P. Elizalde per 
illud quod statuit lib. 8. qu. 5. § 8 vers. „quod autem re- 
centiores", ubi contendit negandum id quod evidentissimum est, 
nempe ipsos etiam ecclesiae Patres dissentire aliquando inter se 
in materia moralis doctrinae. Quis enim oculos habet literatos 
et nunquam legit — ut interim taceam de recentioribus sanctjs 
Thoma, Ray mundo, Antonino — antiqua Augustini et Hieronymi 
dissidia in quaestionibus de simulatione, de bigamia, de iura- 



41 

raento etc. et quidem ipsa citari solent a proba- 

bilistis quos tantopere detestatur Elizalde; sed quos hac ex 
parte prudentissirae tuetur P. Cardenas in crisi theol. diss. 15. 
cap. 6. et diss. 56. a n. 790(?). At vero P. Elizalde in recitato 
loco theologos recentiores qui eo utuntur argumento miris laudibus 
extollit in haec verba : „si scripturas requiramus, bunc 
aiunt esse spiritum haereticum: o plane blas- 
phemiam! si bullas Pontificum , decretave pro- 
feramus, aiunt nonesse receptas; si sanctos Patres 
loquamur: theologi scholastici non f uer un t: exacta 
oratione non sunt usi: modo con cionator io egerunt: 
inter se dissenserunt. Quid vero hinc? Plane ut 
relictis omnibus, ipsi omniasint; nonfiet, credant, 
et ecclesia pr a evalebit." Tantis verborum macbinis Eli- 
zalde impetit religiöses ecclesiae filios, perinde quasi arietaret 
in ipsas „portas inferi quae non praevalebunt ad- 
ver sus eam." 

Denique circa illud quod in titulo promisi de miraculis 
Christi, intolerabilem plane texit discursum P. Elizalde lib. 6. 
qu. 6. § 8. nam ignorantiam Judaeorum, de qua Dominus in 
cruce: Pater, dimitte illis: non enim sciunt quid 
faciunt, tarn caecam vult fuisse ut nulla etiam tenebricosissima 
Divinitatis Christi lux relicta ipsis fuerit. Cum autem communis 
theologorum ex Patribus sententia sit, eam ignorantiam fuisse 
,, vincibilem'*"; auctores probabilitatis ut expliceut vincibi- 
litatem, recurrunt ad clarissima miracula Christi Judaeis illis 
notissima. At Elizalde hunc recursum magna irrisione respuit, 
et quantum potest extenuare conatur tam lucem miraculorum 
Christi, quam responsionem datam. Et tandem vers. ,,his 
ergo" non veretur dicere Judaeos ita ,,evertisse" miracu- 
lorum visorum veritatem: „quemadmodum si nobis in 
confirmationem rerum quas implicatorias chimaeri- 
casqne esse censemus, miracula facta esse diceren- 
tur, ex rerum ipsarumimplicatione miracula potius 
improbar emus." 

Hie vero discursus vanissimus mihi et valde irreligiosus 
videtur. Est praeterea contra omnium interpretum sensum, 
quem erudite inter alios depromit P. Salmeron tom. 10. tract. 39. 
Est demum contra omnes Scholasticos, quibus veram intelli- 
geutiam praeit D. Thomas 3. p. qu. 47. ar. 5. ex quo atque ex 
locis evangelii a sancto Doctore ibi allegatis apparet non susti- 
nendus, sed penitus explodendus iusta censura. 

§ 9. Antequam proponantur 
duae rationes non contemnendae , promittitur occasio huius 
scriptionis. Secundam et tertiam partem de recta doctrina 



42 

morura, in quatuor libros tribiitas, non iiiiussus perlegi avidis 
oculis; his ipsis videlicet qiiibus ante sexdecira annos priraam 
eiusdem doctrinae partem totidera libris divisam percurreram. 
Totis octo nunc libris in nnnm volumen coeuntibus, integrum 
opus tandem prodiit contextum ex recusis quatuor libris, et 
quatuor antea non cusis; impressum ut profert, Friburgi apud 
Danieleni Irboscb anno 16S4. multum tarnen interest, quod olim 
supposititio Cella Dei nomine contectus auctor, larvatam quandam 
prae se ferebat auctoritatem : nunc vero aperta fronte, proprio 
notatus nomine, atque divino illo quod est super omne nomen 
Societatis Jesu, aliisque honorificis titulis spectandus in theatrum 
orbis inducitur, et quasi liaec non sint satis ad paradoxam 
doctrinam commendandam, opüS posthumum arabit publicum 
societatis patrocinium, et superiorum facultatem, viventi olim 
auctori non semel denegatam. Ego post seriam totius causae 
meditationem, postque imploratum divini luminis auxilium ad 
discernendnm iudicium, plane censeo non expedire ut admodum 
R. P. N. Generalis expetitam facultatem conCedat aut concedi 
permittat nomine suo ab ullo ex inferioribus superiore ; quidquid 
sit de ,,furtiva" operis huius editione iam facta, cuius tole- 
randae aut probibendae ius integrum penes ecclesiam est ; nee 
propterea diffiteor, praeclare vividi ingenii, perspicacisque meutis 
eruditione non vulgari potentis , extare vestigia in praedicto 
opere : has tamen magnas animi virtutes non minoribus vitiis 
corrupit, sive auctor ipse , sive alins quisquam interpolator 
importunus. Praetermissis plurimis, quae materiam satis amplam 
impugnandi suppeditant, sola illa notavi quae propius videntur 
censurae theologicae obnoxia. Jam vero operae pretium addere 
Visum est duas alias rationes, quibus adducor ut constanter 
pronunciem denegandam facultatem expetitam. 

§ 10. Ratio prior deducta ex censura P. Antonii Terilli. 

Quanti faciendum sit iudicium P. Terilli in praesenti causa 
constat mihi testimonio ipsius Elizalde, qui Terillum non nomina- 
tum ita indigitat lib. 8. qu. 8. § 1. „exorbitavit novis- 
simus quidam ex Belgio probalbilium asser tor.*' Et 
post pauca eundem vocat : ,, subtilem magistrum, acutum 
auctorem" et laudat ,,ecq uod'' — inquit — „ gravi ssima 
oratione in suo prologo invectus in eos sit, qui 
abhinc maxime annis triginta doctrinam morum 
relaxarunt, bibliothecasque libris moralibus im- 
pleverunt" etc. Postea § 3. sie exorditur : „hie plurimum 
deficit auctor ille, de caetero acutissimus cuius 
m e m i n i ," et paragraphum ita claudit : „ecce cui cardini 



43 

integrum librum et vindicias probabilium Belga 
ille vel Anglus adstruxit." 

Itaque P. Terillus „üovissimus" — teste Elizalde — 
„probabilium assertor, subtilis magister, acutus 
auctor, invectus in relaxatores, acutissimus Belga 
vel Anglus," profert nobis quid senserit de tota prima parte, 
necnon de paucis secundae partis quaestionibus, quas raptim 
coeptas imprimi potuit videre. Crisim minutius prosequitur 
Terillus toto tomo inscripto : regula morum: in cuius 
quaest. 1. assert. 4. ubi proponit explicandum suum de Cella 
Dei libro iudicium, ita infit n. 28: haec est substantia 

doctrinae meo iudicio, ita totam quae- 

stionem indecisam relinquit, ut nemo ex vi doctrinae 
ab illo traditaeuUamunquamsecuramdirectionem 
habere possit, sed omnibus tandem suo iudicio 
standum erit. Porro hoc etiam ita tractat, ut 
timoratis ingentem metum incutiat, nee Ulis 
lucem, per quam quiete ac tuto incedant, praebet. 
E contra discolis et passione agitatis quidlibet 
ferme in incertos audendi ac faciendi viam aperit. 
Post examinata autem singillatim et reiecta Celladei omnia prin- 
cipia tandem quaest. 68 n. 1. haec notanda addit : 

„Hactenus exß.miuavi universa Celladei funda- 
menta de recta doctrina morum, in quibus tarn 
longe abest a confutatione benignae sententiae, 
quam prope existimat semetamattigisse. Pluribus 
iulocis demonstrationes iactat; alibi argumenta 
sua tanquam insolubilia proponit; uno verbo ubi- 
que ferme triumphum canit. Sed ego loco demon- 
strationum et argumentorum insolubilinm vix 
aliud quam contra dictiones aut aequivocationes, 
vel argumenta de subiecto non supponente proce- 
dentiareperi; necullum librum catholici scriptoris 
unquam legi, in quo tam parum veritatis inveni; 
ex tota enim dictorum multitudine vix paucas 
propositiones fide dignas observavi/* 

Acerbam hanc censuram passira inculcat et confirmat multi- 
plicibus formulis Terillus, quin etiam quaest. 64. n. 20 asserit 
et comprobat ,,opinionem Celladei haud dubie re ipsa 
accedere ad errorem novatorum** etc. 

Hinc vero ratio nobis prima ad praefixum scopum derivatur. 
Dedecet enim sanctam superiorum auctoritatem, ut approbare 
nunc velint, et publico societatis testimonio communire, eam 
ipsam doctrinam — peiore etiam addicta in 2. et 3. parte — 
cuius solemnem reprobationem et acerbissimam censuram, tan- 



44 

quam iustam, publico itidem societatis testimonio atqne anthentica 
facultate, in libro Terilli communitam et approbatam voluerunt. 

§11. Ratio posterior de discordia doctrinarum et scbolae Socie- 
tatis scbismate immineute. 

Nemo nescit quam severe et quam clare in coustitutionibus 
ac regulis societatis interdicta nobis sit diversitas doctrinarum; 
quateuus autem intelligenda sit doctrinarum diversitas inter- 
dicta, explicat optime P. Suarez tom. 4. de relig. tract. 10. 
Hb. 8. cap. 7. n. 9. dicens: tertio intelligo praecipue 
intentum ac necessarium esse, ut haec diversitas 

— si quae sit — non sit in toto corpore doctrinae 

— ut sie dicam — ita utvjdeantur esse inter nostros 
scbolae contrariae, hoc enim maxime solet divisi- 
onem animorum efficere. 

Quod buiusmodi sit diversitas doctrinae quam intrudere 
conatur totis viribus P. Elizalde, dubitare non potest ullus, qui 
principia eins penitus inspexerit. Omnia enim, tarn aeque quam 
minus probabilia, et probabiliora, quin etiam certa existimata, 
tanquam insufficientia pro regulanda conscientia repellit: et 
unicam veritatem directam sufficientem esse ac necessariam 
contendit : nihilque falsum esse probabile practice, nisi sophistice 
et apparenter. In boc autem „toto doctrinae corpore" 
P. Elizalde sententiam dividit, non solum ab universa scbola 
societatis, sed etiam ab omni catbolicorum tbeologorum republica. 
Ergo superiores approbare hoc exoticum dogma non possunt, 
nisi rescindere velint — quod minime timendum prüden tibus 
aut sperandum est — cum schola uniformi spiritum societatis. 
Neque enim credibile est defuturos qui vel obsecundantes para- 
doxo genio, vel quasi religione tacti obtemperantes praesenti 
superiorum approbautium nutui , sententiae subscribant, emis- 
sisque in publicam lucem nominibus suis militeut Patri Elizalde. 
Contra quem tamen calamum strinxere ex nostris quotquot 
mandarunt typis scripta moralia, et plures etiam in manuscriptis 
post evulgatam primam eins doctrinae partem ; multoque plures 
bis ducibus diversisque factionibus sese adiungent, gliscente 
utrarumque partium studio, et pene debacchante amore propriae 
sententiae. Nullum enim bellum atrocius ab hominibus suscipitur, 
quam pro religione et conscientia. 

Neque divisio haec tanta continebitur domi, aut nocebit 
solum domesticae caritatis unioni, prorumpet sane foras ingenti 
cum scandalo eorum omniuin qui rerum suarum spiritualium 
arbitrium atque animarum directionem nobis committunt: sen- 
tentia enim P. Elizalde, dum omnes fere ignorantias, quas 
theologi reliqui liberas a peccato pronunciant, de peccato dam- 



45 

nat, peregrinam praxim et toto coelo divulsam ab antiqua 
praescribit, tum in administratione sacramenti poenitentiae, tum 
in resolutione extrasacramentali infinitornm propemodum casuum 
conscieutiae. Consurget igitur, auuuentibus superioribus, cum 
schola morali duplici duplex ecclesia. Nescio autem an duplex 
unius caritatis Spiritus. 

§ 12. Clausula praesentis scriptionis. 

Et haec quidem ad superiores eximia sapientia et prudentia 
praeditos retulisse sufficiat in praesenti causa. Quod attinet 
ad auctorem, ego reum nolo, sed innocentem potius exopto, 
quatenus scripserit abreptus zelo boni publici, atque „existi- 
mans obsequium se praestare De o.'' At quid faciam 
miser? cum ille haue ipsam excusationem suam respuerit, quam 
in ipsum contulit olim ,, magist er gravissimus huius 
ipsius operis censor'\ ut loquitur lib. 5. qu. 4. § 1. et in- 
grate refutat qu. 6. § 2. contra benignum excusatorem. Sed 
neque patitur excusationem „invincibilis ignorantiae" 
aut „fori interni'' ut supra ostendi §2. Nescius igitur quo 
me vertam pro liberatione carissimae animae, iudicare nolo 
servum alienum, sed omnium Domino iudicium illibatum relinquo. 
Ita sentio, salvo meliori etc. 

In Collegio Romano Idibus Februarii 1689. 



10. 

Fatto nel accuso del Libro d' Antonio Cella 
Dei de recta doctrina morum. 

In Dillingen soll 1691 ein Buch de recto usu opinionum probabilium des 
Generals Gonza ez gedruckt werden. P. Ortiz sucht ihn davon abzubringen ; 
denuncirt zugleich mit ?. Caneda beim S. Ufficio die ischrift des P. Elizalde, 
um den General abzuschrecken. 

Nel Settembre di 1691 s'hebbe dal P. Ambrogio Ortiz notitia certa che 
a Dilmga nella Germania si stampava di nascosto un libro del molto rev. 
P. ryrso Gonzalez Generale della Compagnia de recto usu opinionum proba- 
bilium e perche sapeva detto P. Ortiz che detto P. Tyrso raolt' anni prima 
haveva in Salamanca tentato di stampare detto libro, ma dalla Compagnia e 
dal molto R. P. Oliva Generale gli era stata negata la licenza per giusti inotivi 
che si traggono dalle censure registrate nel libro de revisori, benche con 
gran risentimento dell' autore manifestato in piü lettere, il P. Ortiz procurö 
cne da altri Padri piü gravi gli fosse parlato al d. P. Tyrso Generale per disto- 
glierlo dair impegno si pregiudiciale al predctto et al medesimo P. Generale. 



46 

Et il medesimo P. Ortiz col pretesto della festa di S. Francesco Borgia 
venne da Frascati a Roma e parlb quella matina al sud. P. Generale pregandolo 
e scongiurandolo che volesse desistere da tale impegno: esagerandoli che detto 
libio poteva recare poco o nessun utile al publico et al Autore, anzi a tutti 
gravissimi danni e nmgiori all' Autore che senza duhbio n'haverebbe in cio con- 
traria tutta la Compagnia in tutte le nationi e sopra tutte nella Spagna che 
non li meritava tale corrispondenza. 

Che niuno rifiutava che si stampi questa senteuza o la contraria, rifiutasi 
solamente che stampi il Generale o questo o qualsi sia altro libro perche ognuno 
distoglierallo dal Governo come si ha dair esperienza, che chiarissi di ciö, lo facesse 
stampare da qualche suo discipulo, et haverebbe veduto che niuno de revisori 
lo rifiutava per questo capo. 

Ma stampandolo da se et a nome suo, haverebbe sempre avuti cento im- 
pugnatori o palesi o nascosti da quali verrebbe strapazzato, senza tenipo ne 
modo di difendersi e rispondere. Che questo mezzo non era proprio d'un Ge- 
nerale ma piü tosto scrivere qualche lettera circolare conferita con li P. P. 
Assistenti, quali tutti erano del meclesimo sentimento. 

Per ultimo che con cib egli haverebbe perduta la stima et amore de 
sudditi e che senza questa nessuno pub essere buon comandante, molto meno 
un Generale della Compagnia, il governo della quäle sta tutto fondatp su la 
caritä. 

Per tanto si compiacesse di non far cosa, ma pensarlo c maturarlo bene. 
E perche egli rispose, non faceva corsa, anzi l'haveva pensato per piü di 20 
anni, e che il libro stava ancora in suo potere et aprendo uno scrigno o tiratore 
disse: eccolo qui questo e il libro di cui si trattava, il P. Ortiz li replicb, 
qul sta ben il libro: cosi non vi fosse altrove; e quanto al havendo pensato 
20 anni come puo dirsi cib della prima disputa, dove si trattava l'accaduto 
nella Congregazione Generale del 1687 per la sua elettione e doppo quella. 
A che egli nuUa rispose piü volte, da poi il P. Generale parlb di cib al P. 
Ortiz anche disputando e cercando di tirarlo al suo partito ma indarno, con 
tutto che non ignorava che cib gli sarebbe stato di molte convenienze temporali. 

II medesimo tentarono li PP. Assistenti et altri et scrivono di persuadere 
al P. Generale per ben suo e della Compagnia; ma egli antepose a tutto il 
suo libro. 

Cib vedutosi dalli PP. Assistenti s'unirono per l'obligo dell' officio a 
cercar rimedio e fecero amichevoli e figliali representationi al P. Generale de 
danni che da cib erano per seguire, ma vedendo che la Paternita sua peggiorava 
con li rimedii, hebbero spediente di accludere all' unico rimedio che restava 
cio e al Papa, pregandolo che per l'amore che la Santitä sua portava alla 
Compagnia, volesse interporsi, accioche il P. Generale volesse desistere dall' 
impegno si pregiudiciale, ma che cib fosse paternamente e colla segretezza 
conveniente al decoro del Generale e della Compagnia. Tanto fece benignamente 
rOttimo Pontefice, ordinb prima che la stampa tutta come si trovava in 
Dilinga, venisse in potere del maestro del Sagro Palazzo a fine di vedere se 
era spediente che si publicasse o nb et anche in pena d'haver l'Autore stam- 
pato fuori le compositioni fatte in Roma con tante prohibitioni. Cib che 
anche gli e accaduto in altri libri e gli fu ponderato da PP. Assistenti e dal 
P. Ortiz ^ ^ 

Saputosi quest' ordine del Papa, il P. fra Franc. Diaz che si mostrava 
troppo amante del P. Generale e della Compagnia venne dal P. Caneda, e 
P. Ortiz e loro disse che cib non poteva esser buono a supprimere il libro 
secondo che conveniva, ma piü tosto a publicarlo, poiche il Maestro del Sagro 
Palazzo Domenicano l'haverebbe subito comunicato alli suoi in odio di Gesuiti 
oltre che gli sarebbero chiesti alcuni esemplari di esso da Cardinali e Perso- 
naggi a quali non potrebbe negarli. Questi l'haverebbero divulgato per Roma 
et anche mandato in Gianda, specialmente Casanatte et Aguirre, dove subito 



47 

sarebbe ristampato e divulgato per tutta TEuropa, che non vi restava altro 
spediente bono, forche il far ardere tutta la stampa in Dilinga o vero per 
la strada tratando sparger voce che cio Thavesse fatto il marchese Bagni 
o'altro simile e che noi eravamo molto da poco se non sapevamo cib fare in 
caso cosi necessario : non si accetti questo spediente perche e ingiusto, violento 
e temerario. Onde il P. Ortiz propose al medesimo P. Diaz un altro giusto 
et efficace con dirgli che sapeva bene che 11 P. Generale e li suoi aderenti sono 
pedissequi d'Elizalde e del suo libro e dottrina, e che essendosi furtivamente 
stampati in Friburgo col nome dell' Autore della Compagnia raa senza licenza, 
anzi con la prohibizione di essa. II P. Generale instigato dal P. Aifaro, tento 
di dare per cib la licenza della religione ma in darno, per cib che li revisori 
e nominatim li PP. Oxtria, Caregno e Totti e Sarba ne fecero censure molto 
contrarie, che detto libro era pleno d'errori, di Baio, Jansenlo, et altri giä 
condannati: Onde sarebbe convenente raccogliere alcuni di essi et occuparli 
perche li prohibisse, cib nulla pregiudicare al P. Generale ne al sao decoro e pure 
seguendo sarebbe bastevole a distorre il P. Generale dal suo libro di Dilinga 
e dair impegno di publicarlo, onde per questo mezzo si sarebbe sanato il detto 
Padre insensibilmente senza strepito e da lontano. 

Piacque grandeniente al P. Diaz questo mezzo e si esibi di far egli 
l'accusa conie piü pratico de Tribunali di Roma, ma non havendo egli terapo 
per studiar detto libro e cavar la nota dell' errori, restb cib a carico del 
P. Ortiz, che fra brevc gli portb il libro e la sudetta nota per questo effetto 
e cib segui nella quaresima del 1692. Andb poi il P. Diaz trattenendo per 
piü giorni la sudetta denuntia sotto pretesto delle sue occupazioni. Et accorse 
tra tanto, che essendo egli andato a visitare il P. Caneda nella sua malattia, 
concorse anche ivi Monsig. Eraanuel Auditore di Rota e Governatore di S. Gia- 
como de Spagnoli, col quäle il P. Diaz attacb briga molto fastidiosa, incolpando 
Monsignore d'haver dato ricovero nel sudetto Hospedale ad un suo Frate, 
ordinatosi Vescovo del Patriarca Reco (?), senza licenza del Papa, e sapendo che 
per cib era in disgratia del suo ordine. 11 P. Caneda cercb di quietarli temendo 
che venissero allo peggio et a tal fine pregb il P. Diaz che se ne fosse andato. 
Di cib .egli grandeniente se n'oifese e disse che non era huomo da esser 
cacciato, che non sarebbe piü tornato a vederlo, e perche sapeva che il P. Ortiz 
era araico del sudetto P. Caneda disgustosi anche col P. Ortiz, che di cib non 
consapevole andava sollecitando il detto P. Diaz che facesse la sudetta accusa 
perche altrimente non sodistacevasi alla coscienzia, ma tutto cib in darno 
perche il P. Diaz, per far dispetto ad ambedue gia era risoluto di non farlo. 
^ Cib yedutosi dal P. Ortiz se n'andb a pregarlo, che giä che doppo taute 
dilationi si dichiarava di non voler piü far la sudetta denuntia del libro di 
Cella Dei, li restituisse il sudetto libro o la nota data dell' accusa o' capi. 
Et il P. Diaz gli restitui detto libro ma non giä la nota de capi, scusandosi 
con haver la confusa con altre scritture e che non la trovava ; ne mal per 
piü istanze si pote ottenere da lui: non di meno si fe di novo altra copia de 
medesimi capi, e con quella si fe l'accusa del libro al Tribunale del S Officio 
nel niese di Novembre de 1692 per sodisfare alla coscienzia e poi si replicb 
un' altra piü l»reve e con alcuni capi speciali. 

Appena fu intesa la sudetta accusa giä seguita che il P. Diaz se neandb 
al P. Generale e mostrandoli la nota data dal P. Ortiz, li disse contro di lui 
e del P. Caneda quanto puo' dall' odio pensarsi, ma non gli disse cib ch' egli 
haveva prima detto e fatto con il medesimo Padre al quäle cib altamente 

*) ed alhora si mostrb gravemente sdegnato con il P. Ortiz e P. Caneda, 

come poi hanno palesato gl'effetti. 

be gl'esibi anche a liberare detto libro dalla prohibitione con la mano 



'') Unleserlich. 



48 

et autoritä ch'egli si vanta d'haver nel santo tribunale, e segnalatamente con 
Monsig. Assessore e col qualificarne a cui fu commesso. II quäle non havrebbe 
dato passo senza la di lui saputa e consulta, et insierae accordarono che il 
P. Generale e li PP. Alfaro, Rubio et Ogidij s'applicassero ad evocare o 
raddolcire gli capi dell' accusa che tenevan' in mano, et a radunar Telogii che 
TTiolti havevano dati al Autore del libro. E che sopra tutto era necessario 
mandare a Roma li PP. Caiieda et Ortiz tanto contrarii o novar modo che 
non potessero difendere Taccusa o rispondere alle contrarie difese. E ciö dal 
P. Ortiz piü fiacco si cominicib come segue. 

Nella festa del Capo d'anno il P. Generale si chiamo il P. Ortiz e gli 
disse che rhaveva nominato rettore del Collegio di S. Franc. Xaverio di Napoli 
e non poteva far di meno, poiche quella Provincia concorderaente rhaveva 
proposto; et il Sig. Vice-Re voleva in ogni conto cosi. 11 P. Ortiz gli replicb 
piü volte ragioni urgenti facendoli vedere che ciö gl'era impossibile ma in 
darno, tutto che per altre meno urgenti lo scusb Tanno 1688 dal medesimo 
Officio e quanto al havendo proposto la Provincia e voluto il Vice-Re si vede 
che sono mai pretesti: poiche la Provincia fe ciö comandata e minacciata dal 
P. Generale se non lo faceva, secondo che s'lia da medesimi Consultori et il 
Sig. Vice-Re si dichiaro tutto in contrario e cib seppe il P. Generale ben per 
tempo; pure volle che il P. Ortiz lasciasse il suo Officio (senza esempio ne 
delitto, anzi si chiama sodisfatto) e che n'andasse in Napoli o superiore o 
suddito, e in quest' ultimo e stato prontamente obbedito: senza cercar li mezzi 
ricorsi che havrebbe forsi potuto, anzi rifiutando quei che gli venivano 
offerti, e cib al fine di sfuggire altri danni o rumori. 

II fatto de P. Diaz potrebbe il P. Ortiz deporlo con giuraraento et altri 
potrebbero deporre d'haverlo fin d'alhora udito laraentarsi delP infedeltä e 
doppiezza usatali del P. Diaz che forse consegna la scrittura datali, la quäle 
potrebbe collationarsi con quella presentata nel S. Officio, il quäle potrebbe 
far cercare et esibirsi detta scrittura, com' anche tra quelle del P. Generale e 
de suoi aderenti di sopra nominati farsi cercar gl' elogii e difese del sudetto 
Cella dei o' vero P. Michel de Elizalde, de quali si sono vedute alcune in 
potere del fratello Gio. Ugarizzo che l'andaTa copiando, o fare che li medesimi 
et altri consapevoli depongano formiter e con giuramento cib che sapranno 
di questo fatto e di quanto adesso concerne. Poiche cosi verrebber a notitia 
certa dal tutto. 

E non e leggior inditio d'csser questo il vero motivo di provedersi con il 
P. Caneda eP. Ortiz cib che segui nel di 25 Gennayo di quest' anno, nel quäle 
verso l'hore 14* si mandb al P. Ortiz in Collegio Romano la Circolare del 
P. Generale in cui gli coraandava che fra 3 giorni dovesse partire per Napoli 
et alla medesima hora s'intimb al P, Caneda un Precetto del medesimo perche 
con niuno parlasse del suo libro de Probabili, al quäle ambedue s'opponevano, 
c che ha tanta coherenza col Cella Dei, che viene dalli sudetti stiraato come 
loro maestro et ambedue riprovati con gravissime censure de revisori della 
Religione. 



49 



11. 

Examen rationuni, ob quas conveniat, vel non conveniat, 
liice publica donari librum Praepositi Generalis 
Societatis Jesu: De recto usu opinionum probabilium. 

Die Schrift vertlieidigt das Buch des Generals Gonzalez und zerfällt in 
drei Theile: 1) Gründe, warum das Buch gedruckt werden miisse ; 2) Wider- 
legung der Einwendungen gegen dessen Drucklegung und 3) die Censur werde 
nicht ^gescheut, aber sie soll tauglichen Censoren übertragen und schnell geübt 
werden. (Scheint von P. Aegidius Estrix zu sein.) 

Prooemium de scriptione, argumento, et impressione libri. 

Praepositus Generalis Societatis Jesu, cum Theologiam Salmanticae doceret, 
theologicum scripsit opus de recto usu opinionum probabilium, cuius est spe- 
cimen quoddam über ille, de quo in lucem publicam edendo nunc agitur. 
Tantillum adversus sufficiat de scriptione libri. 

Argumentum libri exponitur in hunc modum. 

In celebri controversia de usu opinionum probabilium ad mores pertinentium 
duae sunt sententiae extremae. Altera est Theologorum, qui docuerunt nullain 
in praxi licere sequi opinionem probabilem, quam inter articulos 31 damnavit 
Alexander VIII. sie expressam: Non licet sequi opinionem vel inter probabiles 
probabilissimam. Altera est Theologorum, qui docuerunt, licere in praxi sequi 
opinionem probabilem, quam inter articulos 65 damnavit Innocentius XI. his 
verbis acceptam: generatim dum probabilitate sive intrinseca sive extrinseca, 
quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi aliquid 
agimus, semper prudenter agimus. 

Affirmet, qui volet, cum hoc dogmate nihil cognationis habere sententiam 
benignam Theologorum docentium, licere sequi opinionem probabilem, etsi 
minus tutam, simulque minus probabilem, aut verisimilem operanti. Cum 
non determinent illi, neque sit facile determinare gradum minoris probabilitatis, 
infra quem depressa probabilis opinio desinat esse utilis ad licitam praxim, 
opto ut haec sententia, quod ad praxim attinet, longo distet ab eo dogmate, 
quo praedicatur utilis probabilitas quantumvis tenuis. 

Rigorem et benignitatem temperans Praepositus Generalis Societatis Jesu 
pridem sibi persuasit neque nullam, neque omnem in agendo licere sequi 
opinionem probabilem, sed et crepidinem praecipitii vitandam sibi duxit, ne 
assereret, licere sequi opinionem probabilem, etsi minus tutam, simulque minus 
probabilem aut verisimilem operanti, eam denique solam regulis recte agendi 
accensens opinionem probabilem, quae rite expensis momentis hinc et hinc 
moventibus, iudicatur vera ab operante iudieio absoluto et non fluctuante, 
Sententia sie temperata et moderata est argumentum capitale libri seu tractatus 
de recto usu opinionum probabilium. Porro librum eundem valde laudatum 
pridem a Censoribus ab Innocentio XI. norainatis, valde itidem probata libri 
doctrina a viris praecipuae in Societate eruditionis, praelo subiiciendum curavit, 
non requisito ßevisorum Societatis iudieio ex forma vulgaribus in Societate libris 
praescripta, qua neque obstringebatur, neque ad hunc librum uti poterat pru- 
denter, ut alia scriptura luculente est demonstratum. Haec de libri scriptione, 
argumento et impressione erant praefanda. 

4 



50 

Pars prima. 

Examen rationum, ob quas conveniat luce publica donari librum 
Praepositi Generalis Societatis Jesu de recto usu opinionum probabilium. 

Ratio 1. 

Ut consulatur puritati doctrinae de moribus in Societate Jesu. 

Deo sint gratiae : sententia rigida omnein abiudicans usum probabilis 
opinionis, ut partus quidam Janseniani dogmatis de ignorantia invincibili Juris 
naturae non excusante a peccato, eo seraper sit loco inter Theolagos Societatis, 
quem merebatur. Sententia benignissima ad praxim admittens omnem quo- 
quomodo probabilem opinionem utcumque olim cuipiam de Societate scriptori 
placuerit, certum habemus nulli placituram, postquam suum de illa iudicium 
Sedes Apostolica declaravit. Non licet idem confidere de sententia benigna 
docentium licere sequi opinionem probabilem certis conditionibus praeditam, 
licet minus tutam , simulque mitius probabilem , aut verisimilem operanti. 
Constat hanc sententiam, uti multos undequaque habuit patronos, ita et e 
Societate habuisse, etsi nequaquam eos omnes, qui vulgo putantur patroni 
fuisse, ut ostenditur in lib. de recto usu opinionum probabilium. 

Porro non satis consultum esse puritati doctrinae de moribus in Societate, 
si invalescat illa sententia, patebit, nisi fallor, si ipsa oculis nuda et minime 
fucata obiiciatur. En tibi ipsam. 

Homo Deum timens, et non tarn doctus, quam bono praeditus intellectu 
invitatur ad ineundum contractum, qui ipsi est suspectus de vitio usurae 
aut simoniae : de hoc igitur inquirit pro captu suo expendens momenta rationum, 
ut potest, consulens Doctores etc. Oomperit Doctores multo plures damnare 
contractum, et horum rationes ipsi videntur fortiores, iudicat igitur et ipse 
contractum esse usurarium, aut simoniacum adeoque renuit contraliere. 

Theologus benignus ipsi dicit: Quid times? An nescis septem esse 
Doctorum opinionem, quod contractus non sit simoniacus? Scio, inquit ille, 
sed viginti Doctores dicunt esse simoniacum, et horum rationes videntur mihi 
validiores. Nihil refert, ait Theologus: quia licet tibi sequi opinionem 
minus probabilem. Ait ille, etiamne opinionem, quam iudico esse falsam? 
Etiam, inquit Theologus, modo nitaris probabilitate opinionis contrariae, 
quamvis minore. Egone, inquit ille, ut ineam contractum quem iudico esse 
simoniacum? Non est cur timeas, ait Theologus: quia illud tuum iudicium 
nascitur ex principiis directis de contractu secundum se, cum quo bene consistit 
aliud iudicium ex principiis reflexis de licito contractu, ut substat probabilitati 
quamvis minori. Ille vero : Ego refiexiones illas non novi, neque curo nosse : 
nimis certum habeo, non esse mihi licitum contractum, quem iudico esse 
simoniacum. Age, age, inquit Theologus, eximam omnem scrupulum. Illud 
tuum iudicium, cum sit opinativum, est tibi liberum; illud igitur suspende 
tantisper, dum absolveris contractum. 

Sed ille, quaeso, quid hoc me iuvabit, si rationem, et authoritatem pro 
simonia contractus clare vidcam praevalere? Ad haec Theologus, ad plenam, 
ait, securitatem tantisper etiam animum averte a consideratione istius rationis 
et autboritatis, intentus in solam probabilitatem opinionis contrariae: Quid 
facilius? Abrumpo hoc filum, ne Satyra scripta videatur. Verum sie est res, 
si obiiciatur oculis sine fuco. 

Addo, hanc sententiam benignam esse velut animam quandam omnium 
opinionum laxarum, quae hactenus tolerantur. Hae sine illa non magnopere 
nocerent in praxi: nemo enim auderet uti in praxi, nisi qui iudicarent esse 
Veras, qui essent pauci. At animatae anima illa, expeditae sunt ad praxim, 
etiam apud illos qui iudicant esse falsas. 

Ad haec operae praetium sit, articulo damnato de licito usu probabilitatis 
quantumvis tenuis pro libertate contra legem, iuxta poiii articulum sententiae 



51 

benignae de licito usu probabilitatis minoris pro libertate contra legem; ubi 
cuni^eque determinatur, neque modus apparet, quo determinari possit gradus 
minoris probabilitatis, in quo sistendum sit, via apparet praeceps ad probabi- 
litatem quantumvis tenuem. 

His consideratis videmur posse concludere, nou fore consultum puritati 
doctrinae de moribus in Societate, si in hac invalescat sententia benigna. 
Atqui et periculum est, ne invalescat, ut constat vel ex conatu, quo obsistitur, 
ne in lucem exeat liber honorem pariter, et robur detracturus lUi sententiae, 
et erit periculum multo malus, si liber supprimatur, quanto sui dedecore, tanto 
benignae sententiae honore. Constat igitur ratio prima: convenit luce publica 
donari librum de recto usu opinionum probabilium, ut consulatur puritati 
doctrinae de moribus in Societate Jesu. 

Ratio 2. 

Ut consulatur libertati Theologorum Societatis ad propugnandam sen- 
tentiam moderatam de recto usu opinionum probabilium. 

Non solum est periculum, ne invalescat in Societate sententia odiosa 
benignitate sua, quam oculis obieci ad rationem primam, sed etiara, ne eam sibi 
adscivisse videatur Societas ut propriam et universo ordini communem ; uti 
adscivit sententiam piam de Immaculata Conceptione B. Virginis, et alias paucas 
ad explicationem concordiae gratiae divinae cum libero arbitrio. 

Notum est quidem, honorem hunc Societatis expresso decreto non esse 
delatum sententiae benignae, imo esse negatum. Sed aeque est notum, vix 
inveniri inter Theologos Societatis , quibus sit animus declarare se contra 
sententiam benignam, etsi maxime ab ea sint alieni, seu displicere domi timeant, 
seu placere pudeat foris, quibus nollent. Libenter et iustis de causis super- 
sedeo annotandis in hanc rem multis, quae sunt ad manum. 

Rem vero indignam! Estne tarn sancta sententia benigna, ut eam tangere 
nefas haberi debeat in Societate? Ipsa in se aspiciatur ad rationem primam. 
Estne tam firmis vallata propugnaculis, ut nulla spes sit convellendi? Non 
est invenire locum sacrum, quo eam muniverint eins patroni, fere occupati 
struendis labyrinthis principiorum reflexorum, ut doceant esse licitum nobis, 
quod ipsi iudicamus, aut iudicare possumus, ac debemus, esse illicitum nobis. 
Estne tam antiqua, ut saltem hoc titulo nobis veneranda sit? Heri, ut sie 
dicam, nata est; ante annum 1577. omnibus ignota Theologis, Doctoribus, 
Patribus. 

Et tarnen sie vulgo reputari in Societate, etiam post Congregationem 
Generalem XIII. aut nefas esse eam tangi ob sanctitatem, aut convelli non 
posse ob firmitatem, aut mira quadam veneratione dignam esse alia de causa, 
patere videtur vel ex eo, quod tanto molimine obsistatur, ne luce publica 
donetur liber de recto usu opinionum probabilium. De hoc infra plusculum. 

Gerte quidem non utcunque adscivisse videbitur Societas, iubebitur 
adsciscere re ipsa, et propriam ac domesticam habere sententiam benignam, 
si liber Praepositi Generalis publica luce interdicatur authoritate sedis Apo- 
stolicae, et quidem hoc nomine, quod sententiam benignam offendat : nam alia 
interdicendi causa esse non potest, cui non sit facile mederi salva libri sub- 
stantia. Quis post haec Theologorum Societatis mutire audeat contra sententiam 
benignam, iam nou panico timore impeditus, sed reverentia tantae authoritatis ? 

Propitius sit Deus, et Christi in terris Vicarius, ne hanc Servituten! 
illi servire cogantur, quos aequum est potius moneri signo illustri, libertatem 
esse discedendi a benigna sententia, si verlor appareat, quae est moderatior, 
legum observantior , et morum continentior. Hanc fieri libertatem nemo 
dubitabit, si authoritate supremi Ecclesiae Magistri licuerit in lucem exire 
libro Praepositi Generalis de recto seu moderato usu opinionum probabilium. 
Constat igitur sibi ratio secunda. 



52 



Ratio 3. 



Ut consulatur honori Societatis. 

Famosis libellis satyrisque liaereticorum et malevolorura exercita a priniis 
incunabulis, adolevit Societas. Non nocet: imo seu vera seu falsa narrent, 
prosunt diversa ratione. Cavendum tarnen, ne quae narrant falsa, narrare vera 
videantur, aut ne vera eadem fiant. Nulla illis decantatior est fabula, quam 
de abusu probabilium opinionum, et potentia probabilitatis etiam minoris 
adversus leges. Nota est Academiae Europae, ubi poetis academicis haec est 
materia salis perpetua : vix ibi spectes Comoediara, quin videnda populo prodeat 
persona opinionis probabilis eiusque probra ad contumeliam Societatis, quae 
foetus hosce vel pepererit, vel adoptaverit, utrumque falso. 

Sed vero quid posthac respondere licebit bis obtrectatoribus, cum fama 
percrebuerit, Praepositum Generalem Societatis scripsisse librum contra abusus 
probabilitatum, mox vero Societatem sese opposuisse, ne in lucem ederetur: 
ac denique mandato summi Pontificiß Romani suppressum esse librum? Quae 
hie nova surget materia fabularum, Epigrammatum, Satyrarum in probabi- 
lismum Societatis, ut iani palam vindicatum a Societate ipsa coram S. Sede 
Apostolica, et supremo iudicio Pontificis Romani Societati adiudicatum, post- 
quam ex aliis fere ordinibus religiosis est expulsus? 

Etiam flagrantior erit invidia , cum intellectum fuerit, quis ille sit 
probabilismus, quem enervatum ibat Praepositus Generalis, ille scilicet arti- 
licium continens faciendi licitum liic et nunc quod ex se est illicitum, et 
iudicandi licitum hie et nunc esse nobis, quod eodem tempore iudicamus, aut 
iudicare possumus, ac debemus esse nobis ex se illicitum, artificium, quo nobis 
ad praxim perinde sunt utiles opiniones falsae, ac verae, magno compendio 
liberans nos inquisitione tetrica, sintne verae aut falsae ; artificium nulli profano 
negotio recte conficiendo utile, in solo Valens negotio salutis aeternae, iudicio 
benignorum Theologorum. Hunc igitur probabilismum pergent illi Societati 
occinere, non iam per calumniam, aut temere, sed argumentis haud facile refel- 
lendis, ut explicui. 

Societati ad conversionem animarum, cui studet ex suo instituto, constare 
oportet honorem doctrinae de moribus in primis. Non sinet igitur, ut meritis- 
simo confiditur, sapientissimus et aequissinms Ecclesiae pariter et Societatis 
moderator ac Pater, illuni obscurari suppressione libri, quo nihil esse potest 
accomodatius, aut efficacius ad abolenclam et procul arcendam labem tam 
importunam, quo spectabat ratio tertia. 

Ratio 4. 

Ut consulatur honori Sedis Apostolicae. 

Magistra non solum fidei, sed etiam morum, Sedes Apostolica semper hoc 
egit sollicite, ne in Ecclesiam irreperet vitiosa de moribus doctrina. Animad- 
vertens Alexander VII. Pontifex Maximus praecipuum quoddam esse periculum a 
probabilitatum abusu, non dissimulavit de hoc sensum suum in eo decreto, quo 
damnavit laxiores de moribus articulos 45 graviter dolens, luxuriantium in- 
geniorum licentiam in dies magis excrescere, per quam in rebus ad conscientiam 
pertinentibus modus opinandi irrepsit alienus oninino ab Evangelica simplicitate 
Sanctoruraque Patrum doctrina, et quem si pro recta regula fideles in praxi 
sequerentur, ingens irruptura esset vitae Christianae corruptela etc. 

Eadem cura sollicitavit Innocentium XI. qui decreto suo contra laxos de 
moribus articulos 65 Alexandri vestigiis egregie insistens in primis cavit, ne 
modis opinandi ab Evangelica simplicitate et S. Patrum doctrina alienis, fal- 
sisque regulis, laxato probabilitatum usu. vitae christianae corruptela irreperet, 
idque in primis condemnato art 3. de licito usu probabilitatis quantumvis 
tenais, modo a probabilit<^\iis finibus non exeatur, a quo haud multum abludit 
condemnatus ab Alexandro VII. articulus 27. 



53 

Non solum curae fuit his Pontificibus Romanis, ut probabilitatum abusus 
coercerent suis decretis, sed etiam ut scriptis libris iidem eonfutarentur et 
frangerentur a Theologis sanctiori zelo praeditis. Hoc nobis de Alexandro VII. 
testabitur sacer ordo S. Dominici, hoc de Innocentio XI. Praepositus ipse 
Generalis Societatis Jesu, cuius hie ipse liber, cui difficultas facessitur hoc_ tem- 
pore, est specimen quoddam grandioris operis de eodem argumento scripti iam 
pridem, quod ut in lucem emitteretur quam priraura, optabat urgebatque idem 
Pontifex, authoris denique enixis precibus aegre tribuens ut res differretur, 
donec maturescerent quaedam, sine dubio haud cessurus eins precibus, si prae- 
sagisset, quae hodie spectaraus. Et sane praesagire ea non potuit, praecipue 
postquam authoritate sua hoc perfecerat, ut Societatis Congregatio Generalis 
XIII. decretum conderet immobile, quo Societatis Theologis, non tarn assereretur, 
quam declararetur esse libertas discedendi a sententia benigna docentium, licere 
sequi opinionem minus probabilem faventem libertati, relicta probabiliore staute 
pro praecepto. Quoniam vero rerum gestarum ab Alexandro VII. et Inocentio XL 
ad expurgandam Theologiam moralem, et coercendos abusus probabilitatum 
recentissima est memoria hoc tempore, vigetque tam sancti zeli communis per 
Ecclesiam approbatio, dispiciet sublimis sapientia Innocentii XII., satisne cou- 
sulendum sit honori sedis Apostolicae suppressione libri de recto usu opinionum 
probabilium praeclaro proposito illorura Pontificum tam salubriter obsecundantis. 
Theologos illi animarunt, stimularuntque, ut hanc spartara excolerent, eandem- 
ne excultam esse displiceat illorum Successori? 

Hunc librum ipsum Innocentius XL purioris morum doctrinae amore 
valde optavit edi in lucem, et longe lateque per Ecclesiam spargi. Nos vero 
Innocentium XII., virtutum omnium Decessoris sui non minus, quam supremae 
Cathedrae haeredem libri eiusdem cupimus osorem? Variant alibi in Summis 
Pontificibus studia: at vero studia doctrinae seu morum, seu fidei non variant. 
Probrosum sit Apostolicae Sedi vel tenuem inconstantiae speciem praeberi hac 
parte. Constat ergo sibi ratio 4. 

R a t i 5. 

Ut consulatur observantiae, quam debet Societas congregationi generali 
XIII. imo Innocentio XL Pontifici Maximo. 

Hie non est opus, nisi simplici rei gestae expositione. Innocentius XL 
decreto contra articulos de moribus 65 varie coercuit licentiam abutendi pro- 
babilitatibus, sed in primis condemnato arti«?ulo 3. de licito usu probabilitatis 
quantumvis tenuis. Huic articulo iuxta positura intuitus articulum sententiae 
benignae de licito usu Probabilitatis minoris faventis libertati, posthabita 
maiori probabilitate legis, et considerans quam tenui intervallo hie articulus 
ab illo distaret, ut explicatum est ad rationem 1., ipsum aspexit oculis parum 
benignis. Hoc vero non est obscurum. 

Etenim eo tempore, quo celebrabatur Romae Societatis Congregatio Gene- 
ralis XIII., cum intellexisset Pontifex sententiae illi benignae affectari quoddam 
veluti regnum et dominationem in scholis Societatis, ratus id esse indignissimum, 
ut quae fulmen suum vix evasiisset, incertum quanto tempore permansura esset 
intacta, non acquievit, nisi decreto eiusdem Congregationis Generalis declara- 
retur, esse in Societate libertatem repugnandi sententiae benignae. Nutui 
Summi Pontificis obsecuta Congregatio condito decreto declaravit, esse in 
Societate libertatem illam, moxque idem decretum per universas Societatis pro- 
yincias est promulgatum. Exinde fluxerunt anni quatuor et amplius, cum suum 
in Societate cursum tenuerunt theologicae lectiones, disputationes, lucubrationes : 
sed lere pax fuit sententiae benignae; etsi constaret, eam non paucis esse 
privatim exosam, quos seu metus seu alii respectus humani loqui irapedirent, 
apparebat porro tacituros. ludicavit igitur Praepositus Generalis, conspicuo 
Omnibus documento faciendum esse palara, decretum Congregationis XIII. non 



54 

fuisse inanem ceremoniara iieque ofFuciam Congregatione indignam fuisse obiec- 
tam Innocentio XI. Ad hunc iinem praelo subiecit scriptum pridem tractatum 
de recto usu opinionum probabilium, inducta sententia moderata et qua par 
est libertate repugnans sententiae benignae, idque iure suo et Societatis, et 
magno authore Jnnocentio XL 

Rem miiiime arduam credebat se aggressum. Ecce autem molem difficul- 
tatis sibi obieetam conspicit ingentem. Quid ergo? An non Summus ipse 
Pontifex Innocentius XI. nuper admodum voluit libertatem esse in Societate 
repugnandi sententiae benignae ? Voluit. An non Societas ipsa decreto publico 
declaravit esse libertatem repugnandi ? Declaravit. An vel Pontifex, vel Ge- 
neralis Congregatio excepit Praepositum Generalem? Non excepit. PJstne alius 
de Societate tbeologus, qui libertate usus sit, quam Pontifex vindicatam voluit 
et Congregatio Generalis vindicandam decrevit? Non est. Decretum authori- 
tatis tantae tam cito, atque ad primam adeo executionis opportunitatem, et 
quidem a Praeposito Generali oblatam apparere imbecillum, enerve, nullo honore, 
aut numero? Mirum ! sed fore c(^ifiditur, ut zelo ubique invicto S. D. N. 
Innocentii XIL consulatur observantiae, quam debet Societas Congregationi Ge- 
nerali XIII., irao Innocentio XL Pontifici Maximo, quo spectabat ratio 5, 

Ratio 6. 

Ut consulatur aequitati. 

Sumo ut indubitatum, nullam extare legem, qua sit interdictum, ne quis 
in lucem exeat liber, cuius sit author Praepositus Generalis Societatis Jesu. 

Conficio aequitatem postulare, ut libro eiusdem Praepositi Generalis de 
recto usu opinionum probabilium exire liceat in lucem, si neque argumentum 
libri neque tractatio argumenti sit eiusmodi, ut suspendi mereatur. Consequens 
est denique, si dubium fuerit de merito libri, aequitatem postulare, ut legitimo 
examini subiiciatur. At vero supprimi librum nulli subiectum examini, solo illorum 
rogatu, qui librum ne legerunt quidem, id vero abhorret ab aequitate. 

Abhorret vero etiam magis 1*^ si liber est non de trivio scriptoris, sed 
celebris tbeologiae Doctoris in praecipua Europae academia, eiusdemque praeclare 
de Ecclesia meriti indefessis laboribus ad salutem animarum exantlatis docendo, 
scribendo, praedicando verbo Divino, ac denique Praepositi Generalis Societatis 
Jesu. 2° Si de argumentc. libri hoc saltem constet, esse momenti summi ad in- 
tegritatem morum pertinentis, non unius alteriusve virtutis sphera conclusam, sed 
latissime patentem, quaqua se porrigit moralis theologia, dum hoc agitur libro, 
quod egerunt Romani Pontifices Alexander VII. et Innocentius XL et agi opta- 
runt a cordatis theologis, ne in rebus ad conscientiam pertinentibus modus 
opinandi irrepat alienus omnino ab Evangelica siraplicitate Sanctorumque Patrum 
doctrina, et quem si pro recta regula Christi fideles in praxi sequerentur, in- 
gens irruptura esset vitae Christianae corruptela. 3*^ Si denique, ut plura 
praeteream, liber sit is ipse, cui favit tam impense Summus Pontifex Innocen- 
tius XL, ut explicatum est ad rationem V. 

Librum, inquam, his conditionibus praeditum supprimi nee lectum, nee 
examinatum, ac ne accusatum quidem, ad solas eorum preces, qui de libro 
nihil raagnopere didicerunt, nisi quod scriptus sit contra sententiam benignam, 
quam oppugnari a theologis Societatis optavit Innocentius XL et tamen iustam 
esse libri suppressionem, id vero aenigmati simile apparet, cuius solutio non 
sit prompta, ne si causas quidem supprimendi placuerit comminisci libro 
extraneas: quia et hae per se indigent examine, ut aequitati satisfiat et iudicari 
de iisdem satis non potest, nisi examinato et perspecto libro. Est igitur 
undequaque manifestum, quid aequitas postulet, a qua petebatur ratio sexta. 



55 

Pars S e c u 11 d a. 

Examen rationura, ob quas non conveniat luce publica donari librum 
Praepositi Generalis Societatis Jesu de recto usu opiniouura probabilium. 

Ratio 1. 
Ne perturbatio nascatur in Societate Jesu. 

I. Haec ratio nititur hypothesi non subsistente. 

Apparet, rationem niti hae hypothesi: Societatis theologi omnes, vel 
passim omnes, tenent et quidem fortissime, licere sequi opinionem probabilem 
etsi minus tutam simulque minus probabilem, seu verisimilem operanti. Et- 
enim nisi ex hac hypothesi, non potest aliqua veri specie affirmari, ac ne 
praesagiri quidem prudenter, exorituram in Societate perturbationem ex editione 
libri, quo confutatur illa doctrina. Atqui hypothesis illa non subsistit : 1. quia 
constat tlieologos Societatis non paucos in praecipuis Europae academiis per- 
suasos esse de veritate sententiae moderatae, quae asseritur libro Praepositi 
Generalis. Hi quidem Societatem non perturbabunt conspecto libro. 2. Quia 
constat permultos praecipui nominis theologos in societate iudicium suum de 
illo doctrinae capite neque verbo neque scripto declarasse usquam; ne hos 
quidem turbabit editio libri. 3. Quia plerique ex iis, qui declararunt licere 
sequi opinionem minus probabilem minusque tutam, lecto libro intelligent, eum 
sibi non adversari, uti non adversatur plerisque de Societate qui doctrinam 
illam scripto in lucem dederunt. Hos enim si sedulo excusseris, coraperias 
nomine bpinionis minus probabilis vel eam solam designare, quae pauciores 
numerat patronos, vel incertum relinquere, qualem denique designent : perpaucos 
vero eos esse qui aperte edicant, licere sequi opinionem probabilem minus 
tutam, quae ab ipso operante, spectata authoritate et ratione, iudicatur falsa, 
aut iudicari potest falsa, quia verisimilius ipsi est falsara esse. His vero 
solis adversatur liber de recto usu opinionum probabilium. 

4. Imo haud vane affirmo, magnum esse Theologorum numerum in 
Societate, qui distinctius interrogati, an liceat nobis in praxi amplecti opinionem 
probabilem minus tutam, quam iudicaraus esse falsam, vel quod eodem redit, 
quam iudicare possumus, ac debemus falsam esse momentis rationum et autho- 
ritatis gravius eo inclinantibus, respondebunt, nee sine horrore, nequaquära id 
nobis licere. Constare id coepit experientia ipsa. Hi quidem Societatem- non 
perturbabunt, edito libro, cuius istud ipsum est argumentum. 

5. Cogitemus, multos in Societate Theologos, imo permultos, imo passim 
omnes (quae est exaggeratio insignis) teuere sententiam benignam, qua veri 
specie dicemus, ita eam deperire eosdeni, ut perturbaturi sint Societatem, si 
librum viderint Praepositi Generalis, quo astruatur sententia moderata ? Libros 
viderunt professorum theologiae de Societate, quibus idem est actum iam 
pridem : nemo aegre tulit : nemo sua aut Societatis putavit Interesse. At librum 
Praepositi Generalis de hoc argumento adhuc non vidit Societas. Sic est. 
Nemo igitur superiorum Generalium de hoc argumento librum habuit praelo 
paratum. Habuerunt de alio argumento; ediderunt, quos habebant. Hie 
Generalis libros habet de argumentis theologicis, atque etiam librum de recto 
seu moderato usu opinionum probabilium, cur edere non liceat? Huc videtur 
res redire. Neque liber Praepositi Generalis si non sit de hoc argumento, 
neque liber de hoc argumento si non sit Praepositi Generalis, quidquam habent 
peccati; sed liber Praepositi Generalis, si sit de hoc argumento, ille vero 
peccatum habet grave, et perturbabit Societatem. Hoc meretur considera- 
tionem magis distinctam. 



56 

n. 

Ratio eadem videtur iniuriosa Societati. 

Timetur, ne Societatem perturbet über Praepositi Generalis de hoc 
argumento. Si esset alterius authoris de eodem argumento, nihil esset periculi, 
ut constat experientia: nihil itidem periculi, si esset de argumento contrario, 
seu ad stabilienclam sententiam benignam quaravis scriptus a Praeposito Generali. 
Periculum oritur indivise a libro huius argumenti, ut scripto quondam, et nunc 
edito a Praeposito Generali. 

Difiicile est evolvere hanc causam timoris ita, ut hie non sit iniuriosus 
Societati, adeoque iniuriosa ratio illa timori nixa. 

Quoniam enim timetur perturbatio Societatis, timetur sane gravis offensio 
plurimorum de Societate, ex libro talis argumenti, quatenus eins author est 
Praepositus Generalis. Quid autem ad offensionem conferre potest, quod liber 
talis argumenti authorem habeat Praepositum Generalem? Librum scripsit 
P. Thyrsus Gonzalez professor theologiae Salmanticae. Si librum edidisset idem 
Professor, quod valde optabat InnocÄitius XL, nihil offensionis fuisset. Super- 
venit eiusdem electio ad munus Praepositi Generalis : quid aequum est, nos 
sperare a viris religiosis, nisi etiam minus offensionis futurum edito libro, 
amorem, Studium, reverentiam conciliante nomine Praepositi Generalis? His 
contraria ominari horridum videtur; certe id suis moribus non sunt meriti boni 
filii Societatis. Humanius leniusque dicas fortasse, dolituros filios, imo graviter 
affligendos, cum videbunt suam doctrinam refutari scripto libro a communi 
Patre Praeposito Generali. Sed frivolum est ex vario capite. 

1. Quam multi sunt, qui suam doctrinam refutatam agnoscent? Videnda 
sunt quae adnotavi de hypothesi non subsistente. Spes est gavisuros plures, 
seu suam doctrinam refutatam agnoscent iam non suam, perspecta nova luce, 
seu agnoscent, nunquam re ipsa doctrinam fuisse suam, quae libro refutatur. 
Nee dubium est, id agnituros multos. Haec vis est scriptionis recta ratione 
et via instituta, ut non solum doceat quid sentiendum, sed quid senseris contra 
ac putaras ipse, modis parum distincte loquendi assuetus, ac deceptus. ' 

2. Erunt, quam multi nescio, .sed erunt, qui suam doctrinam refutatam 
agnoscent. Cur vero de hoc illi doleant, aut affligantur graviter? Refutatam 
videbunt a Praeposito Generali, imo a P. Thyrso Gonzalez Theologiae Professore, 
subinde electo Praeposito Generali, quae dignitas, si valida est refutatio, non 
infirmat; si infirma est, non corroborat, neque sui quidquam in scriptionem 
infundit, relicta cuique libertate sentiendi, docendi, scribendi, in eam partem, 
quae verlor videbitur, addita expressaque libro cautione de hoc ipso valde 
diserta. Quare si quis de hac refutatione immodice doluerit, is, nisi valde sit 
iraprudens, dolorem premet, et secum dolebit intus, ne si dolorem prodat, risum 
ferat, quo est dignus. 

At vero multos tam nuUa de causa dolituros, et dolituros tam graviter, 
ut perturbatio Societatis sit enascitura, ut nullam habet veri speciem, ita sane 
haud videtur affirmari posse, nisi ad iniuriam Societatis. Certe, ut aiebara, 
horridum est ominari, neque id suis moribus sunt meriti boni filii Societatis. 

III. 

Ratio eadem perturbationem Societatis coraminiscitur non facile expli- 
cabilem. 

Quaenam vero esset haec perturbatio Societatis? Quis modus? Quod 
genus?' non est facile cogitatu, nedum explicatu. Quoniam tamen perturbanda est 
Societas edito libro Praepositi Generalis, cogitemus; quae verisimile est eventura 
edito libro: fortasse hoc pacto fiet nobis obviam perturbatio, quam inquirimus. 

1. Illi quidem certe Theologi Societatis, qui Praeposito Generali consentiunt 
de recto usa opinionum probabilium, quorum numerus est maior, quam vulgo 



57 

existimetur, gaudebunt accepto eius libro, et Deo gratias agent sine ulla 
perturbatione sui, aut Societatis. 

2. Cum longe raaximus sit eorum numerus in Societate, qui de recto usu 
opinionum probabilium nullam magnopere sententiam animo habent antici- 
patam, quia in plerisque Societatis Gymnasiis vel non tangitur omnino con- 
troversia, vel valde obiter traetatur, omnino verisimile est, eos plerosque omnes 
haud aegre suseepturos sententiam moderatam Praepositi Generalis, quia praeter 
grave pondus argumentorum, quo stabilitur, revera habet maiorem speciem 
pietatis, qua illi gerunt animum flexilem. Haec quidem non erit perturbatio 
Societatis, sed magnum quoddam eius bonum valde eidem desideratum a 
Pontificibus Romanis, sed praecipue ab Innocentio XI. 

3. Cum neque desint in Societate, qui sententiam benignam hauserunt 
quidem, sed non valde alte, ut forte oblatam a Magistro, vel libro parum 
studiose, aut distincte hoc agente, valde itidem est credibile, hos plerosque 
omnes inclinaturos se ad sententiam moderatam Praepositi Generalis, perfusos 
nova luce, et de statu ipso quaestionis distinctius edoctos. Ne haec quidem 
erit perturbatio Societatis, quam inquirimus. 

4. Cum et sint in Societate, qui sententiam benignam altius hauserint, 
atque etiam discipulos docuerint (multos esse, qui docuerint ea forma, in qua 
ipsis repugnet Praepositus Generalis, mihi non constat) si morem intellectus 
humani spectemus, eos non est perinde verisimile plerosque sententiam mutaturos 
lecto libro Praepositi Generalis, etsi credibilius sit, non defuturos, quibus, 
refrigescat ardor, quo fortasse prius sententiam benignam tuebantur. Sed 
hactenus non se offert nobis perturbatio Societatis. 

5. Valde est verisimile, quosdam ex illis operam daturos refutandis in 
schola argumentis Praepositi Generalis, et obtegendis plagis sententiae benignae 
illatis. En igitur perturbationem Societatis: ipsam manibus tenemus. Prae- 
positus Generalis opera Theologica in lucem emisit alia varii argumenti, atque 
in his sensa sua expressit, parum solicitus, ut omnibus ubique Societatis 
Theologis placeret. Ex his igitur alii probant eius sensa, alii improbant, idque 
etiam in schola, atque etiam coram, ipso, actus scholasticos cohonestante in 
Romano Collegio et alibi. Quis hucusque est suspicatus ea re turbatam esse 
Societatem ? Nihilo magis turbabitur, si qui sensa libri de recto usu opinio- 
num probabilium in schola impugnaverint. 

6. Sed et verisimile est, futuros, qui sensa libri eiusdem propugnanda 
suscipiant. 

En igitur divisam in factiones Societatem, aliis pro benigna sententia, 
aliis pro moderata certantibus. 

Iniquum sit, factiones dici, et quidem Societatis, dissensionem scholasticam 
de aliquo doctrinae capite, de quo liberum est sentire, quod magis quisque 
probet: id alibi nihil habet vitii, neque est cur hie habere putetur: imo cum 
alibi sit utile, hie longe est utilissimum, in quaestione scilicet summi momenti, 
in qua valde est operae pretium, multa utrimque agitatioue enitescere veri- 
tatem; hactenus nee species sese offert perturbandae Societatis. 

7. Eimanti et vestiganti occurrit, evenire posse (quam sit verisimile even- 
turum nescio) ut quispiam de Societate Theologus benignus publice scripto 
confutatum eat sententiam moderatam Praepositi Generalis. Tum vero quid 
agat Generalis? Rem perplexam! 

Praepositus Generalis quondam Professor Theologiae, et Author libri de 
recto usu opinionum probabilium, censet minime indecorum fore sibi neque ut 
Praeposito Generali, neque ut Professori quondam Theologiae, scribi a quopiam 
contra suam illam sententiam. Ipse ut Praepositus Generalis, nullam partem 
habet in sententia illa, eiusque defensione: ipsi vero ut Professori quondam 
Theologiae non fore iudecoram confutationem per se patet : non alia conditione 
scribunt Theologi Scholastici. Ipsa denique ut Praepositus Generalis gaudebit 
plurium de Societatis studio dilucidari controversiam tanti momenti, libenterque 



58 

approbabit de more, quae scripta fuerint forma consentanea legibus Societatis. 
Hactenus nuUa perturbatio, ac ne perplexitas quidem. 

8. Occurrit, similiter evenire posse, ut quispiam de Societate Theologus 
moderatus publico scripto confutatum eat, quod scriptum fuerit contra sen- 
tentiam moderatam Praepositi Generalis. 

Quid vero hinc incommodi? optandum est: utilissimae erunt disputationes: 
neque paulo utiliores, quam quas accipimus tam multas, quarum laus nulla est 
magnopere nisi ab ingenio. 

9. Cum hactenus vestiganti sedulo, quae verisimile est eventura, edito 
libro Praepositi Generalis, nihil sese offerat quod vel speciera habeat pertur- 
bationis, übet excedere orbem verisirailium et cogitare eventurum, quod certo 
mihi persuadeo non eventurum. Age, erit inter Theologos benignae sententjae 
patronos quispiam parum benignus in Praepositum Generalem, asperiori vir 
ing nio, qui non satis fidens suis argumentis contra sententiam moderatam 
Praepositi Generalis indulgeat asperitati suae, et parum reverenter tractet 
authorem ipsura sententiae. , 

Censeo, inquam, non esse verisimile eventurum. Cur enim suspicer virum 
in schola Christi edoctum, ea charitate et suavitate, quae est Societatis propria, 
a suis Praesidibus educatum et tractatum, tam nulla de causa nullaque occasione, 
tam intemperanter exarsurum contra Praepositum Generalem? Sed tamen 
evenire cogitemus. lllum vero boni omnes, hoc est, caeteri de Societate omnes, 
iustissime oderint, factum improbantes, graviterque damnantes. Abest igitur 
longissime, ut perturbanda sit Societas. 

Si, non dico Societatis Jesu, sed cuiusvis hominum ordinis Moderator 
scrupulose debeat abstinere iis omnibus, unde vel lenissimus timor esse possit, 
ne quispiam irritetur ad edendum immodestiae aut intemperantiae exemplura, 
tum vero liceat illi altum dormire inerti studio pacis, ne hac quidem via 
obtinendae. 

Nullus sit finis, si persequenda sint caetera, quae sola ominari possit vis 
phantastica- Revocemus nos ad orbem verisimilium, et satis habeamus, nullara 
ibi obviam fieri perturbationem Societatis, ut concludamus, eam quam com- 
miniscatur ratio, non esse explicabilem. 

IV. 

Ratio eadem evertit se ipsam. 

Eationem intelligo evertere se ipsam, cui sustinendae eo est opus, quod 
evertit intentum. 

Nor convenit edi librum Praepositi Generalis, quia libri editio perturbabit 
Societatem. 

Ratio sustineri non potest, nisi sumamus, permultos imo passim omnes 
Theologos Societatis teuere sententiam benignam de licito usu opinionis pro- 
babilis, etsi eam iudicet operans esse falsam, vel iudicare possit ac debeat 
falsam esse, eosdemque hanc sententiam tenere mordicus et deperire usque 
adeo, ut nihil pensi habeant eins gratia perturbare Societatem. 

Quod sumitur est alienissimum a vero, ut ostensum est. Et tamen 
sumendurn est, ut sustineatur ratio, res ipsa loquitur. Ostendo autem eo 
sumpto everti intentum rationis. 

Itane Theologi Societatis passim omnes tenent sententiam benignam, 
tenentque mordicus et amant tam perdite etc. Haec vero sit calamitas Societatis 
multo maior, quam ea perturbatio, quae timeri potest ab editione libri. Etenim 
Theologos Societatis passim omnes conspirasse et quasi coniuratos esse ad 
propugnationem sententiae, cui, ut lenissime dicam, parum favit Apostolica 
Sedes, quamque optavit oppugnari a Theologis Societatis, expresso ad hunc 
finem decreto ab ipsa Societate, quo declararetur, liberum esse eam oppugnare : 



59 

conspirasse, inquani, tarn impotenter ad propugnationem sententiae, quam 
constat esse animam qaandara omnium opinionum laxarum, quae hucusque 
toleraiitm-, quam neque est facile ad praxim ipsam discernere ab co dogmate, 
quod coiicleranavit Jnnocentius XI., ut observatum est ad rationem primam 
partis prioris, cui proinde cordati viri sinistre ominantur, si perrexerit Apostolica 
Sedes incumbere ad expurgandam Theologiam moralera : haec enimvero , si 
non siut vera phantasinatum ludibria, uti sunt profecto, sunt malum quoddam, 
iion imminens Societati, sed liaerens saeviensque in eins visceribus, sine com- 
paratione maius, quam perturbatio, quae timetur ut imminens Societati ex 
editione libri, timetur autem vane, ut ostensum est, et quando non vane 
timeretur, o'ccurri potest superiorum vigilantia, et solertia, ne gravis existat. 

Atqui contra malum et gravius, et vim habens nocendi praesentaneam 
eundum est et cito, et omni opum vi, posthabito timore mali incerti, longeque 
inferioris. 

Quoniam igitur contra conspirationem tam perniciosam, quae cogi- 
tatur fervere in Societate, nihil esse potest efficacius libro Praepositi Gene- 
ralis de recto usu opinionum probabilium, quo Theologis Societatis certis- 
simo vindicabitur possessio libertatis ad oppugnandam sententiam benignam 
ex voto Innocentii XL et Decreto Societatis ipsius, sententiae vero benignae 
abrogabitur dominatio in Scholis Societatis, quam fingimus, et probrosa, et 
periculosa Societati, ut constat ex dictis in prima parte, licet omnino concludere, 
edendum esse librum Praepositi Generalis de recto usu opinionum probabilium. 
Quoniam vero conclusio deducitur ex eo ipso quod est sumendum, ut sustineatur 
ratio, qua intendebatur non esse edendum librum, consequens denique est 
rationem evertere se ipsam. 

Ratio 2. 

Ne obtrectatoribus Societatis praebeatur materia obtrectandi. 

Magni aestimamus obtrectatores Societatis, si quod est aequum, rectum, 
laude dignum coram Deo et hominibus, omitti iubemus metu obtrectationum. 
Si hanc vim habuisset olim timor iste. quam hodie Societatem haberemus? 
Non solum ignavam, inertem, desidem, (quid enim sanctioris Ministerii et gloriosae 
expeditionis non arroserunt illi) sedetiam Lutheranam, Calvinianam, Jansenianam: 
nee enim alia lege placasset illa obtrectatores haereticos. Si malum est, si 
turpe, si stultum, edi librum, redundat ratio 2. Si contra res se habet, ut 
ostensum est, non est sapiens ratio ipsa. Pluribus hie revera non est opus. 
Adnoto tamen, caput obtrectationum, quae timeri possent occasione libri, hoc 
futurum: Societatis doctrina est, licere sequi opinionem probabilem etsi minus 
tutam simulque minus probabilem aut verisimilem operanti : at ecce Praepositus 
Generalis edito libro contrariam doctrinam tuetur. Aliis aliisque formis haec 
proponi, ornari, pingi possunt: sed res ipsa haec erit. 

Obtrectatio duo habet membra: Primum quidem de doctrina Societatis 
continens insignem calumniam, sed cui non praebet causam editio libri Prae- 
positi Generalis, imo cui comprimendae et abolendae iustissimam praebet causam: 
1. quia libro ipso ostenditur luculenter, eam neque esse neque fuisse doctrinam 
Societatis, etsi quorundam de Societate sit. 2. Quia etsi de hoc taceret Über, 
quid efficacius esse potest ad revincendam calumniam aeterno monumento, seu 
libro ipso Praepositi Generalis contrariam doctrinam proponentis mundo universo, 
stabilientis et invicte munientis? 

Alterum igitur merabrum obtrectationis, quae timetur de doctrina Prae- 
positi Generalis, non est calumnia, ac ne obtrectationis quidem nomen meretur, 
nisi forte ex intentione prava simulque stolida obtrectatorum non animad- 
vertentium, eo membro se destruere calumniam priori membro assertam. 

Summam colligamus. Quisquis censet non convenire edi librum metu 
obtrectationis modo propositae, quaero quid sentiat de priori membro obtrecta- 
tionis? Estne verum, illam esse doctrinam Societatis, ut fert obtrectatio, an 



60 

falsum? Si sentiat, falsum esse, quid timet ab editione libri qua pateseet 
falsitas ? 

Si sentiat, verum esse; profecto cum sciat, Societatem nullo tempore, 
nulloque Decreto sibi vindicasse doetrinam illam, imo cum sciat, Societatem 
nuper admodum Summae authoritatis Decreto in ipsa Congregatione Generali 
deciarasse, las esse cuilibet contrariam doetrinam tueri, necesse est, ut sentiat, 
doetrinam illam tacita quadam Theologorum Societatis, omnium passim con- 
spiratione, et quasi coniuratione, factam esse propriam Societatis, in quo errat 
graviter, ut ostensum est ad rationem primam num. 1. Sed fingamus non 
errare. 

Tum vero et hie licebit nobis concludere, rationem secundam evertere 
se ipsam ad eum modum, quo id est conclusum de ratione. 1. Licebit vero id 
nobis hie concludere multo efficacius, cum malum praesens Societatis. quo non 
subsistente imbellis est ratio 2, sit gravissimum et remedium postulet a libro 
Praepositi Generalis, ut ostendi ad rationem primam, malum vero, cuius timore 
nititur eadem ratio 2., nihil habeat formidabile, quippe obtrectatio ridicula, 
stolida et ipsa evertens se ipsam, ut ostensum modo est. 

Haec pauca ad rationem secundam etiam nimis multa. Kationes aliae, 
ob quas non conveniat, luce publica donari librum Praepositi Generalis, exami- 
nabuntur, cum acceptae fuerint, mihi non est promptum eas comminisci. 



Pars tertia. « 

Examen libri ipsius Praepositi Generalis Societatis Jesu de recto usu opinionum 

probabilium. 

Spectato solo argumento libri Praepositi Generalis supplicatum fuit 
Apostolicae Sedi, ut supprimeretur liber uulla cura ulterioris libri examinis. 
Spectato solo libri argumento processerunt rationes exarainatae hactenus, ob 
quas conveniat, vel non conveniat edi librum, sed non sine cura ulterioris libri 
examinis, ut patet ex conclusione rationura ob quas conveniat edi librum ad 
rationem sextam seu postremam primae partis. 

Quoniam vero certe confiditur, diversum ab argumento peccatum libro 
nuUum inesse, cui non sit facile mederi salva libri substantia, nihil sane 
causae est, cur detrectet, aut deprecetur Praepositus Generalis, ne examini 
quam severissimo liber subiiciatur, sed censorum idoneorum, sed cito, sed 
consideratis iis, quae ad examen libri praestita sunt pridem. His vero primus 
sit locus in hac tertia parte. 

I. 

Exponuntur ea, quae ad examen libri praestita sunt pridem. 

1. Supra est insinuatum saepius, librum, de quo in lucem edendo agitur, 
esse specimen quoddam grandioris operis Salmanticae scripti de recto usu 
opinionum probabilium, quod ut in lucem ederetur quaraprimum saltem aliquo 
suo specimine, vehementer optabat urgebatque Innocentius XL, authoris 
denique enixis precibus aegre tribuens, ut res differretur, donec maturescerent 
quaedam, sed in primis donec in lucem edi posset bona venia et consueta 
Praepositi Generalis approbatione, cui tunc apparebat moram aliquam esse 
paratam, plus aequo propensis in benignara sententiam illis, quorum iudicio 
res esset committenda. 

2. Non temere optabat, urgebatque Innocentius XL, ut in lucem ederetur 
cito saltem specimen quoddam illius grandioris operis: nam et examinandum 
mandaverat duobus censoribus a se designatis et valde ab iisdem laudatum 



61 

probatumque acceperat, nisi quod eorura alter ostenderet etiam maiorera doctrinae 
rigorem sibi gratum futurum. 

3. Jure proprio Societatis nemo requirat, ut liber Praepositi Generalis 
examinetur et approbetur ea forma, quae vulgaribus in Societate libris edendis 
est praescripta. Demonstratum est luculente singulari scriptura, eam formam 
examinis et approbationis non esse praescriptam libris ipsorum Praepositorum 
Generalium. 

Attamen Praepositus Generalis, ne solo solius iudicio fideret, librum de 
quo edendo nunc agitur, iam pridem tradidit legendum et examinandum cordatis 
Societatis Theologis, atque etiam cum pluribus communicavit praecipua doctrinae 
, capita et exquisitis singulorum iudiciis expertus eadem est admodum faventia 
et honorifica. Ita prorsus, ut si rem spectes, plus in hoc genere praestiterit, 
quam debebat ex legibus Societatis : si formam, iure suo usus sit, neque potuerit 
ad examen et approbationem praesentis libri uti forma vulgaribus libris prae- 
scripta, nisi per imprudentiam reprehensione dignam : quod quidem demonstratu 
sit facillimum, sed non minus invidiosum : demonstrabitur tamen, si intellectum 
fuerit requiri. 

II. 

Amplius libri examen non defugitur, sit modo promptum et censorum 

idoneorum. 

Omnis ea forma examinis et approbationis etiam libro Praepositi Generalis 
Societatis Jesu est necessaria, quam praescripserit summa aequitas et sapientia 
S. D. N. Innocentii XI., sed fieri non potest, consideratis rationibus primae 
partis, ob quas conveniat edi librum, ut non mandet quam promptissime 
examinandum, si ulteriori examine statuerit esse opus. 

Etenim rationes singulae sunt eiusmodi, ut considerato libri argumeuto 
etiam probent, non esse differendam editionem, cum alioqui neque puritati 
doctrinae de moribus in Societate, neque Theologorum libertati ad puram de 
raoribus in Societate doctrinam neque Societatis honori, ac neque honori 
Apostolicae Sedis . neque observantiae Societatis erga Apostolicam Sedem, 
ac ne aequitati quidem, quae Innoc. XII. Christi Vicario prima quaedam est 
virtus et omnis gubernationis moderatrix, satis consulendum sit, quo spectabant 
rationes illae. Consequens est igitur, ut ne examen quidem libri differri 
conveniat, si eo esse opus iudicetur. 

Mitto rationes caeteras: insisto in ea, quae postremo loco est proposita. 
Apello Apostolici pectoris tenerrimam solicitudinem, ne quid uspiam in guber- 
nationem irrepat parum aequi. Potestne aequum videri supprimi librum de 
quo hoc unum constet esse argumenti perquam laudabilis, et momenti summi 
ad integritatem raorum '? Librum authoris doctrina, virtute, dignitate celebris, 
ac bene meriti de Ecclesia Dei? Librum denique neque examinatum, neque 
lectum, ac ne accusatum quidem ? Etiam libri de se innoxii ac laudabilis iusta 
suppressio dicetur ob causas extrinsecus positas. 

At causas illas non esse causas, sed vanos noxiosquc timores liquido 
ostensum est. At rursus de causis illis non posse recte iudicari, nisi lecto et 
examinato libro, res ipsa loquitur. 

Non supprimi librum, sed differri editionem dixerit quispiam. At si non 
est aequum supprimi librum simpliciter, ne aequum est quidem, supprimi ad 
terapus praesertim longum et indefinitum. 

Annus est circiter, cum libro Praepositi Generalis de recto usu opinionum 
probabilium obices opponuntur, ne in lucem exeat, idque primum intra domesticos 
parietes et sine strepitu, tandem etiam cum strepitu et interpellata Sede 
Apostolica. Res palam est Romae et manat fama ad exteras Provincias, neque 
est obscurum quam indecoras pariat fabulas domi et foris: nolira eas hie- 



G2 

referre. Sed non dissimulabo iustum timorem cordatorum virorum, ne brevi 
accipiamus Ephemeridas Anistelodamenses, quibus annuntietur toti Europae, 
Jesxütas tandem retecta fronte ad Tribunal Innocentii XU. propugnandum 
suscepisse suuni Probabilismum, quo ipsis sit i)roniptuni excutere etiain agnitas 
leges omnis generis, in hoc vero tarn esse fixos, ut certuni habeant, non suscipere 
moderationem a Generali suo oblatam impresso libro, sed contra hoc agant 
apud S. Sedem, ut liber suppriniatur, uti adhuc suppressus est, metu gravium 
perturbationuni. 

Nihil his moderatius, imo his tetriora expectanda sunt, non solum a 
licentia Batavica, sed etiara ab urbanis ubique et criticis hominibus, neque 
praesagitio est difficilis ex iis, quae audiri iam nunc coepta sunt. 

Nirnis caro constat non solum Praeposito Generali, sed et Societati, 
suspensio seu retardatio libri neque ex'aminati neque lecti adeoque suspensi 
hucusque ob solum argumenti peecatum, si peccatum est obsecundasse zelo ac 
studio summorum Pontificum contra abusus Probabilitatum , idque magno 
authore et stimulatore Innocentio *XI. Acquitatem Sedis Apostolicae propriam, 
sed imprimis Innucentio XII. charissimam virtutem appellat imploratque Praepo- 
situs Generalis, et suo et Societatis nomine. Si examinandus est liber, exami- 
netur cito. Bonum civem patria prohibitum indicta causa, non sit aequum 
differri ad annum, ut denique audiatur. 

De idoneis libri censoribus non est opus muftis. Nön sunt idonei censendo 
libro, quos afflavit suspicio alte praeconceptae animo sententiae benignae, quae 
ut viam complanans ad legum immunitatem, alfert illecebram, qua captus 
animus percipit facilius, quid ferant rationes commoditatum, quam quid cogant 
rationes veritatis. Quodsi et ardor ille accesserit, quem instillat facile Ma- 
gister, evecto dogmate ad honoris signum publicum, quam partem sani iudicii 
ad censuram libri expectare liceat? Si nihil peccatum inventum fuerit in libro, 
promptum erit causari monstra, et solem ipsum ominari e mundo elapsurum, 
si prodierit liber. Censores optantur eruditi pariter et moderati viri, quos 
confidere liceat praeter veritatem nihil amare in suis iudiciis. 

III. 

An sit aequum diiferri examen libri ad proximam Congregationem Procuratorum 

Societatis. 

Ex constitutionibus S. Ignatii tertio quoque anno mittendus est ex quaque 
Provincia Europae delectus Procurator, qui cum Generali tractet de statu et 
negotiis suae Provinciae. His Procuratoribus Congregationes Generales adiun- 
xerunt authoritatem, una cum Patribus Assistentibus et cum Procuratoribus 
Provinciarum extra Europam, si qui eo tempore adessent, celebrandi Romae 
conventum, cui praesideret Praepositus Generalis , et cum ipso decernendi 
pluribus medietate suffragiis an sit cogenda, necne Generalis Congregatio. 
Ampliorem hac authoritatem ne haberet Congregatio Procuratorum studiose 
cautuni est Decretis Congregationum Generalium. Porro Congregatio Procura- 
torum huiusmodi proxima celebranda venit mense Novembri 1693. 

Quoniam vero acceptum est SS™° D. N''° suasum esse, ut non ante Con- 
gregationem illam Procuratorum statueretur de editione libri Praepositi 
Generalis, estque longe difficillimum huius consilii rationera assequi, satis sit 
nunc quidem, donec lux maior oboriatur, ostensum esse efficaciter, librum Prae- 
positi Generalis importune supprimi non parvo tempore, neque examinatum, 
neque lectum, nee posse salva aequitate summa Innocentii XII. supprimi ad 
tempus longius, sola causa argumenti summe laudabilis, cum de solo libri 
argumento constet. Si aliud est libri peccatum (certum est, non esse cui non 
sit facile mederi salva libri substantia) imo si aliae sint supprimendi causae 
extrinsecus positae (demonstratum est, non esse causas, sed vanissimos timores) 



63 

manifestum est, aequitatem postulare examen libri, sine quo ne de causis quidem 
extraneis iudicari posset, et quidem examen promptum, minimeque procrasti- 
natum, cum et Praeposito Generali et ipsi Societati nimis caro constet omnis 
procrastiuatio. Ex quibus liquet, non esse aequum differri examen libri ad 
Congregationem Procuratorum celebrandam denique post annum et menses. 

Si etiam eo spectet consilium, ut Congregationi Procuratorum committatur 
examen, et causa libri, nemo est Instituti Societatis peritus et amans, qui aegre 
ferat, aut miretur, si dixero, consilium esse propositum SS""' ac sapientissimo 
Pontifici vehementer exoticum, et Societatis Instituto perniciosum. Sed quoniam 
non est aninms indulgere coniecturis de ratione consilii, satius erit de hoc 
aliisque supersedere pluribus nunc quidem. 



12. 

Auszug aus einem Buche, worin es 1) als nicht ehrenvoll und schicklich 
für 'die Gesellschaft Jesu dargethan wird, dass sie die Doctrin der neueren 
Probabilisten lehre; 2) als passend für dieselbe, dass in ihr die Meinung der 
gemässigten Äntiprobabilisten vorgetragen und gedruckt werden dürfe. 

Compendium opusciili in quo osteiiditur, non posse Jesuitas 
honeste et decenter couari, ut in Societate praevaleat doctrina 
recentium Probabilistarum, qui cum Caramuele doceut, licitum 
cuilibet esse, sequi sententiam probabilem, faventem libertati ad- 
ver sus legem, quamvis auctoritate et ratione verisimilius ipsi sit, 
eam esse falsam, et legi divinae contrariam quam esse veram et 
legi divinae conlbrmem ; id est, quamvis agnoscat, sententiam 
oppositam stantem pro lege adversns libertatem habere pro se 
plures, et graviores authores, et ipsorum fnndamenta ipsi vide- 
antur urgentiora; unde consequenter docent, posse quem licite 
exercere actionem, de qua disputatur, an sit licita, vel illicita, 
hoc ipso , quod sciat dari authores probabiliter affirmantes 
esse licitum; — quamvis verisimilius ipsi sit, auctoritate, et 
ratione, eos authores falli, atque adeo illam actionem esse malam 
et legi divinae contrariam. Ubi author opusculi late ostendit, 
neminem posse sequi sententiam faventem libertati adversns 
legem, nisi ex prudenti, vel saltem incalpata persuasione, quod 
illa sit vera et legi divinae conformis ; nee posse hanc persuasionem 
habere, quin post diligentem veritatis incpisitionem citra passi- 
onem et culpam, inveniat maius fundamentum ad affirmandum, 
illam esse veram, et legi divinae conformem, quam ad affirmandum, 
esse falsam et legi divinae contrariam. 

Index opusculi continens eins synopsin. 

Sectio I. Explicantur termini quaestionis, et exponitur, quo sensu acci- 
piatur minor probabilitas, quando authores huius saeculi docent, licitum esse 
sequi sententiam minus probabilem, et minus tutam relicta probabiliore et 
tutiore. Ubi contra Jansenistas probatur, doctrinam Probabilistarum de usu 



64 

licito cuiuslibet opinionis vere probabilis ex iis, quae affirmant aliquam actionem 
esse licitam, esse veram, si intelligatur de opinione vere probabili subiective 
et pbysice existente in mente operantis ; falsam vero, si intelligatur de opinione 
existente in mente aliorum. Quia opinio propria nunquam potest esse vere 
probabilis, quin post sufficientem veritatis Inquisitionen! citra passionem et 
culpam sit concepta ab operante ex vi motivi praeponderantis motivo partis 
oppositae, et reddentis illam partem ipsi verisimiliorem opposita. Opinio vere 
probabilis aliena, licet a suis authoribus sit concepta ob fundamenta apud 
ipsos praeminentia oppositis, et ideo possit ab ipsis assumi, ut recta regula 
operandi, et ab omnibus iis, in quorum intellectu habuerit eundeni statum, 
non tarnen potest assumi ut recta regula ab bis, qui post diligentem veritatis 
inquisitionem invenerint malus fundamentum ad iudicandum esse falsam, 
et legi divinae adversam, quam ad iudicandum esse veram, et legi divinae 
conformem: imo neque ab iis, qui omnibus inspectis, non invenerint malus 
fundamentum simpliciter ad iudicandum, esse veram et legi aeternae con- 
formem, quam ad iudicandum esse falsam, et legi aeternae dilformem. Ac 
proiude nemini licet sequi sententiam faventem libertati adversus legem, 
nisi ex prudenti persuasione, quod illa sit vera, et legi aeternae conformis, 
quam persuasionem assequi non potest, quin post diligentem veritatis inqui- 
sitionem inveniat citra passionem et culpam simpliciter malus fundamen- 
tum pro hac parte, quam pro contraria. Hinc opinio probabilis aliena 
solum potest esse recta regula pro bis, qui per directum assensum prudenter 
acceptum illam fecerint suam; itaque solum impugnamus illos Probabilistas, 
qui cum Caramuele dicunt, licitum mihi esse, sequi opinionem i)robabilem 
alienam stantem pro libertate, licet post diligentem veritatis inquisitionem in 
actu primo magis appareat falsa, et legi divinae diftormis, quam vera, et legi 
divinae conformis: et eos etiam, qui dicunt, saltem licitum mihi esse, sequi 
opinionem faventem libertati adversus legem, quantlo omnibus inspectis mihi 
appareat aeque verisimilis, ac sententia contraria, unde indispensabiliter 
requirimus pro usu licito opinionis minus tutae in occursu tutioris, ut omnibus 
inspectis minus tuta in actu primo appareat citra passionem et culpam verisimilior, 
quam opposita^ et idcirco iudicetur vera, et legi aeternae conformis. 

S e ctio II. Primum caput probandi, non posse honeste Jesuitas conari, ut illa 
doctrina praovaleat in Societate, quia illa inaudita fuit in Ecclesia ante Bartho- 
lomaeum de Medina, et ejus assertores nulluni textum scripturae, nullam 
authoritatem Patrum, nee ullum textum Juris Canonici pro illa protulerunt. 
Aliunde vero creditu difficile est, Deum per tot retro saecula vel voluisse vel per- 
misisse, ut haec via dirigendi conscientias per probabilitatem opinionum prae- 
scindendo ab ipsarum veritate occultaretur suae Ecclesiae, Patiibus et Doctoribus 
sanctis, cum tamen illa via si vera foret, nulla sit vel ad dubia resolvenda 
commodior, vel ad evellendos scrupulos aptior, vel ad complanandum salutis 
iter expeditior. 

Sectio III. Secundum caput idem probandi, quia praecipua et communis 
ratio, qua Probabilistae probant, eum, qui utitur opinione minus probabili, 
prudenter agere, ac proinde non peccare, licet agat minus prudenter, est fallax 
et sophistica, 

§ 1. Proponitur illa ratio desumpta ex eo, quod opinio minus probabilis 
est absolute probabilis, ac proinde habet fundamentum grave et prudens, ex 
quo infertur, eum, qui operatur secundum illam, operari prudenter, et per 
consequens non peccare. 

§ 2. Ostenditur illam rationem quasi a priori esse sophisticam, nam ex 
eo, quod opinio favens libertati adversus legem sit absolute probabilis, solum 
sequitur, quod fuerit prudenter asserta ut vera ab aliquibus viris probis et 
sapientibus, post diligentem quaestionis discussionem, eo quod invenerunt pro 
illa parte fundamenta urgentiora, quam pro contraria et ideo illam propugna- 
verunt ut veram. Hinc autem solum inferri potest, quod operabantur prudenter 



65 

secundum eam omnes illi, qni post sufficientera veritatis inquisitionem, citra 
passionem et culpam, illam iudicaverunt veram, et legi aeternae conformem, 
eo quod omnibus inspectis invenerint pro illa parte malus fundaraentum, quam 
pro contraria, et idcirco illam inculpate iudicaverunt veram, et oppositam 
talsam. Hinc autem nequit inferri, quod possint inculpate secundum illam 
operari illi, quibus post adhibitara debitam diligentiam ipsius fundamenta 
proponuntur in actu 1" minus verisimilia, quam fundamenta opposita, seu quilus 
apparet magis falsa, et legi aeternae diftbrmis, quam Vera, et legi aeternae 
conformis. Quare ex eo, quod sententia favens libertati sit absolute probabilis, 
solum sequitur, quod possit assumi ut recta regula ab illis, quibus illa pru- 
denter probata fuerit : iis autem dumtaxat potest prudenter probari, apud quos 
eius fundamenta praeponderaverint fundamentis oppositae sententiae : pro bis 
enim dumta^xat est practice probabilis, pro aliis vero, quibus eius fundamenta 
appareant minus verisimilia, seu magis falsa, quam vera, non est practice, et 
exercite probabilis, licet signate possint dicere, esse probabilem aliis. Unde ex 
eo, quod opinio favens libertati sit probabilis, non sequitur, quod sit recta 
regula pro omnibus etiam illis, quibus magis apparet falsa, quam vera; sed 
solum pro bis, quibus apparet magis vera, quam falsa, et qui prudenter possunt 
imperare assensum illius, et non possunt operari assensum partis oppositae. 

§ 3. Infertur ex dictis, per Bullam Innocentii XI. enervatam esse illam 
rationem, et fundamentum quasi a priori Probabilistarum. 

§ 4. Infertur ex dictis, Probabilistas in hac quaestione, an liceat sequi 
opinionem probabilem minus tutam, relicta probabiliore, et tutiore, falso sup- 
ponere, opinionem minus tutam, quae operanti ipsi apparet minus verisimilis, 
manere probabilem respectu illius. 

Sectio IV. Tertium caput idem probandi, quia ratio a posteriori, et 
absurdo, qua Probabilistae probant, licitum esse sequi sententiam probabilem 
minus tutam, relicta tutiore et probabiliore, ex eo quod doctrina opposita 
conscientias torquet, et onus intolerabile eis imponit, non militat contra nos, 
utpote qui non obligamus ad investigandum, quaenam sit in se absolute pro- 
babilior, sed solum asserimus, quod si facta debita diligentia ad inquirendam 
veritatem, pars stans pro lege adversus libertatem appareat in actu primo 
verisimilior, vel saltem aeque verisimilis, ac pars opposita, teneamur illam 
sequi; ac proinde asserimus, nunquam esse licitum, sequi partem faventem 
libertati adversus legem, quin post adhibitam diligentiam debitam pro qualitate 
rei, pars illa citra passione^m et culpam appareat in acta P verisimilior, et 
idcirco iudicetur vera et legi aeternae conformis. 

Sectio V. Quartum caput idem probandi; quia sententia Probabilistarum 
generatim asserentium, licitum esse sequi quamcunque sententiam prqbabiliter 
affirraantem aliquam actionem esse honestara, etiamsi opposita sit probabilior, 
et operanti ipsi verisimilior appareat; haec, inqnam, sententia coniuncta cum 
definitione opinionis probabilis, tradita a P. Thoma Sanchez, et ab aliis 
Authoribus gravibus (iuxta quos opinio piobabilis est, quae rationibus alicuius 
momenti nititur; ita tamen, ut pro opposita parte nihil sit, quod convincat) 
viam sternit magnae relaxationis Theologiae moralis. 

Sectio VI. Quintum caput idem probandi ; quia quamvis sententia Pro- 
babilistarum de usu licito opinionis minus probabilis sumatur cum ea limita- 
tione, quam ei apposuerunt P. Esparza et P. Terillus (ut nimirum solum sit 
licitum uti opinione probabili, staute pro libertate adversus legem, quando 
est fere aequalis probabilitatis cum sententia opposita, eo quod excessus proba- 
bilitatis in parte tutiore sit exiguus et dubius) non est digna, ut Societas 
conetur illam promovere. 

Sectio VII. Sextum caput idem probandi; quia ex ipsis definitionibus 
opinionis probabilis traditis a P. Esparza et P. Terillo, contra ipsos colligitur, 
non esse licitum sequi sententiam minus tutam ei, qui agnoscit tutiorem esse 
absolute et simpliciter probabiliorem, seu verisimiliorem ; ac inde infertur. 



sententiam Probabilistarum adliuc acceptam cum limitatione adhibita ab Ins 
Authoribus non esse dignam, ut Societas conetur illam promovere. 

Nam P. Esparza 1. 2. q. 23 sie definit: opinio probabilis est illa, quae 
nititur raotivo fallibili, sed magni momenti, id est, fundante exiguam formi- 
dinem. Ex hac autem definitione colligitur, eum, qui ex imperio voluntatis 
asseiititur ut verae parti minus tutae sibi minus verisimili, seu in circumstantiis, 
in quibus pars tutior in actu P. apparet ipsi raagis verisimilis, non habere 
opinionem vere probabilem, quomodo enim verificari potest esse motivum magni 
momenti et fundans exiguam formidinem illud, cuius vis motiva retunditur 
per motivum malus partis oppositae? Aut quomodo potest habere exiguam 
tantum formidinem, ne actio, quam fecit, sit turpis qui iudicat esse licitam 
in circumstantiis, in quibus habet maius fundamentum ad iudicandum esse 
illicitam? Id ipsuni probatur ex definitione opinionis probabilis tradita a 
P. Terillo q. 2. de conscient. probabili n°. 41. Etenim, inquit, opinio probabilis 
iudicium absolutum de aliquo obie(ito, sed incertum, nixum motivo cui homo 
irreprehensibiliter assensum praebet; quomodo enim irreprehensibiliter homo 
assensum praebere potest parti minus tutae in circumstantiis, in quibus habet 
in actu 1" maius fundamentum ad illi dissentiendum? quomodo irrepre- 
hensibiliter iudicare potest, aliquem contractum esse licitum, ut sie illum ineat, 
quando maius habet fundamentum in actu P ad iudicandum, illum esse 
intrinsece malum, et lege divina prolnbitum? 

Deinde si probabilitas ut sie, a qua opinio determinatur probabilis, prout 
praescindit a probabilitate intrinseca et extrinseca (ut ille ait q. 2. de con- 
scientia assert. X) recte definitur : apparentia veritatis adeo magna ut illa digna 
sit assensu, seu ut qui illi absolute assentitur, nierito ut prudens laudari, 
nullatenus tamquam temerarius et imprudens reprehendi possit. Hinc sequitur 
non habere assensum probabilem de honestate obiecti eum, qui habens maius 
fundamentum (praesertira si sit rationis et authoritatis simul) actionem esse 
turpem, quam ad iudicandum esse licitam, impetrat sibi assensum de honestate 
actionis, ut sibi viam aperiat ad formandum dictamen ultimum conscientiae, 
quod hie et nunc sibi liceat talem actionem exercere; quae enim prudentia 
potest esse, nisi prudentia carnis, quae inimica est Deo, quod homo videns 
plures et graviores Authores asserentes aliquam actionem esse intrinsece malam 
et prohbitam, et agnoscens fundamenta rationis ab ipsis adducta esse urgentiora 
fundamentis partis oppositae, nihilominus velit pro libitu suo iudicare, illam 
esse licitam eo solo titulo, quod dantur Authores aliqui graves, qui consent 
actionem illam esse honestam ob fundamenta ex se gravia, sed quae ipse 
operans censet inferiora, et minus verisimilia oppositis? Deinde quomodo pro- 
babilitas sententiae minus tutae potest assumi ab operante pro regula operandi 
quando in mente operantis concurrit cum- probabilitate maiore partis tutioris ? ut 
enim ipse ait Terillus in torn. de regula morum q. 36. n. 11.: probabilitas a 
nobis asserta pro proxima conscientiae regula est probabilitas, per quam et 
propter quam intellectus directc vel iudirecte movetur ad absolute iudicandum 
partem illam, quam sequitur, esse absolute veram et oppositam esse falsam, 
non potest autem intellectus directe neque indirecte moveri a probabilitate 
partis minus tutae ad Iudicandum, illam esse veram et oppositam esse falsam, 
quando post diligentem veritatis Inquisitionem, et postquam unius aut alterlus 
partis fundamenta rite expendlt, manifeste agnosclt et experltur, fundamentum 
malus ad iudicandum partem tutiorem esse veram, et benignam esse falsam. 
Denlque quomodo potest quls tuta conscientia sequi sententiam minus tutam, 
si postquam diligenter expendit fundamenta lllius partis, et illa contulit cum 
fundamentis partis tutioris, deprehendit fundamenta Istius partis esse urgentiora ? 
tunc enim iudicare potest ac, debet, partem tutiorem esse veram et partem 
minus tutam esse falsam. Ut autem fatetur ipse Terillus q. 22. de conscientia pro- 
babili n.^ 28., nemo asserit licitum ulli esse sectari partem minus tutam, si 
illa Omnibus inspectis operanti appareat minus probabilis parte tutiore. 



67 

Sectio VIII. Septimum caput idem probandi; quia P. Esparza, qui 
inter Probabilistas modernos eminet, convenit nobiscum in praecipuis punctis, 
quod nimirum nemo possit licite sequi sententiara minus tutam, quin illam 
faciat suam per assensum directum, ac proinde ad usum licitum opinionis 
faventis libertati adversus legem non sufficere iudicium reflexum de ipsius 
probabilitate, sed requiri iudicium directum de veritate eiusdem, et opinionem 
reflexara nihil conferre ad honestandam actionem, nisi variet opinionem directam. 
Et insuper asserit, certum esse, quod nemo possit sequi sententiam faventem 
libertati adversus legem propter auctoritatem extrinsecam Doctorum, qui illam 
teneht ut veram, si ipse illam iudicet falsam ob fundamenta rationis, quod 
ipsi apparet urgentius omnibus fundamentis sententiae oppositae. Quoad haec 
et quoad alia convenit nobiscum, solumque a nobis discordat, quatenus asserit, 
posse intellectum ex imperio voluntatis prudenter assentire directe parti minus 
tutae, quamvis in actu primo appareat ipsi aeque vel minus verisimilis, quam 
pars tutior, in quo et fallitur et contradicit communi nostrorum et Thorai- 
starum sententiae. 

Sectio IX. Octavum caput idem probandi; quia decens non est, Socie- 
tatem contendere, ut in nostris scholis praevaleat doctrina illa, quam cum 
Cardinalis Pallavicinus in suis operibus docuisset, postea veritate convictus 
retractavit. Talis autem est doctrina Probabilistarum in eo sensu, quo illam 
impugnamus. 

Sectio X. Nonum caput idem probandi; quia ratione a priori valide 
monstratur, non solum probabilitatem opinionum, quae communis est sententiis 
oppositis, sed praecipue opinionum veritatem quaerendam esse pro regula 
morum, ac proinde non posse licite eligi opinionem stantem pro libertate 
adversus legem praecise quia censetur probabilis, sed quia rationabiliter iudicatur 
Vera et conformis legi aeternae. 

Sectio XL Decimum caput idem probandi; quia indecorum est, Jesuitas 
contendere, ut in Societate praevaleat doctrina illa, cui non solum Jansenistae 
sed graves Theologi tribuunt laxitatem et corruptionem Theologiae moralis 
serpentem in hoc saeculo. Talis autem est doctrina Probabilistarum de usu 
licito cuiuslibet opinionis probabilis practicae, quamvis sit minus tuta, et 
operanti ipsi appareat minus verisimilis quam contraria. 

§ 1. Jansenistae in Gallia opera et calamo Willelrai Vendrockii et Ludovici 
Montaltii, ut Jesuitas de laxitate in doctrina morali infamarent, illis tribuunt 
ut propriam sententiam Probabilistarum de usu licito opinionis probabilis minus 
tutae et operanti ipsi minus verisimilis. 

§ 2. Recensentur graves Theologi, qui sententiam Probabilistarum de 
licito usu opinionis probabilis minus tutae adversus tutiorem et operanti ipsi 
verisimiliorem taxant ut originem laxitatum et morum corruptelae. 

§ 3. Em. Cardinales de Laurea et de Aguirre. 

§ 4. Julius Mercorus Ordinis Praedicatorum. 

§ 5. Dominicus Gravina Ordinis Praedicatorum. 

§ 6. Doctor Prosper Pagnanus. 

§ 7. Doctor Antonius Merenda utriusque juris Doctor et in universitate 
Bononiae Professor. 

§ 8. Vincentius Baronius Ordinis Praedicatorum. 

§ 9. Joannes Baptista Gonet Ordinis Praedicatorum. 

§ 10. Seraphinus Picinardi Ordinis Praedicatorum. 

§ II. Vincentius Contenson Ordinis Praedicatorum. 

§ 12. Jacobus a St. Dominico Ordinis Praedicatorum. 

§ 13. Magister Marchesius Doctor Gallus. 

§ 14. Author Theologiae Moralis Gratiopolitanae. 

Sectio XII. Duodecimum caput idem probandi; quia cum Congregatio 
Generalis ultima declaraverit, Societatem non ascivisse sibi ut propriam sen- 
tentiam Probabilistarum de usu licito opinionis minus probabilis, et minus 

5* 



68 

tutae, sed libertatem reliquerit suis Professoribus tuendi etiam contrariam si 
eis magis probaretur; si Jesuitae nunc conarentur, ut praevaleret in Societate 
illa doctrina, decretuni Congregationis existimari posset rnera caeremonia 
politica, et ansa daretur adversariis obmurmurandi, Jesuitas fucum facere et 
operibus ipsis contradicere decreto Congregationis ultimae, illudque fuisse 
formatum non ex seria voluntate, ut doctrina Antiprobabilistaiuui in nostris 
etiam scholis locum haberet, sed ad placandum aniniura Innocentii XL, qui 
aegre ferebat tantam conspirationeni Jesuitarum in defendendo usu licito minoris 
probabilitatis, et vehementer optabat, ut traderent doctrinam severiorem. 

Sectio XIII. Decimum tertium caput idem probandi ; quia conatus, 
ut in Societate praevaleat doctrina Probabilistarum de usu licito opiniouis 
minus tutae adversus tutiorem, quae ipsi operanti apparet magis verisimilis, 
ansam praebet nostris aemulis renovandi cantilenam illam Jansenistarum 
dicentium : Ideo Jesuitas tarn tenaciter doctrinam Probabilistarum amplecti, 
quia illa maxime apta est ad placendum hominibus et consulentibus respondendum 
ad ipsorum palatum, eam eligendo* opinionem, quae ipsis tavorabilior sit, et 
exoptatior, et hoc pacto sibi conciliandum nobilium et divitum animos. 

§ 1. Illatio contra Probabilistas existimantes opinionem probabilem de 
honestate actus esse regulam absolutam licite operandi, cum tamen sit solum 
regula respectiva, esse regulam rectam pro omnibus, etiam pro bis, qui iudicant 
esse falsam et legi Divinae adversam; cum tamen solum possit esse recta 
regula pro his, qui prudenter iudicant, illam esse veram, et legi Divinae con- 
formem, quod iudicium ferre non possunt, quin post diligentem veritatis inqui- 
sitionem pars illa appareat illis in actu primo vel unice verisimilis vel saltem 
verisimilior, quam opposita, et idcirco ab ipsis iudicotur vera. 

Sectio XIV. Decimum quartum caput idem probandi; quia indecorum 
est Societati, conari, ut in ipsa praevaleat doctrina opposita ei, in quam magis 
inclinat sedes apostolica, haec autem magis inclinat in doctrinam severiorem 
Doctorum asserentium licitum non esse, sequi sententiam probabilem stantem 
pro libertate adversus legem, quando opinio contraria stans pro lege adversus 
libertatem apparet ipsi operanti in actu primo verisimilior. 

Sectio XV. Decimum quintum caput idem probandi, quia conatus ille, 
ut in Societate praevaleat doctrina Probabilistarum, fundamenta praebet orbi 
litterario existiraandi Societatem in actu exercito et operibus ipsis suam volle 
facere sententiam Probabilistarum: haec autem persuasio est et Societati inde- 
cora, et animabus pernitiosa: quia illa erit sufficiens, ut multi filii huius 
saeculi moti auctoritate tam sanctae et doctae Eeligionis amplectantur opiniones 
probabiles minus tutas, etiam quando agnoscunt oppositas tutiores melioribus 
esse nixas fundamentis, non erit tamen illa persuasio sufficiens, ut sie operantes 
excusentur a culpa formali. 

Sectio XVI. Quod doctrina Probabilistarum recentium reputetur com- 
munis inter auctores Societatis paucis exceptis, non est motivum sufficiens, ut 
Jesuitae conentur ut illa doctrina praevaleat in Societate. 

§ 1. Introductio assertionis exponens quantum praeiudicium alferat veritati, 
quod tot Authores moderni illam doctrinam amplexi sint, quae quasi fortuito 
apparuit in Ecclesia ad finem praecedentis saeculi contra doctrinam P. P. et 
onmium antiquorum Tbeologorum et consequenter contra constantem tot saecu- 
lorum traditionem. 

§ 2. Prima ratio nostrae assertionis, quia falso supponitur illam sententiam 
in eo sensu acceptam, in quo illam impugnamus et in quo illam defendunt 
recentiores post Caramuelem, esse communem inter Authores classicos Societatis, 
multi enim ex illis non loquuntur de opinione minus tuta, minusque probabili 
exercite respectu operantis, idest quae ipsi in actu P apparet minus veri- 
similis seu quae in actu 1" apparet ipsi magis falsa quam vera, sed loquuntur 
de opinione minus tuta, quae specificative et materialiter est minus probabilis, 
eo quod pro se habeat pauciores vel minus graves Autliores, et vulgo reputetur 



69 

pro minus probabili, quae taiiien ipsi operanti repraesentatur ut magis veri- 
siinilis, et idcirco ab ipso iudicatur vera. Idque specialiter probatur de P. 
Franc. Suarez. 

§ 8. Infertur ex dictis esse falsaia doctrinam moderni Probabilistae aftir- 
luantis, quod quisquis iudicat aliquam propositionem obiectivam esse probabileni, 
eidem assensum praebere potest, si velit. 

§ 4. Secunda ratio nostrae assertionis, quia quamvis admittereraus DD. 
fere omnes Societatis docuisse, licitum esse sequi seutentiam probabileni minus 
tutam ctiamsi opposita operanti ipsi appareat in actu 1" verisimilior, non 
possunt Jesuitae honeste conari, ut haec doctriua in Societate praevaleat, quia 
nostri Authores fallibiles sunt, et non debemus illos sectari, praecipue quia 
nosiri sunt, sed quia sunt doctores veritatis, idest quia doctrina est doctrina 
eins, qui Societatem misit in mundum, nempe Dei a quo est orane verum, et 
qui dixit: Ego sum veritas, ac proinde non debemus illos sequi, se^l potius 
deserere, quando agnoscimus non assecutos fuisse veritatem; ut enim sapienter 
inquit S. Augustinus epist. 7. ad Marcellinum: nimis perverse se amat, qui 
et alios vult errare, ut error suus lateat, quanto enim melius et utilius, ut 
ubi ipse erravit, alii non errent, quorum admonitu errore careat, quodsi noluerit, 
saltem comites erroris non liabeat, ubi expenditur illa christiana sententia : 
Doctrina niea non est mea, sed eius, qui misit me. 

Et explicatur suitas antecedens doctrinae, quae vitiosa est, et propria 
eorum, qui doctrinam aliquam facere suam voluerunt non ob veritatem, sed ob 
alios fines, et suitas consequens, quae laudabilis est, et est propria eorum, qui 
doctrinam aliquam tuentur, quia prius illam veram iudicarunt. Et ponderatur 
notabilis sententia Augustini (lib. 3. contra Cresconium c. 3) dicentis : sicut 
laudabile est a vera sententia non amoveri, ita culpabile in falsa persistere, quam 
non tenere prima laus est, secunda mutare. Est notabilis doctrina Cardinalis 
Cajetani merito carpentis eos, qui affectu potius, quam ratione ducuntur in 
electione opinionum: quia non ex eo, inquit, quod magis placet, sed ex eo quod 
rationabilior est, non ex voluntate, sed ratione amplectenda est opinio. Et 
liinc errant, subdit, sectarum aemulatöres opiniones suae sectae sequentes, non 
ut rationi magis consentaneas sed quia nati sunt, aut nutriti in secta illius 
doctrinae, (et paulo post) saepe erratur ex nimio alfectu ad nostra et minore, 
quam opus fuerit examine. Ita in sua summa morali, verbo opinio uti, timen- 
dumque est ne sij persistant Societatis scriptores in propugnando usu licito 
opinionis probabilis minus tutae in occursu tutioris et operanti ipsi probabilioris, 
seu verisimilioris contra^ inclinationem et desiderium| sedis Apostolicae satis 
explicatum ab Alexandre 7. et Innocentio XL, nobis obiici possit, quod St. Augu- 
stinus lib. 12. Confess. c. 25 dixit de quibusdam qui ipsi resistebant circa 
intelligentiam illorum verborum : In principio creavit Dens coelum et terram. 
Nee sententiam Moysi (inquit) noverunt; sed araant suam, non quia vera est, 
sed quia sua est. 

Sectio XVII. Infertur ex dictis in usu doctrinae moralis duo extrema 
esse fugienda, alterum nimiae severitatis, alterum nimiae indulgentiae, ubi 
ostenditur,^ esse nimiam severitatem eam, quam sectantur Jansenistae asserentes, 
nemini licitum esse sequi sententiam stantem pro libertate adversus legem, 
nisi illa sit certa raoraliter. Quem rigorem etiam graves aliqui Theologi antiqui 
et moderni tenent: Ostenditur etiam, esse nimiam indulgentiam eam, quam 
sectantur aliqui Probabilistae, dum docent, licitum esse, sequi sententiam 
faventem libertati adversus legem , quamvis operanti in actu 1° appareat 
clare minus verisimilis, quam opposita, imo quamvis agnoscat sententiam 
tutiorem esse verisimiliorem auctoritate et ratione. Et a fortiori esse nimiam 
indulgentiam eam, quam aliqui Probabilistae exhibent, dum docent, licitum 
esse sequi sententiam faventem libertati adversus legem, [quamvis quis ob 
fundamenta rationis iudicet esse falsam, et legi divinae dilformem, imo quamvis 
eius falsitas illi certa videatur, dummodo illa sententia in se communiter 



70 

censeatur probabilis. Medium antem inter haec duo extrenia esse asserere, ad 
usum licitum sententiae faventis libertati adversus legem non requiri, quod 
quis formet iudicium certum de honestate obiecti vel actionis, sed satis esse, 
quod formet iudicium probabile prudentiale, quo sibi prudenter persuadeat, 
actionem esse licitam: Ceterum non posse hoc iudicium formare, quin pro illa 
parte agnoscat esse urgentiora et verisimiliora fundamenta, quam pro opposita, 
ita, ut quamvis ad licite operandum in materia controversa inter Doctores non 
requiratur certitudo, requiratur tamen probabilitas clare maior, vi cuius operans 
formet iudicium probabile directum, quo inculpabiliter sibi persuadeat, actionem 
esse honestam, et legi aeternae conformem. 

Sectio XVIII. Ostenditur contra Jansenistas, non esse errorem perni- 
ciosum, sed sententiam valde probabilem, et solidis nixam fundamentis, opinio- 
nem probabilem etiam falsam, et legi divinae contrariam a peccato coram Deo 
excusare: nimirum si operans sibi inculpate persuadet, illam esse veram, et 
legi divinae conformem: hanc autem persuasionem non potest prudenter con- 
cipere, nisi post diligentem veritatis inquisitionem citra passionem et culpam, 
pars favens libertati appareat illi iff actu 1'' notabiliter verisimilior, et idcirco 
ab ipso iudicetur vera. Ubi ostenditur posse dari ignorantiam invincibilem 
iuris naturalis, quo ad conclusiones remotas, valde distantes a primis principiis, 
de quibus dantur oppositae sententiae probabiles inter Doctores Catholicos. 
Et in hoc sensu loquendo de opinione probabili subiective existenti in mente 
operantis, verum censeo axioma illud Probabilistarum: Probabilem omnem 
opinionem etiam falsam et legi divinae contrariam a peccato coram Deo 
excusare. Falsum vero existimo illud axioma, si extendatur ad opinionem pro- 
babilem alienam; quia hoc non potest excusare a peccato, nisi eum, qui sibi 
inculpate persuadet, eam esse veram, et legi divinae conformem. Quam per- 
suasionem non potest habere, nisi is, cui illa pars, omnibus inspectis, vel 
appareat unice verisimilis, vel saltem clare verisimilior, quam opposita. 

Sectio XIX. Infertur ex dictis, ad probabilitatem opinionis non sufficere, 
quod concipiatur ob fundamenta, quae in actu 1° appareant operanti urgentiora 
et verisimiliora (sie enim haereticis sua dogmata apparent verisimiliora dogma- 
tibus catholicis: imo quandoque certa; cum tamen eorum iudicium non sit 
opinio probabilis, sed error damnabilis) sed indispensabiliter requiri, quod post 
debitam veritatis inquisitionem illa fundamenta talia ipsi appareant, citra 
passionem et culpam, ac proinde quod ipse inculpate iudicet, illam esse veram. 
Sectio XX. Infertur etiam ex dictis: Secundum axioma Probabilistarum, 
videlicet e duabus opinionibus contrariis minus probabilem et minus tutam 
amplecti licere, in quod Jansenistae tanquam in doctrinam perniciosam inve- 
huntur, in aliquo legitime sensu esse verum : nimirum si intelligatur de opinione 
minus tuta, quae licet communiter pro minus probabili, ipsi tamen operanti 
citra passionem et culpam apparet in actu 1° notabiliter verisimilior, et idcirco 
ab ipso inculpabiliter iudicatur vera. Si autem intelligatur de opiniope minus 
tuta, quae ipsi operanti proponatur ut minus verisimilis, merito potest impu- 
gnari ut falsum, non tamen ut scandalosum. 

Sectio XXI. Ultimum caput idem probandi, quia indecorum est, Socie- 
tatem post decreta Alexandri VII. et Innocentii XL persistere in protegenda ea 
doctrina, a qua ex tunc omnes fere Religiones et Doctores saeculares pedem 
retrahunt. 

Est adeo communis in Gallia inter Episcopos, inter Parochos inter 
Doctores saeculares et inter familias religiosas doctrina affirmans, nemini licitmn 
esse sequi sententiam probabilem minus tutam, quando proponitur ipsi ut minus 
verisimilis, quam sententia tutior, ut Jansenistae in Proemio ad notas in epistolas 
Provinciales ab A'' 1688 palam scripserint: soll Jesuitae in hoc luto haerent 
ad huius doctrinae patrocinium universas Societatis vires conferentes, lutura 
appellantes sententiam benignam de usu licito opinionis minus tutae, quando 



71 

].cranti verisimilius est esse falsam, quam esse veram, et in notis Praeambulis 
ad l*"" epistolain dicunt: 

Jesuitas imraerito conqueri, quod illis tribuatur illa doctrina, quam ipsi 
ab aliis acceperunt, siquidem non is modo (inquiunt) alicuius opinionis author 
dicitur, qui illam primus extulit, nonnunquam etiara, qui maiori studio et 
authoritate propugnavit. Donatistarum Princeps dictus Donatus, nee tarnen 
ille Princeps illius do^rmatis fuit, simillime Jesuitae etiam liinc inde cormptelas 
varias ex quibusdam aliis arripuerint, tarnen illarum Authores merito dicuntur, 
qui illas undique disseminant, et suae per orbem sparsae Societatis opera omnium 
animis instillant. Alii scriptores fere sibi peccant, aut certe non multis. 
Jesuitae toti Ecclesiae peccant, quam ubique suis novitatibus inficiunt. Late- 
-bant haec dogmata in Bibliothecarum angulis : paucis nota, paucis nocebant. 
At ipsa Jesuitae super tecta praedicarunt, in aulas Regum, in familias priva- 
torum, in curias magistratuara invexerunt. Hactenus illi. 

Quamvis autem maligne, et per calumniara tribuant Societati opiniones 
aliquas laxas, quas unus vel alter Societatis scriptor in materia particulari 
edidit (nam in tanta multitudine scriptorum, quod aliquis cespitaverit in aliqua 
particulari quaestione mirum non est) tamen non sine fundamento tribuunt 
Societati sententtam benignam de minore probabilitate in illo sensu invidioso, 
dum non prodeunt ex Religione Authores, qui cum approbatione Religionis 
illam doctrinam ex professo impugnent, cum yideant quotidie exire in lucem, 
qui illo sensu defendant. 

In Belgio quoque adeo communis est sententia opposita opinioni benignae 
de usu licito minoris probabilitatis pro libertate contra legem, ut omnes ßeli- 
giones, et Doctores saeculares post decreta Alexandri VII. etinnocentii XI. ab 
illa doctrina, quae a fine praecedentis saeculi usque ad pontificatum Alexandri VII. 
fuit communis, pedera retraxerint, et in Italia, et ubique ut plurimum aliae 
Religiones praeter Societatem illam doctrinam deserunt. De sacra familia 
Dominicana id est notissimum, idque nobis testabitur dignissimus eins Magister 
Generalis praesens Eevend. P. Antonius Cloche, qui in Chronico Magistrorum 
Gener alium Ordinis quod typis vulgavit Romae A"" 1690 ad calcem Consti- 
tutionum suae Sacrae Familiae p. 119. sie scribit: Successerunt bis quaestionibus 
Jansenistarum et aliae de opinionum probabilitate, sed liae cum in apertam 
animarmn perniciem nimia laxitate cederent, velletque Pontifex huic male 
opportune mederi, sigiificavit, se cupere, id a Nostris fieri per genuinam 
S. Thomae doctrinam, quod et statim a multis praestitum est, et quidem in 
Italia a Fr. Julio Mercoro Inquisitore Mantuano : in Hispania doctissime et eru- 
ditissime a Fr. Joanne Martinez de Prado multis voluminibus: in Gallia a 
Fr. Vincentio Baronio, viro eloquenti et praeclarissimo, tum et Fr. Ludovico 
Bancello, Fr. Vincentio Conteson, et Fr. Joanne Baptista Gonet iam superius 
laudato. Hactenus ille qui potuisset addere, et a Fr. Jacobo a S. Dominico, Exco- 
missario Generali Congregatienis Reformatae in Provincia Franciae. De Sacra 
Familia S. Francisci constat etiam. Nam Anno 1686 pro Concionatoribus 
Missionariis Ordinis Fratrum Minorum de observantia constitutionem edidit, 
quam Innocentius XI. suo Brevi, quod incipit : Ecclesiae Catholicae, confirmavit 
16. Oct. illius anni, et Pontificatus sui A. ll'"". In ea autem Constitutione 
num. 26 ita statuitur : Quia Nos non latet, quam plurima absurda ex nimia 
opinandi sub Privilegioriim praetextu ac operandi licentia quotidie oriri posse, 
quae scandala, et relaxationes suscitare valent, omnibus Nostri ordinis Missio- 
nariis, ac aliis sub Nostra directione, seu obedientia degentibus personis in 
Domino suademus, et mandamus, ut doctrinas probabiliores et tutiores semper 
doceant et amplectantur. Hanc Constitutionem edidit ReV""^ Fr. Petrus 
Marinus Minister Generalis die 27. Aprilis 1686 eamque confirmans Innocentius XI. 
in suo apostolico Brevi sie habet: Statuta praeinserta pro dictis CoUegiis seu 
Seminariis, tarn erectis, quam erigendis, ac eorum Fratribus et Superioribus a 
praefato Petro Marino Ministro Generali c'ondita harnm serie confirmamus 



72 

pariter et approbamus, illisque inviolabilis Apostolicae Firmitatis robur adiicimus. 
Idipsuin de Sacra Familia Ordinis B. Mariae V. de Monte Canuelo communis 
observantiae constat ex decreto condito in Capitulo ultimo Generali celebrato 
Romae A. 1692, in quo Reverendissimus eius Prior Generalis M. Joannes Feino 
de Villa Lobos formam servandam in studiis praescribens sequens inter alia 
condidit Decretum. Intra quinquennium notitiam, seu species habeant totius 
Theologiae Scholasticae et Moralis circa quaestiones magis selectas, graviores 
et tutiores in probabilitate, relictis minus probabilibus iuxta legem aeternam, 
divinam, naturalem positivaraque Ecclesiasticam secundum iudicium prudentiae 
et conformitatem dictamini rationis per iudicium reflexum medio iudicio deter- 
rainato, absolute, non fluctuante. Hoc decretum, seu hanc Ordinationen! simul 
cum aliis confirmavit Dominus Nester Innocentius XII. Papa die 11. Octobris 
Anni 1692 Pontificatus sui a. 2*^. Nos ipsius Joannis Prioris Generalis votis 
hac in re quantum cum Domiao possumus, favorabiliter annuere volentes .... 
omnia et singula Decreta, ordinationes, provisiones, et capitula praeinserta, 
authoritate Apostolica tenore praesentium confirmamus, et approbamus, illisque 
inviolabilis Apostolicae Firmitatis robur adiicimus. 

De Sacra Familia Eremitarum S. Augustini nobis testabitur, quid illa 
teneat, Reverendus Pater Mathaeus Ricci suae Religionis in ürbe Procurator 
Generalis, qui in confutatione Propositionum, quas damnavit Innocentius XL, 
Disputationem primam instituit contra usum Probabilitatum, et ubi tanquam 
genuinam S. Augustini doctrinam defendit, ad usum licitum sententiae minus 
tutae de immunitate a malitia non sufficere probabilitatem, sed requiri certi- 
tudinem moralem, ita ad calcem capitis 1. Disput. 1. tanquam conclusionem 
sibi exploratam statuit, et tota deinde disputatione late probat. 

Denique Doctor Prosper Fagnanus in suo Tractatu de opinione probabili 
n. 286 ad probandum, non esse licitum sequi opinionem probabilem minus tutam 
relicta probabiliore, vel aeque i)robabili magis tuta, vigesimum quintum, inquit, 
fundamentum desumitur ex decretis Capitulorum Generalium nonnullarum Reli- 
gionum, quae praecipiunt suis subditis Regularibus, ut in controversiis mora- 
libus sequantur opiniones magis probabiles, ut in specie ex decreto quinti 
Capituli Generalis Clericorum regularium Teatinorum, et ex duabus epistolis 
pastoralibus Generalis eiusdem Religionis, quas quidem constitutiones obligare 
sub mortali defendit novissime Antonius Merenda in suo tractatu de hac 
materia in Praefatione num. 485 et 486. Idem constat ex constitutionibus Ordinis 
SS. Trinitatis, Redemptionis Captivorum cap. 3 de officio PP. Lectorum. 

Additio facienda ad Sectionem S""^ ad fin. § 2. 

Hinc quando operans debet eligere inter duas opiniones in se absolute 
probabiles, quarum una affirmat Contractum A esse intrinsece malum et lege 
aeterna naturali prohibitum, altera idipsum negat, seu affirmat illum Contractum 
non esse malum, vel operans iudicat sententiam faventem libertati adversus 
legem esse veram, vel iudicat esse falsam, vel dubitat, an sit vera vel falsa. 
Si iudicat esse veram et hoc iudicium prudenter format eo quod post diligentem 
veritatis inquisitionem citra passionem et culpam invenit pro hac parte funda- 
menta urgentiora et clare verisimiliora, quam pro contraria, potest licite exercerc 
Contractum illum, quia tunc illum exercet, eo quod sibi prudenter persuadet, 
eum esse licitum, et lege divina permissum, non facturus si posset tum iudicare 
illum esse malum, et lege divina prohibitum, vel si maueret prudenter aiiceps, 
et dubius, an esset malus, et lege divina prohibitus, quia in hoc dubio deberet 
ab illo exercendo abstinere; si autem iudicat, illam sententiam faventem liber- 
tati esse falsam, non potest illum Contractum licite inire, quia hoc ipso iudicat, 
illum Contractum esse intrinsece malum, et lege aeterna prohibitum. Si dubitat, 
an Sit intrinsece malus et prohibitus, et staute hoc dubio, illum contractum 
exercet, peccat, quia contemnit legem et legislatorem, praeferens commodum 
temporale amicitiae Divinae, virtualiter enim dicit : sive detur lex, prohibens 



73 

hiinc Coiitractum, sive iion detur, volo tamen illum cxcrcere et frui lucro, qiiod 
ex illo spero. 

Dixi: Si operans iudicat sententiam faventem suae libertati esse verani, 
et hoc iudiciuin prudenter formet, posse licite contractum illura exercere, nam 
si illud iudiciuin praecipitanter format, noii praemissa sufficienti diligentia, 
quamvis contingat, illud esse verum, et contractum re ipsa lege divina esse 
permissum, peccat, quia imprudenter se gessit, voluntarie exponens se periculo 
errandi, et habendi pro licito id, quod forsan est intrinsece malum et prohi- 
bituni lege naturali. Si autem contingat esse falsum, rursus peccat, licet agat 
iuxta conscientiam, quia, licet exerceat contractum malum, existimans per 
errorem, illud esse licitum, illa conscientia erronea continet errorem culpabilem, 
qui non excusat. Ut enim tanquam axioma inconcussum statuit D. Thomas quaest. 
13. de Veritate art. 3 ad 4: Tunc conscientia erronea non sufficit ad absol- 
vendum, quando in ipso errore peccat, aut cum errat circa ea, quae scire tenetur. 

Unde, ut quis licite possit sequi sententiam minus tutam faventem liber- 
tati adversus legem, et se deobligatum agnoscere a sectanda sententia tutiore 
stante pro lege adversus libertatem, debet prudenter sibi persuadere, priorem 
esse veram et legi divinae non contrariam, secundam vero esse falsam, et im- 
ponere super capita onus, quod Dens non imposuit. 

13. 

Es ist zum Vortheil der Gesellschaft, dass in ihr Freiheit gewährt werde, 
die Meinung der Antiprobabilisten in der gemässigten Fassung zu lesen und 
drucken. 

Ostenditur expedire Societati, ut in ea detur libera facultas legendi in- 
nostris scholis, et typis vulgandi non esse licitum sequi opiiiionem minus 
tutam in occursu probabilioris et tutioris. 

P Katio. 
- Quia probabile est, sententiam Probabilistarum asserentium licitum esse 
sequi sententiam minus probabilem, et minus tutam in occursu probabilioris, 
et tutioris, esse occasionem innumerabilium peccatorum; et indecorum est, 
Societatem pro Eeligione defendere eam doctrinam, de qua probabile sit, talem 
occasionem praebere. Defendet autem eam pro Religione, si non permittat, 
oppositam in nostris Scholis legi, neque typis a nostris vulgari. 

1. Negari nequit, esse probabilem sententiam asserentem licitum non esse 
sequi sententiam minus tutam in occursu tutioris et probabilioris. Nam pro 
hac sententia stant omnes antiqui Doctores, qui scripserunt ante annum 1577., 
in quo Bartholomaeus de Medina e sacra Praedicatorum familia primus ex 
scholasticis in scholas invexit opinionem asserentem licitum esse sequi sen- 
tentiam minus probabilem, relicta probabiliori et tutiori. Quod res ita se 
habeat, fatetur Antonius Terillus, qui in favorem illius sententiae Probabilistarum 
copiosius scripsit: nam tomo de probabilitate q. 22 n°. 4 et in indice huius 
operis v. Antiqui haec habet. Antiqui ad operandum exigunt ut operans 
sectetur sibi probabiliora : et idem testatur q. 23 n^ 149 et q. 24 n" 50 Id 
ipsum testatur Amicus t° 3. disp. 15 n** 75 ubi asserit, omnes fere antiquos 
Theologos negare licitum esse operari secundum sententiam minus tutam et 
sinml minus probabilem, semperque exigere ad licite operandum ex sententia 
minus tuta, ut illa sit probabilior. 3° constat ex gravissimo Doctore F.Antonio 
de Cordova, qui in suo quaestionario excusso octo annis antequam F. Bartholo- 
maeus de Medina suam primani secundae typis mandaret, nempe anno 1569. 
id ipsum testatur: nam lib. 2. q. 2. cum asseruisset dari obligationem sequendi 



74 

partein tutiorem, quaiido illa est probabilior parte nünus tuta, vel salleiii acque 
probabilis, ac pars minus tuta, statini subiungit: Et in lioc onines Theologi 
conveniunt. 4" quia Vargo Salas, Thomas Sanchez et Ainicus nulluni alium 
Theologum Bartholomaeo de Medina antiquiorem citant pro sua sententia de 
licito usu opinionis minus probabilis, et minus tutae in occursu probabilioris 
et tutioris. Stant itaque pro hac sententia I). Thomas cum sua schola et 
Scotus cum sua, et reliqui antiqui. Praeterea a tempore Alexaudri septimi 
illam sententiam tuetur ordo Praedicatorum, et pro illa scripsere doctissimos 
libros et tractatus Julius Mercorus, Vincentius Baronius, et Gonet: quibus 
accesserunt Prosper Fagnanus, Antonius de Cellalei tom. 1" de reeta doctrina 
morum et Ludovicus de Scildere e nostra Societate in suo opere de principiis 
conscientiae formandae, tract. 2. cap. 2. § 1. ubi cum definiisset opinionem 
probabilem per hoc quod sit: Assensus cum formidine innixus rationibus 
gravibus ex qualibus vir consideratus post argumenta contraria considerata 
et soluta in negotiis magni momenti concludere solet. Definitionem exponens, 
subiungit ibi pag. 68. Hinc sequitur, quod quando pro utraque parte rationes 
occurrunt, neque rationes unius pattis longe superant alias, opinio formata 
non sit probabilis, nam rationes pro utraque parte allatae, si sint aequales 
aut fere aequales elidunt vim mutuam ; ut nuUus consideratus vir ob alterutras 
sit formaturus assensum, ex eoque processurus ad praxim. Sic nullus vir con- 
sideratus iudicabit se facturum ex aliqua negotiatione lucrum, quando tot 
rationes sunt contra spem lucri, quot pro illa sunt. 

2. Quare iuxta hunc authorem non est probabilis mihi opinio minus tuta 
nisi apud me rationes illius partis longe superent rationes alterius partis. Eandera 
ante Alexandrum VII. tradiderat Comitolus lib. 5. respons. quaest. 5. citans 
Tambuinum dicensque oppositam sententiam Arinillae esse foedam prolaxionem. 
Item Candidus Philaletus nostrae Societatis, de quo sie testatur Gonet in dissert. 
Theolog. de opinion. probabilit art. 2. § Candidus Philaletus, seu potius Andreas 
Blancus e Societate Jesu primus in Italia sub eo nomine adversus oppositam 
sententiam calamum strinxit, et ut ait Mercorus, huius nostri saeculi libertatem 
opinandi in moralibus compescuit primus. 

3. Ex quibus manifeste infertur, sententiam asserentem licitum non esse 
sequi sententiam minus tutam et minus probabilem in occursu probabilioris 
et tutioris, esse certo probabilem, nam ut statuit Terillus t°. de prob. q. 5. 
assert. 12.: quod a pluribus authoribus doctis et piis post diligentem totius 
quaestionis enodationem iudicatur probabile, eo ipso est certo probabile, modo 
absque passione et sicut decet vires probos et doctos sententiam tulerint. 
Atqui P. Vasquez, Sanchez, Castro Palao, et uno verbo omnes probabilistae 
graves quamvis doceant licitum esse sequi sententiam minus tutam et minus 
probabilem in occursu probabilioris et tutioris, fatentur tarnen sententiam 
oppositam esse probabilem. Ergo ex confessione ipsorura Probabilistarum est 
certo probabilis sententia affirmans licitum non esse sequi sententiam minus 
probabilem, et minus tutam in occursu probabilioris et tutioris.' | 

4. Quod rursus evincitur : nam ut ibidem statim subiungit idem Terillus, a 
fortiori est certo probabile illud, quod a viris doctis et probis post diligentem 
quaestionis discursionem absque passione defenditur ut verum. Atqui sententia 
affirmans licitum non esse sequi sententiam minus probabilem et minus tutam 
in occursu probabilioris et tutioris defenditur ut vera a viris probis et doctis 
post totius quaestionis discussionem absque passione factam : nimirum a Divo 
Thoma, a D. Antonino, a D. Bonaventura, ab Scoto et ab omnibus Theologis 
antiquis et a multis modernis: ergo est certo probabilis. 

5. Tunc sie. Atqui idem est, esse certo probabilem sententiam istam, ac 
esse certo probabile, quod peccent hi, qui sequuntur sententias minus tutas et 
minus sibi probabiles in occursu tutiorum et probabiliorum : siquidein hoc est 
quod sententia ista Antiprobabilistarum docet. 

Ergo est certo probabile, quod peccent hi, qui sectantur opiniones minus 



75 

probabiles et minus tiitas, relictis probabilioribus et tutioribus. Sed seuteutia 
Probabilistarum huius saeculi est causa, quod multi sectautur sententias minus 
probabiles et minus tutas, relictis tutioribus et sibi probabilioribus; siquideni 
ideo multi sectantur sententias minus probabiles et minus tutas, quia multi 
Doctores huius saeculi docent, id esse licitura. Ergo est certo probabile, sen- 
tentiam Probabilistarum huius saeculi esse causam, seu occasionem multorum 
peccatorum. Ergo non expedit Societati, quod sententia Probabilistarum hat 
in nostris scholis sicut scientia media. Fiet autem sicut scientia media, si 
opposita sententia non permittitur in nostris scholis legi, nee typis vulgari 
a nostris. 

§ 2. 2* R a t i 0. 

6. Huc accedit alia ratio. Quia cum ad summum Ecclesiae Pastorem spectet 
avertere oves sibi creditas non solum a periculo certo, sed etiam a periculo 
probabili peccandi; sane si certo probabile est, ut manet ostensum, sententiam 
Probabilistarum occasionem praebere innumeris Dei offensis, contingere poterit, 
quod summus Pontifex illam aliquando prohibeat, vel saltem Bullam expediat, 
in qua hortetur Professores Theologiae, ne illam in scholis tradant. Non expedit 
autem Societati pro Religione tueri doctrinam, quae huic periculo exposita est. 

§. 3. 

7. Probatur breviter, peccare eum, qui seetatur sententiam minus tutam, 
cum agnoscit malus simpliciter pondus authoritatis, et rationis in sententia 
tutiore. 

Ponaraus Petrum dubitare, an contractus A. sit usurarius an licitus? et 
ad resolvendum dubium evolvere septem authores cum sincero desiderio asse- 
quendi veritatem : et re mature considerata invenire quod quatuor ex his autho- 
ribus affirmant contractum esse usurarium; tres vero affirmant esse licitum. 
Expendit Petrus momentura authoritatis illorum esse simpliciter malus autho- 
ritate trium: et fundamenta rationura, quibus permoti sunt illi quattuor, esse 
apud ipsum raaioris ponderis: quia experitur, se magis inclinari in actu primo 
ad iudicandum illum contractum esse usurarium, quam ad iudicandum esse licitum. 

8. Hoc supposito, probo quod si Petrus sectetur sententiam sibi minus 
probabilem illorum trium et contingat illum contractum esse re ipsa malum, 
et prohibitum, imputabitur ei malitia et peccabit : nam licet suspendat iudicium 
de malitia, id facit voluntarie et libere et potuit prudentissime iudicare illum 
contractum esse usurarium, cum certum sit, posse intellectum assentiri obiecto 
sibi magis verisimili. Probabilissimam autem est, non posse saltem prudenter' 
iudicare contractum illum esse licitura, quia iuxta communiorera et veram 
sententiam, quam satis solide probat Celladei t. pr. de recta doctrina morum 
in appendice, nequit intellectus adhuc ex imperio voluntatis assentiri obiecto 
sibi minus verisimili, quam suum contradictorium : non enim potest iudicare 
colorem a longe visum esse album, cum habet malus fundamentum ad iudicandum 
esse nigrum : et ut recte alt Card. Sforcia Pallavicini disp. 8 de Actibus 
humanis, q. 6. art. 4. nemo in se experitur hunc actum : ego credo hoc, sed 
Video contrarium esse probabilius et verisimilius. Peccat autem quicunque facit 
rem obiective malam, et prohibitam in iis circumstantiis, in quibus prudentissime 
potuit iudicare rem illam esse secundum se malam et prohibitam : et in quibus 
non potuit prudenter iudicare esse secundum se licitam, quia hoc ipso ignorantia 
malitiae, qua laborat, non est invincibilis : quia in illo iustanti habuit potentiam 
proximam antecedentem ad vincendam illam ignorantiam malitiae per iudicium 
opinativum prudentissimum de malitia illius contractus; nunquam enim veri- 
ficari valet, facere contractum malum cum ignorantia invincibili de eins malitia 
illuna, qui facit contractum malum in illo instanti, in quo habuit potentiana 
proximam antecedentem ad iudicandum, eum contractum esse malum. 



76 

0. Confirmatur, quia ut inquit P. Tyril. de rocfula moruin q. 39. ii. 20. 
certum est, quod detur obligatio aut tutiora sequendi aut ad ipsaui veritatetn, 
quaiitum humano modo possumus enitendi. At qui seetatur parteni minus 
tutam et sibi minus verisimilem, non enititur, quantum potest ad veritatem, 
neque sequitur tutiora: ergo peccat. Deinde ut docet Adrian, in 4»" q. 5. de 
confes. dub. 7. ignorantia non est invincibilis, nisi homo faciat, quod in se 
est, ut veritatem. quam proxime attingat. Atqui habens maius fundamentum 
authoritatis, et rationis ad iudicandum rem esse seeundum se malam et prohi- 
bitam et consequenter sibi non licere hie, et nunc illam exequi, quam ad 
iudicandum oppositum : nihilominus iudicat, sive directe, sive reflexe, sibi hie, 
et nunc licitum esse operari, non facit, quod in se est, ut proxime attingat 
veritatem: ergo non laborat ignorantia invincibili de malitia: ergo si res, 
quam exequitur, est re ipsa mala, eins malitia imputatur ipsi. 

10. Id ob oculos proponam perspicuo exemplo. 

Exercitus Kegis Hispani habet coram se exercitum Regis Galli : dubi- 
tatur, an expediat proelium coramittere, et manus cum hoste conserere, an a 
proelio abstinere ? Praecipit Rex Hispanus Duci Generali sui exercitus, ut rem 
transigat, et consultet cum septem Ducibus, quibus totus constat exercitus, et 
illorum sequatur consilium. Vocat illos septem duces ad belli cousilium. Ex 
illis quattuor raaioris authoritatis suffragium praestant, a proelio esse absti- 
nendum, quia si proelium committant vincentur Hispani; tres vero alii magnae 
etiam authoritatis, sed paulo inferioris asseveranter dicunt, expedire, ut cer- 
tamen ineatur, quia vincent Hispani. Si Generalis, audita utraque parte, et 
agnoscens suifragium illorum quattuor esse magis fundatura , nihilominus 
sequeretur placitum istorum trium, et proelium committeret, nonne capite 
nmltaretur a Rege et dignissime puniretur ? Ita plane et merito , quia ut 
lidelis bassalus debuit sequi placitum illud, quod illi videbatur magis fundatum, 
et adhaerere illi parti, pro qua stabat maior authoritas, et urgentiores rationes. 
Idem cernitur in consultationibus in quibus non esset solum minor prudentia, 
sed positiva imprudentia, quod superior adhaereret consultoribus minoris autho- 
ritatis, quando agnosceret maius pondus rationis et authoritatis in parte 
contraria. 

11. Pariter ergo in nostro casu. Dubitat Petrus, an Deus offendatur 
celebratione talis contractus? Deus hominem sie dubitantem remittit ad suos 
ministros, nempe ad Theologos : consulit ille septem Magistros : quattuor maioris 
authoritatis affirmant illum contractum esse usurarium et non posse sine 
ingenti Creatoris oifensa celebrari: tres magnae quidem authoritatis, sed ali- 
quanto inferioris, affirmant esse licitum: authoritas, et fundamenta illorum 
quattuor praeponderant in mente Petri authoritati et fundamentis istorum 
trium : ergo si relicto placito illorum quattuor, sequatur placitum istorum trium, et 
contingat contractum illum esse re ipsa prohibitum, merito imputabitur ipsi 
tota malitia contractus : et licet re ipsa esset licitus contractus, temere operaretur, 
dum adhaereret placito minus sibi verisimili. Si autem quattuor graviores 
Authores affirmarent, illum contractum esse licitum et suum placitum munirent 
melioribus rationibus, Petrusque illos sequeretur, non imputaretur ipsi malitia, 
licet contingeret contractum esse prohibitum. Sicut Dux Generalis non posset 
merito reprehendi, si sequendo placitum illorum quattuor ducum propter maius 
])ondus authoritatis et rationis, victoriam amitteret, siquidem operatus fuisset 
prudenter. Nee Provincialis apud Generalem reprehensionem meretur, quando 
id exequitur, quod maior pars consultorum, adductis rationibus absolute meli- 
oribus, censuit, quamvis re ipsa erret, et consultatio illa infelicem exitum 
habeat. 

12. Ratio autem a priori, cur non liceat Petro sequi opinionem sibi 
minus probabilem, et minus tutam in occursu probabilioris et tutioris est : 
quia prima regula nostrarum actionum non est opinio, et placitum horainum, 
sed lex aeteraa, et voluntas Dei : opinio bominum est tantum regula secundaria, 



77 

quae nobis manifestat, et applicat regulam primariara : secundaria autem 
regula eatenus est bona regula, quatenus conformatur cum prima : nam si 
lex aeterna reprobat aliquera contractum ut malum, et opinio hominum illum 
aprprobat ut licitum : opinio hominum non est bona, et recta regula, sed mala 
et distorta. üt ergo sit recta regula, debet esse conformis legi aeternae: 
quare si ego iudicem opinionem dictantem aliquid ut licitum, esse falsam, 
iudico esse contrariam primae regulae, ac proinde iudico esse pravam et 
distortam regulam: si habeo maius fundamentum ad iudicandum esse falsam, 
quam ad iudicandum esse veram, habeo maius fundamentum ad iudicandum 
esse pravam regulam, quam ad iudicandum esse rectam regulam. Si habeo 
aequale fundamentum ad iudicandum esse falsam, ac ad iudicandum esse veram, 
dubito an sit prava, vel recta regula, et ex hac suppositione in nullo ex his 
casibus possum illam eligere ut rectam regulam secundariam, cui tuto meam 
conscientiam committam. Ergo ut possim eligere illam opinionem minus tutam, 
ut rectam regulam, debeo prudenter iudicare illam esse veram, seu conformem 
primae regalae. Nunquam autem possum prudenter iudicare opinionem aliquam 
esse veram, quamdiu habeo maius vel saltem aequale fundamentum ad iudi- 
candum esse falsam. Ut ergo prudenter iudicem esse veram, debeo habere 
maius fundamentum ad hoc iudicandum, quam ad iudicandum oppositum. 
Nunquam ergo mihi licet sequi sententiam minus tutam, quin illa in actu l" 
appareat mihi probabilior opposita. 



3* Ratio. 

Quia sententia affirmans licitum esse sequi sententiam probabilem minus 
tutam ei, qui agnoscit maius pondus authoritatis et rationis in sententia 
tutiore, nititur ut fundamento a priori insigni aequivocatione. 

18. Probabilistae affirmantes licitum esse sequi sententiam minus pro- 
babilem, et minus tutam in occursu probabilioris et tutioris, nituntur hoc funda- 
mento a priori. Quia, inquiunt, opinio minus tuta etsi sit minus probabilis, 
est absolute probabilis: ergo nititur fundamento gravi et prudenti. Ergo qui- 
cunque operatus fuerit secundum illam, operabitur prudenter. Ergo non peccabit. 
Hoc est totum fundamentum a priori illius sententiae. Hoc tamen esse omnino 
fallax, facile ostendam. 

14. Nam hoc, quod est fundamentum, esse grave et prudens, est aliquid 
relativum et dicens respectum ad intellectum: inter fundamenta autem mere 
probabilia et obscura nullum est, quod sit grave et prudens respectu omnium 
hominum, id est vehementer alliciens intellectus omnium hominum ad assensum : 
saepe enim fundamentum, quod Divo Thomae visum est efficax, Scoto apparet 
inefficax. Et hinc in moralibus dantur sententiae communes contra communes; 
quia nimirum non omnibus cum eadem vi movendi repraesentantur eadem 
fundamenta. Certe fundamentum aliquod esse raagnum et grave respectu 
omnium est Privilegium proprium fundamenti evidentis, quod ob suam evi- 
dentiam magnam vim infert omnibus. Ergo opinio probabilis ex conceptu suo 
non habet niti fundamento, quod sit grave et magnum respectu omnium 
hominum, alioqui desinerent esse probabiles omnes opiniones aliorum Doctorum, 
quorum fundamenta videntur levia, v. g. Patri Vazquez. Ergo opinio probabilis 
ex conceptu suo solum petit, niti fundamento gravi et prudenti apud aliquos 
probos et sapientes, qui post diligentem quaestionis discussionem ob illud 
fundamentum eam iudicaverint veram. Ergo non est de conceptu opinionis 
probabilis, quod eins fundamentum sit grave et prudens apud omnes. Ergo 
ex eo, quod aliqua opinio sit absolute probabilis, non sequitur, quod operetur 
prudenter secundum illam, ille, apud quem ipsius fundamentum apparet minus 
verisimile, quam fundamentum sententiae oppositae. Quare fundamentum Pro- 
babilistarum est fallax, probat enim fundamentum opinionis probabilis debere 



78 

esse grave et prudens apud omnes, quia est grave et prudens apud aliquos, 
qiiae est manifesta fallacia. 

15. Rem explico: Pater Suarez cum 20 authoribus affirmat aliquem con- 
tractum esse illicitum, P. Vazquez cum sex vel octo affirmat illum contractum 
esse licitum: utraque sententia est absolute probabilis, sed sententia Patris 
Suarez communiter reputatur magis probabilis, quia plures et graviores habet 
pro se authores, et ipsius fundamenta communiter reputantur urgentiora. Sen- 
tentia Patris Vazquez communiter reputatur minus probabilis, quia paucio'res 
et minus graves pro se habet authores, et ipsius fundamenta reputantur minus 
valida. Caeterum licet comnmniter reputetur pro minus probabili ; Patri Vazquez 
non fuit visa minus probabilis, nee ipsius fundamenta minus urgentia, non 
enim illam defendisset ut veram, nisi eins fundamenta apparuissent illi urgentiora 
fundamentis contrariae. 

16. Ex eo ergo, quod aliqua opinio minus tuta sit absolute probabilis, 
solum sequitur, quod possit operari secundum illam omnis homo, apud quem 
fundamenta illius opinionis praeßonderaverint fundamentis sententiae oppositae ; 
essetque plane ridiculus qui ita assereret. Ego quidem censeo hunc contractum 
esse licitum : caeterum fateor fundamenta, suadentia illum esse illicitum, esse 
secundum se in actu primo urgentiora. Ex eo autem, quod aliqua opinio sit 
absolute probabilis, non sequitur, quod possit secundum illam operari, ille qui 
eam reputat falsam, siquidem absoluta probabilitas opinionis non sumitur, nisi 
per ordinem ad intellectum Doctorum, quibus illius fundamenta apparuerunt 
urgentiora fundamentis oppositae ; et propterea illam propugnaverunt ut veram. 

17. Quare, cum disputatur, an liceat sequi sententiam minus tutam, 
relicta probabiliori, et tutiori, non est supponendum, utramque esse absolute 
probabilem respectu operantis, ut indicare videtur comparativum probabilior. 
Idem enim est aliquam opinionem esse probabilem respectu alicuius, ac posse 
approbari ab ipso per prudentem assensum : unde qui dicunt, non posse intel- 
lectum assentiri prudenter obiecto sibi minus verisimili, quam sit suum con- 
tradictorium, hoc ipso aflirmant partem illam minus verisimilem non esse 
absolute probabilem operanti, quia nequit ab illo approbari per prudentem 
assensum; ut tradunt communiter Thomistae, et Societatis nostrae Doctores, 
idque quasi per se notum supponit Arriaga t" 5. disp. 5. de fide sect. 3. n" 26. 
his verbis : Nullus prudenter credit id, quod est minus credibile, ut per se 
notum videtur. Et quidem perspicuum videtur, non esse prudentiam, sed 
temeritatem, quod tu iudices aliquid esse secundum se licitum, quando habes 
urgentius fundamentum ad iudicandum esse illicitum. 

18. Solum ergo supponi debet in praesenti quaestione, opinionem minus 
tutam esse absolute probabilem quia defenditur ut vera a viris probis, et 
sapientibus et hoc supposito inquiritur, an hoc sufficiat, ut illam possit in 
praxi sectari is, qui agnoscit minus fundamentum authoritatis et rationis in 
illa, quam in opposita? Et in hac quaestione pars uegans videtur vera, quia 
ut recte probat Pater Sparza in Appendice ad quaest. de usu licito opinionis 
minus probabilis, art. 140., nemo potest in praxi sequi sententiam minus tutam, 
quin prius illi praestet directe assensum iudicando iudicio opinativo, illam esse 
absolute veram; ut autem modo diximus, nemo prudenter potest assentiri ut 
verae illi parti contradictionis quam ipse agnoscit minus verisimilem opposita ; 
nemo enim potest prudenter iudicare aliquem contractum esse licitum, cum 
habet malus fundamentum authoritatis et rationis ad iudicandum esse malum 
et prohibitum. Ergo nemo potest sectari sententiam minus tutam, si agnoscit 
malus pondus authoritatis et rationis in sententia tutiore. 

§4. 
Occurritur obiectioni, et ostenditur non omnes fere Doctores huius 
saeculi docere, licitum esse sequi sententiam probabilem minus tutam ei, qui 
agnoscit malus pondus authoritatis et rationis in sententia tutiore. 



79 

19. Dicet forsan aliquis indecorura non esse Societati suos alumnos 
obligare ad docendum eam doctrinam quam omnes fere huius saeculi Doctores 
tuentur: fore autem omnes huius saeculi Doctores tueri ut veram sententiam 
asserentem licitum esse sequi sententiam minus tutam ei, qui agnoscit maius 
pondus authoritatis et rationis in sententia tutiore. 

20. Respondeo, maiorem subsuraptam esse falsam : quia licet communiter 
authores huius saeculi affirment post Medinam, licitum esse sequi sententiam minus 
tutam, dum modo sit absolute probabilis, etsi opposita sit probabilior; non 
loquuntur tamen omnes de opinione magis vel minus probabili respective ad 
operantem, sed plerique ex gravioribus loquuntur de opinione minus probabili 
absolute, eorumque sensus est, licitum esse mihi sequi sententiam minus tutam 
etsi pauciores habeat pro se authores, et communiter habeatur pro minus probabili, 
dummodo re diligenter inspecta, absque passione et praecipitatione a me iudicetur 
Vera: et in hoc sensu eorum sententia vera videtur, saltem quando excessus in 
probabilitate non est magnus, sed exiguus, quia authores affirmantes rem illam 
esse licitam, sunt ferme aequalis authoritatis cum authoribus negantibus. 

21. Non est ergo sensus communis Doctorum huius saeculi, licitum esse 
sequi sententiam minus tutam ei, qui agnoscit maius pondus authoritatis, et 
rationis in sententia tutiore: imo pauci inveniuntur, qui sie loquantur. Certe 
Medina Probabilistarum antesignanus 1*. 2^^ q. 19. art. 6, prope finem, non sie 
loquitur, sed sie: Mihi, inquit, videtur, quod si opinio est probabilis, licitum 
est eam sequi, etsi opposita sit probabilior. Loquuntur ergo in eo sensu, in 
quo Sylvester V. confessio. q. 2. dixit : qui opinatur probabili ratione de aliquo, 
quod non sit mortale, non tenetur illud confiteri: licet sententia communior, 
et absolute probabilior dicat esse mortale : et in eo sensu, in quo Navarrus in 
Manuali cap. 25 n° 288 dixit : quantum attinet ad forum conscientiae satis est, 
si quis opinionem probabilem sequatur, quam veram esse putat, quia vir doctus, 
et probus eam tenet, et persuadet : et in eo sensu, in quo loquitur Sä, v. 
dubium, dum ait : potest quis facere, quod probabili ratione, vel authoritate 
putat licere. In eodem quoque sensu loquitur Michael Salonius t°. 1°. de iust. 
q. 63. art. 2. conc. 4. ubi haec habet : quando duae sunt opiniones probabiles 
ex parte iuris, altera tamen probabilior, potest iudex in iudicando et qui vis 
fidelis in suis privatis actionibus diraissa probabiliori, eligere, quam iudicat 
etiam veram ; veram, inquam, debet iudicare, quia si iudicat falsam, aget contra 
conscientiam. 

22. Hinc vere, et merito dixit Suarez t« de censur. disp. 2. sect. 6. n« 6. 
esse commune, et verum dogma Theologorum : unumquemque operari posse 
iuxta suam opinionem probabilem. Non dixit autem, esse commune dogma, 
unumquemque operari posse iuxta propriam, vel alienam sententiam probabilem : 
nam loquendo de opinione aliena, stat illam in se et absolute inspectam esse 
certo probabilem et a me dubitari de eins veritate, imo a me reputari falsam. 
Rursus habetur, opinionem alienam posse esse certo probabilem et mihi apparere 
eins fundamentum leve, proindeque eam mihi non apparere probabilem. Deinde 
stat esse in se certo probabilem absolute, et tamen mihi non videri proba- 
bilem. In nullo autem ex his casibus licet operari secundum sententiam minus 
tutam: nam quando illam iudico falsam, est sententia communior inter ipsos 
Probabilistas, me non posse secundum illam operari. Rursus quando fundamentum 
opinionis minus tutae mihi apparet leve, non possum secundum illam operari, 
quia iani illa opinio non est mihi probabilis. Solum ergo alienam opinionem 
probabilem minus tutam potero in praxi sequi, quando illam prudenter iudico 
esse veram eo, quod re diligenter et absque passione examinata apparent mihi 
urgentiora eins fundamenta. Opinionem autem propriam certo probabilem in 
omni eventu possum sequi; quia hoc ipso, quod supponatur, meam opinionem 
affirmantem aliquem contractum esse licitum, esse certo probabilem, supponitur, 
me non temere aut praecipitanter iudicare illum contractum esse licitum, sed 
prudenter post maturam quaestionis discussionem, et ob fundamentum praerai- 



80 

nens fundamento contrario. Non enim potest esse certum meum iudiciuin esse 
prudens, nisi sit certum, esse conceptum ob fundamentura praeminens funda- 
mento contrario, quia quamvis probabile sit, intellectum prudenter posse assentire 
ob motivum sibi antecedenter minus verisimile, nön tarnen est certum ; solum ergo 
est certum, quod possit prudenter assentire ob motivum sibi antecedenter 
magis verisimile. 

Universaliter autem unicuique licitum est facere, quod prudenter iudicat 
Omnibus esse licitum. Merito ergo dixit Suarez, esse verum et commune dogma 
Theologorum, unicuique universaliter licitum esse operari secundum sententiam 
propriam probabilem. Non est autem verum neque commune dogma Theolo- 
gorum unicuique licitum semper esse operari secundum sententiam alienam: 
quia hoc saepissime est illicitum. 

23. Itaque multi ex Theologis huius saeculi affirmantibus licitum esse 
sequi sententiam minus probabilem, non opponuntur antiquis, qui ad licite 
sequendara opinionem minus tutam exigunt, ut operans sectetur sibi probabiliora : 
nam multi loquuntur de opinione hiinus probabili specificative et absolute, id 
est, quae pauciores habet authores, et comnmniter habetur pro minus probabili ; 
non autem de minus probabili formaliter, et respective ad operantem: siquidem 
loquuntur de opinione, quam operans iudicat veram: operans vero nunquam 
iudicat veram opinionem aliquam, quin in actu primo eins fundamenta appa- 
reant ipsi verisimiliora : antiqui vero loquuntur de opinione minus probabili 
operanti. 

24. Hoc dixerira de multis Theologis huius saeculi, non tamen de Omnibus : 
nam planum est, Caramuelera, Tambuninum, et Probabilistas recentes asserere, 
licitum esse, sequi sententiam minus tutam, dummodo sit certo probabilis abso- 
lute, licet operanti in actu primo repraesentetur ut minus verisimilis, quam 
opposita. Certum etiam est, eos Theologos, qui dicunt licitum esse sequi sen- 
tentiam alienam minus tutam contra propriam tutiorem, affirmare licitum esse 
homini sequi sententiam minus tutam et sibi minus probabilem, siquidem uni- 
cuique sua sententia est probabilior opposita ; hi autem pauci sunt, ut con- 
stabit legenti duos Probabilistas modernes magnae authoritatis, nempe P. Esparza 
in Appendice art. 113. et Terillum de probabilit. q. 30., qui nervöse probant 
contra Vazquez et Thomam Sanchez, nemini licitum esse exercere contractum 
aliquem propter authoritatem extrinsecam Doctorum affirmantium illum esse 
licitum, quando per principia intrinseca iudicat esse illicitum. Suam sententiam 
nervöse promovet P. Junius tomo manuscripto de conscientia sect. 3. Item 
Ludovicus Scildere in suo opere de principiis conscientiae formandae, tract. 2. 

25. Falsum ergo est, quod Probabilistae moderni clamant, omnes fere 
Doctores huius saeculi suam sententiam defendere, exceptis octo, vel decem, 
qui oppositum tuentur. Deinde licet id verum foret, parum referret, quia pro 
sententia contraria stat tota antiquitas Doctorum, qui floruerunt ante Bartho- 
lomaeum de Medina, et insuper multi moderni, qui rem copiose, et profunde 
discusserunt. Non est autem decorum Societati a suis scholis arcere opinionem, 
quae cum sit securior, et sit evidenter probabilis, fuit communis in Ecclesia 
per quindecim saecula. 

Ratio 4*. 

Quia ad assequendam veritatem in re hac gravissima, in qua animarum 
vertitur salus, multum momenti habet disputationum conflictus, ed ideo in 
scholis Societatis permitti debefc Antiprobabilistarum opinio moderate accepta. 

26. Sane P. Antonius Terillus, P. Martinus de Esparza, P. Mathaeus de 
Moya et alii doctissimi viri, qui docent licitum esse sequi sententiam minus 
probabilem, et minus tutam, in occursu probabilioris et tutioris, non habent 
assistentiam infallibilem Spiritus Sancti potius, quam oppositi authores, ad non 
erranduni, nee aDeo hoc Privilegium acceperunt tradendi infallibiter veritatem 



in hac niateria probabilitatum potius quam Antiprobabilistae mitiores : ergo 
quanivis eorum sententia sit satis probabilis, non tarnen nietas probabilitatis 
excedit. Ergo contingens est, quod re ipsa sit falsa. Sicut enira Probabilistae 
probabiliter docent, decipi nos Antiprobabilistas, qui docemus, peccare eum, 
qui sectatar opinionem faventem libertati, quando agnoscit maius pondus au- 
thoritatis et rationis in sententia contraria, quamvis mille iudicia reflexa 
faciat: ita nos Antiprobabilistae probabiliter docemus, decipi Probabilistas 
arbitrantes, non peccare eum, qui ob motiva reflexa sectatur opinionem minus 
tutam, cum agnoscit maius pondus authoritatis et rationis in parte tutiore. 
Ergo materia haec omnibus inspectis est dubia. Ergo maxime oportet ad exa- 
men disputationum revocari, ut veritas deprehendatur et coraperiatur Ergo 
debet Societas suis Professoribus facultatem praebere, ut unusquisque eam 
partem defendat. quam omnibus perpensis, agnoscit magis verisimilem, magisque 
fundatam : et ad veritatem inveniendam aptissimum medium est disputationum 
domesticarum conflictus. Ut enim constat ex iure Canonico cap. örave non 35. 
q 9. veritas saepius agitata magis splendescit in lucera. Et ut ait Clemens 
Alexandr. lib. 1. stromat apud P. Ferrer. 1. par. pag. 42. et 43., ipsorum 
quoque dogmatum conflictus, dum inter se conferuntur, veritatem conciliat : 
unde sequitur cognitio. Et ut inquit Joannes XXII in extravaganti. Quia 
nonnumquam de verb. significatione , argumentorum frequenter illationibus 
latens veritas aperitur. Unde ut docet Aristoteles 1. etbic. cap. 4., veritatem 
debemus inquirere et sequi quatenus possumus. Idque monet Jus Civile lib. 1. ff. 
de Justi. et Jure, et Jus Canonicum cap. consuetudo. dist. 11. et cap. Nolite 
timere. 11. q. 13. Unde Terillus q. 39. de reg. morum pronuntiavit certum 
esse, quod datur obligatio, aut tutiora sectandi, aut ad ipsam veritatem, 
quantum humano modo possumus, enitendi. Quomodo autem enitimur, quantum 
possumus ad veritatem, si in actu exercito prohibemus disputationum usum, 
quibus veritas detegitur et elucescit? Ex quo obiter infertur, nemini licitum 
esse relinquere sententiam tutiorem. et sequi minus tutara, nisi quantum humane 
modo potest veritatem ipsam, quod sit res licita, assequatur, idest, nisi ob 
argumenta verisimiliora iudicet rem esse licitam. 

27. Contingens est esse falsam doctrinam, quam tanto nisu et conatu 
defendit Societas, nempe non peccare eum, qui sequitur opinionem minus pro- 
babilem, et minus tutam in occursu probabilioris et tutioris. 

Ergo contingens et probabile est peccare eum, qui ductus authoritate 
Doctorum Societatis. et communi inter Doctores huius saeculi, sectatur opini- 
onem minus probabilem et minus tutam in occursu probabilioris, et tutioris. 
Ergo dum Societas in actu exercito prohibet, ne a nostris legatur, vel Impri- 
matur doctrina opposita, forsan occludit ostium veritati, et est occasio peccato- 
rum, quae probabile est committi ab bis, qui sectantur opiniones minus 
probabiles et minus tutas in occursu probabiliorum, et tutiorum. Hoc autem 
indecorum ipsi est. Ergo expedit Societati, quod inter nos detur libera facultas 
legendi, et impriraeudi doctrinam oppositam moderate acceptam. 



14. 



Vertheidigung des Buches des Generals Gonzalez: er lehre darin die 
legitime und von den klassischen Autoren der Gesellschaft vertretene Doctrin, 
welche von der der neuen Probabilisten gänzlich verschieden sei ; die Veröff'ent- 
lichung des Buches würde für die Gesellschaft nur vortheilhaft sein. 

Opuscuhim, in quo ostenditur, sententiam beniguam de usu 
licito opiniouis minus probabilis et minus tutae duplicem habere 
sensum legitimum ; et in altero esse veram, in secundo autem 

6 



82 

esse falsam et perniciosis laxitatibus expositam: atqiie in hoc 
secundo sensu Jansenistas illam tribuere Religioni Societatis nt 
propriam, iit tani sanctam familiam de laxitate in doctrina morali 
infament, et odiosam reddant. Et ideo Fraepositus Generalis 
illam in eo sensu invidioso acceptam impugnat; et ostendit non 
esse in eo sensum communem inter Auetores Classicos Societatis. 
Sententia benigna de usu licito opinionis minus probabilis et minus tutae 
sub his terminis proposita: licet sequi opinionem piobabilem minus tutam, 
relicta probabiliore et tutiore, vel sub istis: licet sequi opinionem minus pro- 
babilem et minus tutam, relicta probabiliore et tutiore, seu in oecursu probabilioris 
et tutioris, duplicem babet sensum legitimum, genuinum, proprium et litteralem. 
In primo sensu videtur Patri Generali bonis nixa fundamentis et absolute vera, 
nimirum quando opinio minus probabilis et minus tuta ab operante ipso ineul- 
pate iudicatur vera, et legi Diviu^e conformis, vel saltem non contraria, eo 
quod, licet illa sit minus i3robabilis in se, et absolute considerata, et in communi 
aestimatione, quatenus pro se pauciores numerat auctores graves et conspicuos, 
seu celebres; nihilominus operans post diligentem et debitam veritatis- inqui- 
sitionem invenit pro illa rationem validam, vi cuius format iudicium prudens, 
vel saltem inculpatum de ipsius veritate, quo sibi persuadet, illam esse veram, 
et legi Divinae non contrariam; in hoc sensu verum est, licitum esse sequi 
sententiam probabilem minus tutam relicta probabiliore et tutiore; estque iste 
sensus non metaphoricus, sed legitimus et proprius. Ut enim recte observat 
Pater Castro-Palao tom. 1. disp. 2 de consc. cap. 1. n. 8 cum probabilia iuxta 
Aristotelem 1. top. cap. 1. sint, quae videntur sapientibus omnibus vel plerisque, 
vel maxime notis, ac claris: sane regulariter loquendo (inquit Palao) ea sen- 
tentia probabilior est iudicanda, quae a pluribus defenditur et a doctioribus. 
Et e contra ea minus probabilis, quae a paucioribus et minus doctis, vel minus 
conspicuis; et in hoc sensu probat Praepositus Generalis locutos fuisse multos 
auctores Classicos Societatis, dum docuerunt licitum esse sequi sententiam 
probabilem minus tutam relicta probabiliore, et tutiore, praesertim Patrem 
Suarez, qui propterea tom. de censur. disp. 4. sect. 6. n. 6. solum appellat 
commune dogma Theologorum, unumquemque posse operari iuxta suam opini- 
onem probabilem; non autem iuxta quamcunque opinionem probabilem sive 
propriam sive alienam; opinio autem propria seu subiective existens in mente 
operantis, si sit vere probabilis et prudenter concepta, semper ipsi est verisi- 
milior opinione contraria et debet formari ex vi fundamenti, quod operanti reddat 
verisimiliorem illam partem parte opposita, quamvis illa opinio absolute con- 
siderata, et in communi aestimatione sit minus probabilis, quia habet pro se 
pauciores auctores graves et conspicuos, et confirmiter ad hoc verissime pro- 
nunciavit idem Suarez tom. 4. de relig. pag. 580 iuxta communem sententiam 
posse licere sequi opinionem probabilem circa honestatem actus relicta proba- 
biliore. . Loquuntur enim contra Caietanum et rigidos alios Theologos antiquos, 
qui clare docuerunt, ubi disputatur, an actio sit honesta vel turpis, non suf- 
ficere ad licite sectandam partem minus tutam, quod operans habeat opinionem 
de honestate actionis; seu iudicium mere probabile cum formidine partis oppo- 
sitae; redditque rationem Caietanus in summa verbo opinionis usus, quia eo 
ipso, quod operatio committitur opinioni, committitur regulae ambiguae, quia 
opinio omnis ambigua est, utpote cum formidine alterius partis, unde Caie- 
tanus ad usum licitum partis minus tutae requirit, quod operans formet iudi- 
cium non mere opinativum, et cum formidine partis oppositae de honestate vel 
licentia actionis, sed iudicium moraliter certum excludens omnem formidinem 
malitiae. Hunc rigorem impugnat Pater Suarez; ut enim ipse sapienter ait 
lib. 6 de legib. cap. 8 n. 6, iudicium probabile in rebus moralibus sufficit ad 
prudenter operandum, praesertim ubi regula certa applicari non potest; quia 



83 

alius modus operandi est ultra horainum conditionem, cum omnis cognitio hu- 
mana coniecturalis est, praeseitim in rebus agendis. Nusquamque in Patre 
Suarez legitur, licitum esse sequi partem minus tutam operanti ipsi minus 
verisimilem relicta tutiore et ipsi verisimiliore, et multo minus quod licitum sit 
operanti. sequi sententiam faventem libertati adversus legem, quam vis iudicet 
vel prudenter iudicare possit illam esse falsam et legi Divinae contrariam; 
sicut dicunt moderni Probabilistae cum Cararauele; et in eo sensu, in quo 
loquitur Pater Suarez, loquuntur alii multi Doctores Classici Societatis, imo 
et ipse Bartholomaeus de Medina, qui primus in scholis invexit sententiam 
benignam de usu licito opinionis probabilis minus tutae relicta probabiliore, 
in hoc sensu videtur locutus: nam 12. quaestione 19. articulo 6. prope finem 
illius commentarii proposuit hanc quaestionem. An teneamur sequi opinionem 
probabiliorem relicta probabili, an satis sit sequi opinionem probabilem? et 
postquam retulit sententiam Sylvestri', Conradi, Soti et Caietani obligantium 
ad sequendam opinionem probabiliorem, quand oilla est tutior et stat pro lege 
adversus libertatem, subiunxit : sed mihi videtur, quod, si opinio est probabilis, 
licitum est eam sequi, etsi opposita sit probabilior. Ubi notandum, non dixisse 
etsi opposita sit probabilior seu verisimilior operanti; sed absolute, etsi oppo- 
sita sit probabilior, nimirum absolute et in communi aestimatione ; quia pro 
se habet plures auctores ex Classicis et conspicuis : solumque voluit significare 
licitum esse sequi sententiam minus tutam, si sit vere probabilis, quia defen- 
ditur ut Vera ab auctoribus gravibus post accuratum studium totius quaestionis, 
eorumque sententia communiter censetur probabilis, licet opposita censeatur 
probabilior, nimirum si operans illam opinionem prudenter approbet ut veram, 
quia pro illa invenit rationem, quae citra passionem et culpam illi apparet 
verisimilior, quam ratio sententiae oppositae. 

In hoc sensu fuisse locutos multos auctores Classicos huius saeculi, probat 
Praepositus Generalis in suo tractatu per integram dissertationem tertiam, 
cuius titulus est : Ostenditur sententiam Recentium Probabilistarum asserentium, 
unicuique licitum esse sequi opinionem minus tutam si sciat esse absolute 
probabilem, quaravis ei in actu primo appareat minus verisimilis, quam oppo- 
sita, non esse communiter inter Theologos huius saeculi, qui cum Bartholomaeo 
de Medina docuerunt, licitum esse sequi sententiam minus probabilem et minus 
tutam, relicta probabiliore et tutiore. 

In alio sensu accepta sententia Probabilistarum huius saeculi videtur 
Praeposito Generali falsa, et iniuriosum esse censet Societati, quod in eo sensu 
illi tribuatur, nimirum si intelligatur de opinione minus tuta, quae ipsi oper- 
anti in actu primo apparet minus verisimilis, quam sententia tutior; id est, 
si intelligatur de opinione minus probabili, et minus tuta, quae ab operante 
ipso iudicatur falsa et legi Divinae contraria; vel saltem ab eo prudenter 
iudicari potest falsa, eo quod agnoscit malus pondus auctoritatis et rationis 
pro parte contraria; et ipsi verisimilius est illam esse falsam, quam esse 
veram, et in hoc sensu tribuunt Jansenistae probabilismum Societati, ut 
illam infament de laxitate. Dicunt enim Jesuitas docere, licitum cuique esse 
sequi sententiam faventem suae libertati adversus legem, quamvis verisimilius 
ipsi sit eam esse falsam et legi Divinae contrariam. Et ideo infensissimus 
ille Jesuitarum adversarius Willelmus Wendrockius in notis ad epistolas Pro-, 
vinciales Ludovici Montaltii in dissertatione quadam, in qua impugnat opuscu- 
lum, quod Pater Stephanus Dechams anno 1659 emisit in lucem, cui titulus: 
Quaestio facti, in quo probat sententiam de usu licito opinionis minus proba- 
bilis et minus tutae in occursu tutioris et probabilioris , non esse propriam 
Jesuitarum, sed communem inter scriptores huius saeculi : contra hoc opusculum 
formavit dissertationem, quam inscripsit appendix ad dissertationem, de probabili- 
tate adversus libellum Stephani Dechams Jesuitae in Claramontano Parisiensi Col- 
legio Primarii Theologiae Professoris. In illa appendice § XI pag. 564 quartae editio- 
nis Coloniensis contra Patrem Dechams sie loquitur : he ! expecta mi Pater, ut 

6* 



84 

totam illam catervam, quam in aciem producis, excutiam, ut aliquos tibi ex 
ipsis eripere studeam. Scio multis a te imponi, scio multos intelligendos de 
opinionibus, quae licet vulgo existimentiir minus probabiles, tarnen ab illis, 
(|ui illas sequuntur, probabiliores liabentur, quo sensu nihil tibi i'avent: integrum 
illud agmen tibi concedo quantumeumque est etc. 

Itaque Jansenistae ut invidiam conflent Societati, illi tribuunt sententiani 
de usu licito opinionis minus tutae, quae ipsi operanti magis appaveat falsa, 
quam vera, imo quae ab ipso iudicatur falsa; et ideo idem Jansenistae in 
eadem appendice prima ad dissertationem de probabilitate § 1. pag. 548 Jesuitas 
tanquam indigitans, postquam probavit non posse excusari a culpa eum, qui 
sequitur opinionem faventem libertati adversus legem, quando illi probabilius 
et verisimilius est, eam esse falsam, et legi Divinae contrariam, sie concludit: 
itaque cum nihil perniciosius sit illo dogmate, quo neglecta probabiliore tutio- 
reque sententia minus probabilis ac minus tutae sequendae venia conceditur, 
quisquis illud publice tuetur, insignis morum coruptelae ac pestilentis doctrinae 
raerito arguitur, et quamvis manifestum sit hanc doctrinam non fuisse invectam 
in scholas a Jesuitis, sed iam fuisse satis communem, quando illi de hac con- 
troversia scribere coeperunt; nihilominus illam tribuit Jesuitis dumtaxat et 
Casuistis. Et ideo in dissertatione de opinionum probabilitate sectione 4. § 1 
pag. 112 editionis Coloniensis anni 1665 cum proposuisset quaestionem, an 
possit quis opinionem minus probabilem et minus tutam amplecti relicta pro- 
babiliore et tutiore , respondet bis verbis: affirmant Jesuitae, negant Parochi 
Parisienses, illi recentiorum agmine, hi veterum Theologorum choro stipati, et 
in appendice prima ad dissertationem illam de probabilitate § 8 pag. 559 sie 
scribit : Ad Jesuiticam de minus probabilis ac minus tutae securitate sententiani, 
de falsitate damnandam, unum hoc sufficit argumentum, quod nullo Patrum 
testimonio fulta sit, et ab omnibus antiquis Scholasticis expresse damnata. 
Quod verum est loquendo de opinione minus tuta, quae ipsi operanti magis 
apparet falsa, quam vera; seu de qua verisimilius est ipsi, eam esse falsam, 
et legi aeternae contrariam: namque nee Pater Vazquez nee Pater Thomas 
Sanchez (neque alii, qui illam in hoc sensu defendunt cum Caramuele) ullum 
Patrum testimonium allegant pro illa, ut constabit legentibus: cum tamen 
pro contraria sint clarissima Patrum et S. S. Doctorum testimonia. 

De hac doctrina in hoc sensu accepta dixerat idem Wendrockius in prae- 
loquio secundo ad epistolas Provinciales: ingens ad omnem corruptelam 
aditus quinta, sexta et decima tertia epistola retegitur, in quibus perspicue 
demonstratur tum omnes Casuistarum aberrationes ex hoc fönte fluxisse, 
tum innumeras alias fluere imposterum posse, si enim unicuique licitum est 
sequi probabilem aliorum sententiam faventem libertati adversus legem, quamvis 
iudicet esse falsam vel certe iudicare prudenter possit esse falsam, eo quod 
\ridentur plures et graviores auctores pro opposita sententia stare, et istorum 
fundamenta illi videntur urgentiora: in omni controversia, in qua disputatur, 
an aliquid sit licitum, poterunt filii huius saeculi partem faventem libertati 
amplecti, hoc ipso quod sciant eam defendi ab aliquibus auctoribus; quamvis 
verisimilius ipsis sit, eos auctores falli; quousque enim non prodit definitio 
Ecclesiae damnans illam opinionem, vel non invenitur evidens demonstratio, 
quae apud sapientes communiter illam de falsitate convincat ; illa in se manet 
absolute probabilis: unde si semel cuilibet licet sequi opinionem quamcunque 
probabilem ex iis, quae affirmant aliquam actionem esse licitam, quamvis ipse 
iudicet vel iudicare prudenter possit illam opinionem esse falsam, et legi 
divinae contrariam, eo quod fundamenta auctoritatis et rationis vehementius 
eins intellectum inclinent in assensum partis oppositae; ingens aperitur aditus 
ad omnem corruptelam: unde idem Wendrockius loco citato postquam dixit ex 
fönte illius doctrinae de usu licito opinionis minus tutae et operanti ipsi minus 
verisimilis profluxisse omnes Casuistarum aberrationes, et innumeras alias 
prodire imposterum posse subiungit: quando ad novarum et nefariarum opina- 



J 



85 

tionuni viiu magnara afFerendam sufficit humanuni Ingenium ; ad illas securitate 
donandas ex falsa illa lege volaticum eorura, a quibus excogitatur, Doctorum 
prolubium sufficit; hinc adeo exstitit horribilis illa sententia omnigenis hominibus 
concessa. 

Idem Auetor in praefatione ad epistolas Provinciales Ludovici Montaltii 
fol. 4. cum dixisset, omnes fere Religiones in Gallia nunc adversari sententiae 
Probabilistarum de usu licito opinionis minus tutae, quando ipsi operanti est 
minus verisimilis quam opposita, seu quando operanti verisimilis est, eam esse 
falsam et legi Divinae contrariam, praesertim Dominicanam post Alexandrum VII., 
statin! addit: Soli Jesuitae in hoc luto haerent, qui ad istius doctrinae patro- 
cinium universas Societatis vires conferunt; lutum appellat sententiam Pro- 
babilistarum asserentium licitum esse sequi sententiam minus tutam et ipsi 
operanti minus verisimilem praetermissa tutiore et ipsi verisimiliore. 

Quare Jansenistae in Gallia calamo Ludovici Montaltii et Willelmi 
Wendrockii ut societatem infament de laxitate, illi tribuunt sententiam Pro- 
babilistarum in eo sensu acceptam, in quo illam recentiores defendunt cum 
Caramuele, in quo sensu creditur communiter relaxationis origo, et quamvis 
fateantur Jesuitas ab aliis accepisse hanc doctrinam, nihilominus dicunt, merito 
illis tribui: ratioaera reddit Wendrockius in appendice ad dissertationem de 
probabilitate pag. 548 : cur Jesuitis illip raecipuo iure tribuuntur errores, quos 
illi ab ahis hauserint et cum aliis propugnent, iusta et evidens causa est, quod 
in illo Casuistarum grege principatum obtineut numero, auctoritate, fama, 
suosque vel alienos errores acrius defendant latiusque disseminent. Nihil igitur 
iuvat Societatem haec Theologorum recentiorum adiunctio, sed illorum tantura 
famam aliquantulum deterit, qui istius dogmatis virus minus sagaciter intel- 
Icxerint et Jesuitis incaute vel crediderint vel praeiverint: idque prius dixerat 
in notis praeambulis ad quintam et sequentes epistolas nota 3. ßefellens enim 
querelas Jesuitarum, quod ipsis tribuatur, quae illi ab aliis hauserint, inquit: 
Sufficit, ut haec Jesuitae docuerint, ut merito Jesuitis tribui possint, nee 
necesse habuit Montaltius libros undique exquirere et scrutari ut illud cogno- 
sceret, an soll Jesuitae flagitiosi fuerint. Non is modo alicuius opinionis auctor 
dicitur, qui illam primus extulit, nonnunquam etiam, qui mäiori studio et 
auctoritate propugnavit. Donatistarum Princeps dictus Donatus nee tamen ille 
Princeps illius dogmatis fuit. Simillime Jesuitae, etiamsi hinc inde corruptelas 
varias ex quibusdam aliis arripuerint, tamen illarum auctores merito dicuntur, 
quia illas undique disseminant, et suae per orbem sparsae Societatis opera 
omnium animis instillant. Alii Scriptores fere sibi peccant aut certe non 
multis : Jesuitae toti Ecclesiae peccant, quam ubique suis novitatibus inficiunt. 
Latebant haec dogmata in bibliothecarum angulis : paucis nota paucis nocebant. 
At ipsa Jesuitae super tecta praedicarunt, in aulas Regum, in familias priva- 
torum, in Curias Magistratuum invexerunt. 

In illo autem praeloquio 2*^^ 4*'**' impressionis, seu in admonitione ad 
lectorem editionis primae Coloniensis factae anno 1658 in summam redigens 
doctrinam Jesuitarum de probabilitate, quam appellaverat ingentem ad omnem 
corruptionem aditum et fontem omnium aberrationum, in quas Casuistae pro- 
lapsi sunt, inquit : summa huius doctrinae, licere cuique eam opinionem tuta con- 
scientia sequi, quam quatuor vel tres vel duo vel unus etiam gravis Doctor 
tradiderit, itemque consultum de aliqua per Doctorem posse respondere iuxta 
probabilem aliorum sententiam, quamvis ipse Doctor eiusmodi sententiam 
speculative falsam esse certo sibi persuadeat, ut ait Layman Jesuita, adeoque 
cum ex utraque sententia consilium dare possit, prudenter facturum, si eam in 
consilio dando eligat, quae consulenti favorabilior vel exoptatior sit (dixit 
autem haec Pater Layman lib. 1. summ, tract. 1. cap. 5. § 2. n. 9). Postea 
autem nota L in epistoLim 5*^"» Ludovici Montaltii seu in dissertatione de 
opinionum probabilitate sect. 4. proponit tanquam sententiam Jesuitarum hoc 
axioma: e duabus opinionibus minus probabilem et minus tutam amplecti 



86 

Heere; intelligendo minus probabilem formaliter et respective ad operantem, id 
est minus verisimilem quasi sit doctrina Jesuitarum, licitum cuique esse araplecti 
opinionera probabilem aliorum minus tutam, quamvis ei in actu primo magis 
appareat falsa, quam vera. Et postquam hanc doctrinam a priori impugnavit 
ex eo quod is qui sequitur opinionem faventem libertati adversus legem, quando 
illi verisimilius apparet esse falsam, et legi Divinae contrariam^ quam veram 
et legi Divinae conformem, agit contra conscientiam, et consequenter peccat. 
Sect. 5. deducit consectaria huius doctrinae sub hoc titulo : de duobus erroribus 
secundi axiomatis consectariis, nempe licere Theologo ex opinione probabili, 
quam falsam putat consilium dare: licere item cuivis adire Casuistas quoad 
reperit, qui ad libitum respondeat. Pro primo errore citat P*"" Layman, ubi 
nuper, pro secundo vero citat Patrem Scobar lib. 2. Theologiae moralis n. 58 
et statini subiungit: multos adire Doctores nefas non est, si id inquirendae 
veritatis causa fiat, et ex variis aliis sententiis non exoptatiorem sed vcrissi- 
mam, probabilissimam eligas. 

Ex iis constat, Jansenistam ^stura, ut Societatem de laxitate infamet, 
illi tribuere sententiam Probabilistarum in secundo sensu odioso et invidioso, 
in quo Praepositus Generalis illam impugnat, quatenus scilicet asserit, licitum 
esse cuique, exercere verbi gratia contractum, quem quatuor, vel tres auctorcs 
graves post accuratum studium ob fundamentum, quod ipsis visum est grave, 
inculpate iudicarunt esse licitum, quia hi faciunt opinionem probabilem, et 
Probabilistae licitum existimant omnibus esse sequi opionionem aliorum proba- 
bilem, quamvis operanti appareat in actu primo minus probabilis, seu minus 
verisimilis, quam sententia tutior, et consequenter, quamvis verisimilius ipsi sit, 
eani esse falsam, et legi Divinae contrariam, quam veram, et legi Divinae 
conformem, imo quamvis iudicet esse falsam, dummodo hoc iudicium non sit 
ccrtum et evidens, ut enim inquit Pater Layman lib. 1. tract. 1. cap. 5 § 2. cui 
una pars quacstionis vel per rationem evidens, vel per fidem certa apparet, 
et opposita seu contradicens nullo modo probabilis videri potest. 

In eo autem apparet malignitas et odium illius Jansenistae contra Socie- 
tatem, quod tribuat toti Religioni ut propriam sententiam illam Laymani et 
quorundam aliorum; cum tamen certum sit, illam paucos habere sectatores in 
Societate, pauci enim sunt qui docuerunt licitum esse sequi sententiam proba- 
bilem minus tutam illi ipsi, qui illam sententiam improbat ut falsam et legi 
divinae contrariam : id enim esse aperte falsum probant late Pater Esparza in 
appendice articulo 143 et duobus sequentibus et P. Antonius Terillus quae- 
stione 21. et 30. de probabilitate et P. Ludovicus Scildere in opere de princi- 
piis conscientiae formandae tract. 2 qui auctores citant pro sua sententia Patrem 
Salas, patrem Bresserum, Patrem Castro-Palao et alios. Et Pater Esparza 
articulo 186 tanquam conditionem indispensabilem ad usum licitum opinionis 
minus tutae requirit, quod operans illam faciat suam per assensum directum, 
seu quod directe iudicet esse veram et legi Divinae conformem, putatque id 
plane demonstratum fuisse ab Adriane, idque ipsum certissimum putat P. An- 
dreas Junius olim Cathedraticus primarius Theologiae Scholasticae in Provincia 
Toletana in tom. de consc. sect. 3. cap. 2 et P. Generalis idem late demonstrat 
dissertatione 4. succinct. § VII. 

Hie addo aliquos Probabilistas eo progressos fuisse, ut dixerint, posse 
quem sequi sententiam probabilem minus tutam non solum quando iudicat, 
esse falsam iudicio opinativo prudenter concepto, sed quando id iudicat iudicio 
sibi certo, ob rationem quae illi ipsi videtur insolubilis et convincens: quia 
non inde, inquiunt, opinio illa probabilitatem amittit, quia licet tu illam non 
valeas solvere rationem, alius solvere quibit idque tibi debcs persuadere, cum 
tibi saepe multae rationes insolubiles videantur, qu^e ab aliis facili negotio 
solvuntur. Atque adeo isti Probabilistae talem honorem deferunt auetoribus 
henignis, qui probabiliter asseruerunt, aliquid esse licitum, ut in omni eventu 



87 

possit quilibet eos tuta conscientia sequi, etiam quando sciat, alios auctores 
plures et graviores cum meliori fundamento oppositum asserere, et consequenter 
etiam quaudo ipse ob gravissima fundamenta iudieet illos auctores benignos 
errasse, imo etiam quando ipse certum oranino putet illos errasse, et sine ulla 
formidine cum maxima firmitate hoc sibi persuadeat, ac proinde posse ob 
auctoritatem illorum auctorum benignorum, quos certo putat deceptos fuisse, 
exercere licite contractum, quem seit, esse illicitum, solum quia ipsi dixerunt 
bona fide esse licitum. Quis non videat has esse laxitates intolerabiles? 

Hinc quia Willelmus Wendrockius videt unum vel alterum Jesuitam, 
nerape Escobarum et Thomam Tamburinum in hanc doctrinam inclinasse, illum 
in praeloquio Tlieologiae moralis, istum Hb- 1. in decal. cap. 3. § 1., statim 
hanc laxitatem Jesuitis tribuit in dissertatione de opinionum probabilitate 
sect. 1. pag. 89. 4*''*' editionis dicens: hinc incipere primam labem doctrinac 
Jesuitarum, quod non modo (inquiunt) cuilibet Docto probabile esse decernunt, 
quod ipse probet, sed etiam idem probabile a caeteris haberi velint, quamvis 
ipsi de eins sententiae falsitate certi sint, et rationes, ut loquitur Escobarius, 
convincentes habere videantur. Quo decreto exarmatur Ecclesia : lascivientibus 
ingeniis ad corrumpendam Ecclesiae doctrinam laxissimae habenae admittuntur. 
Haec ille; toti Jesuitarum coetui tribuens unius aut alterius Jesuitae laxitatem. 
Nos f atemur, hos auctores in hoc excessisse, et nolumus illos defendere, sed 
defendere Societatem, cui inique tribuitur lapsus unius aut alterius scriptoris, 
cum in tanta copia scriptorum mirum non sit unum vel alterum cespitasse. 

Auctores quidem Societatis, qui dixerunt posse quem licite sequi senten- 
tiani probabilem aliorum faventem libertati adversus legem, etiam quando 
iudicat esse falsani et legi Divinae contrariam, retento illo iudicio et in sensu 
composito eius locuti sunt consequenter ad principia auctorum benignorum, qui 
dicunt licitum cuilibet esse sequi sententiam pfobabilem minus tutam relicta 
probabiliore et tutiore, seu operanti ipsi verisimiliorem, id est, posse quemlibet 
sequi sententiam probabilem aliorum faventem libertati adversus legem, quamvis 
agnoscat sententiam tutiorem habere pro se plures et graviores auctores, et 
istorum fundamenta ipsi videantur urgentiora, quam fundamenta sententiae 
benignae ; isti enim verisimilius est auctoritate et ratione sententiam benignam 
esse falsam quam esse veram; ac proinde prudentissime potest iudicare illam 
esse falsam, ac debet, si velit ad opus procedere; perinde autem est, sequi 
sententiam minus tutam, quando potes ac debes iudicare, esse falsam, ac 
quando iudicas esse falsam. Absurditas autem consequentis probat falsitatem 
antecedentis. Hinc in casu simili Augustinus lib. 2. de adulterinis coniugiis 
cap. 4. aiebat: hoc tu quidem non sentis, sed hoc sequitur illa, quae sentis; 
muta ergo antecedentia, si vis cavere secjuentia. Quare ne cogamur dicere, 
posse quem sequi sententiam probabilem aliorum, quando iudicat esse falsam 
et legi Divinae contrariam, dicere debemus, non posse illam sequi, quando in 
actu primo habet maius fundamentum ad iudicandum esse falsam et legi 
Divinae contrariam, quam ad iudicandum esse veram et legi Divinae conformem. 
Fateor, nihil esse frequentius apud auctores benignos huius saeculi, quam 
adductis rationibus probare aliquam sententiam esse falsam, et Interim fateri 
illam esse probabilem et in praxi securam. Dum affirmant esse falsam sen- 
tentiam affirmantem, actionem esse licitam, nisi velint contradictoria virtualiter 
dicere, asserere non possunt eandem sententiam esse probabilem sibi: implicat 
enim, ut dum quis improbat sententiam faventem libertati adversus legem, 
yere dicere possit, illam esse sibi probabilem; non enim. est probabile alicui 
illud, quod ipse probare non potest, seu approbare per assensura, et ideo Au- 
gustinus in libro de utilitate credendi cap. XI circa finem dicebat: quomodo 
est illud, quod sequuntur, si non probatur, probabile? loquitur ibi contra Aca- 
demicos, qui ne fallerentur, nihil volebant approbare ut verum, seu credere, 
sed duntaxat dicebant, se gubernari per probabile et verisimile. Quis enim, 



88 

inquit Augustinus, quod probat, non credit? aut quoiuodo est illud, quod 
sequuntur si non probatur, probabile? Unde P. Esparza in appendice articulo 
145 late probat non esse probabile respectu alicuius quod ab eo reprobatur, 
dum reprobatur. Licet fieri facile possit, inquit, et saepe contingat, ut ab 
aliquo iudicetur probabilis absolute, ut quae reipsa sit probabilis sententia con- 
traria ei, quam ille de facto tenet et putat esse reram. Unde dum ille, qui 
iudicat esse falsam sententiam asserentem contractum A verbi gratia esse 
licitum, et consequenter iudicat contractum esse malum intrinsece , dicit, illam 
sententiam esse nihilominus probabilem et in praxi securam, solum significare 
debet, illam sententiam esse securam pro iis, qui illam inculpate approbaverint 
ut verara, seu pro illis a quibus post diligentem veritatis inquisitionem citra 
passionem et culpam iudicata fuerit vera, et in quorum intellectu habuerit 
eundem statum, quem habuit in intellectu suorum auctorum ; non potest autem 
vere affirraare illam esse probabilem, et in praxi securam pro iis, qui iudica- 
verint esse falsam et legi divinae contrariam. Quod enim quatuor vel quinque 
Auetores graves vel plures post accuratum Studium innocue et inculpate iudi- 
caverint contractum A. esse licitum, et idcirco eorum sententia absolute pro- 
babilis non toUit, quod in hoc iudicio ferendo reipsa decepti sint. Unde si 
superveniant alii Doctores, qui examinatis eorum fundamentis invenerint rationes 
novas, quibus prüden ter iudicent, illos deceptos fuisse, et consequenter iudicent, 
illum contractum esse malum, et prohibitum, et operans visis iis novis rationi- 
bus, et motus ex illis iudicet illum contractum esse illicitura, implicat, ut 'Ob 
auctoritatem illorum Doctorum, quos iudicat deceptos fuisse, possit formare 
dictamea conscientiae rectum quo iudicet sibi hie et nunc licitum esse facere 
contractum illum, quem iudicat esse ex se intrinsece malum et prohibitum. 
Quando Scriptor Canonicus affirmat honestam esse aliquam actionem, reddit 
securos omnes, qui illius iudicio se conformaverint, quia sciunt, illum non 
posse errare. Hanc vero securitatem afFundere non possunt Scriptores falli- 
biles Omnibus, qui in operando illorum iudicio se conformaverint; non enim 
solum tenentur se illis non conforraare ii qui evidenter cognoverint illos errasse, 
sed etiam ii, qui prudenter hoc iudicaverint ob fundamenta gravia infra evi- 
dentiam. Quis enim dedit hoc Privilegium hominibus fallibilibus , ut hoc 
ipso quod illi post accuratum studium inculpate iudicaverint, aliquam actionem 
esse honestam, licitam illam faciant omnibus, qui evidenter non cognoverint 
illos errasse, etiamsi id iudicent operationes infra evidentiam valde verisimiles ? 
hoc Privilegium videtur omnino incredibile et chimaericum. 

Quare opinio favens libertati adversus legem sicut non manet probabilis 
respectu eorum, qui evidenter cognoscunt, illam esse falsam; ita nee manet 
probabilis respectu eorum, qui operationes urgentes intra limites solius proba- 
bilitatis prudenter iudicant, vel iudicare possint, illam esse falsam et legi 
Divinae contrariam, licet possint dicere illam esse in se absolute probabilem, 
quia sciunt fuisse probatam aliis, et posse contingere, ut aliqui de novo illam 
approbent ut verara, si nimirum eis citra ipsorum culpam repraesentetur, sicut 
fuit repraesentata suis auctoribus. 

Addo, eura, qui invenit aliquam rationem novara, ob quam evidens illi 
apparet, esse falsam sententiam probabilem auctorum gravium asserentium, 
contractum A. esse licitum, non posse dicere, illam sententiam esse absolute 
improbabilem in se, sed solum esse improbabilem sibi. Opinio enim, quae 
absolute est probabilis, quia asserta fuit ut vera, ab hominibus probis et sa- 
pientibus sine praecipitatione iudicantibus post accuratum Studium, non desinit 
esse absolute probabilis ex eo, quod alicui Doctori occurrat nova ratio, quae 
evidens putet illam opinionem esse falsam, alioqui nemo posset esse securus 
de probabilitate alicuius opinionis, quin esset certus, non esse in mundo homi- 
nem, qui invenerit rationem, qua convincatur de falsitate illius sententiae; 
quod constat esse falsum; ut ergo opinio, quae in se erat probabilis, et pro 
tali ab omnibus reputabf^tur sapientibus, desinat esse probabilis absolute 



89 

propter rationem evidentem de novo adinventam contra illam,^illa ratio evidens 
debet innotescere communi iudicio sapientium et debet esse ita manifesta, ut 
communiter appareat evidens sapientibus. 

Ex dictis concluditur, sententiam Probabilistarum recentiüm in eo sensu 
acceptam, in quo illara impugnat Praepositus Generalis, et in quo illara tri- 
buunt Societati Jansenistae, non esse dignara, ut imperium teneat et sola 
regnet in schola Societatis sed conveniens esse, ut libere possit impugnari a 
nostris Professoribus et maxime consulere honori Societatis, dum palam impugnat 
eam doctrinam in eo sensu, ut hoc argumento evincat, hanc non esse doctrinam 
Societatis, quod plane mundus cognoscet, cum viderit eins librum. 

Epistolae illae Provinciales Ludovici Montaltii latine redditae a Willelmo 
Wendrockio et notis illustratae stjlo elegantissimo sunt prae manibus Cardi- 
nalium et Praelatorum Romae, et avide leguntur et cum in illis videant 
absurda corollaria, quae deducuntur ex illa doctrina de usu licito opinionis 
probabilis minus tutae, etiamsi operanti appareat minus probabilis, seu minus 
verisimilis, quam sententia tutior; et cum aliunde sciant, Jesuitas tauto conatu 
obsistere publicationi libri Praepositi Generalis, in quo ea doctrina ex professo 
impugnatur, deducunt inde consequentias parum honorificas Societati. Quamvis 
enim Societas laxitates non amet, nihilominus quia illud principium de usu 
licito opinionis probabilis minus tutae, quae ipsi operanti apparet minus 
verisimilis, quam sententia opposita, exse est expositum perniciosis laxitatibus; 
cum videant Jesuitas tanta uniformitate defendere illud principium, et pro illo 
pugnare quasi pro aris et focis ; et tam acriter resistere Praeposito Generali 
illud principium irapugnanti, inde scandalizantur. Quod sit ex se expositum 
laxitatibus perniciosis patet; quia si semel statuitur tanquam principium, 
licitura esse sequi sententiam probabilem minus tutam, quamvis operanti ipsi 
appareat minus verisimilis, cum non designetur, nee facile designari possit 
gradus minoris probabilitatis , infra quem non liceat descendere; licebit sequi 
opinionem probabilem minus tutam , quamvis operanti ipsi appareat minus 
probabilis in infimo gradu, seu quamvis appreat tenuiter et exigue probabilis, 
et sie ex illo principio hausit P. Thomas Tamburinus propositionem illara 
tertiam, quam inter 65 danmavit Innocentius XI. Sic enim lib. 1. in decalog. 
cap. 3. § 3. num. 3. intulit : qui aliquid operatur motus ex opinione probabili, 
bene operatur, et sine peccato, etiam opinione probabiliore relicta, etiam omissa 
tatiore, etiam communi, etiam in articulo mortis, quia dum probabilitate, sive 
intrinseca, sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus 
non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus. 

Ex eodem principio prius intulerat Caramuel in sua Theologia fundamental! 
editionis Lugdunensis pag. 451. licitum esse cuilibet sequi sententiam proba- 
bilem minus tutam, dum non fuerit ei certum, et evidens, illam esse falsam 
et legi Divinae contrariam; et Pasqualigius dec. 26 n. 3. Universaliter et 
semper licitum esse sequi quamcunque opinionem etiam minus probabilem in 
quacunque materia; ita ut, quando est illicitum aliquid fieri, ideo illicitum 
sit, quia non adest opinio probabilis quod sit licitum. 

Ex eodem principio multi auctores huius saeculi apud Dianam par. 11 
tract. 2. resol. 60. et apud P. Moyam in selectis tract. de opin. prob, quaest. 7. 
tanquam quid consequens ad principium illud de usu licito opinionis minus 
probabilis et minus tutae in occursu tutioris et operanti probabiliofis, seu veri- 
similioris docuerunt, iudicem in iudicando posse sequi opinionem probabilem 
versautem circa ius rel ictaprobabiliore : quia hoc ipso, quod utatur opinione 
probabili, operatur . . ., ac proinde non peccat, quorum sententiam confixit Inno- 
centius XI. in 2^" artic. inter 65. dum damnavit hanc propositionem: Proba- 
biliter existimo, iudicem posse iudicare iuxta opinionem etiam minus proba- 
bilem. Difficileque est assignare solidum discrimen, cur hoc non sit licitum ; 
si semel homini licitum est exsequi actionem, quamvis in actu primo ipsi 



90 

verisimilius sit eam esse malam, et legi Divinae contrariam, et se per eins 
positionem violaturum esse legem Divinam. 

Quis iion videat lias esse laxitates perniciosas ? et tarnen ex illo priucipio 
ortae sunt. Manibus omnium teruntiir Romae doctissimi Commentarii Prosperi 
Fagnani in lib. 1. Decretal. et in eis specialis traetatus de opinionum proba- 
bilitate ad caput : Ne innitaris et in eo tract. n. 335 diserte pronuntiat : 
innumeras paene opiniones falsas, temerarias, scandalosas ex libertate eligendi 
quascunque opiniones probabiles tanquam ex equo Troiano in dies prodire. Et 
huius rei rationem reddiderat ibi n. 332 : nam cum sensus hominis proni sint 
ad malum ex libertate eligendi quaracunque opinionem probabilera, fit, ut plerique 
eligant opiniones prurientes auribus, et indulgentes sensui; unde plurimum 
relaxantur fidelium conscientiae, et frangitur nervus ecclesiasticae disciplinae. 

Et statin! enumerat multos casus particulares satis scandalosos, quibus 
enumeratis tandem numero 331. sie concludit: quare haec doctrina Probabi- 
listarum videtur fovere quandam libertatem conscientiae ; ac proinde magnopere 
indigere dextera Dei et Beatissimi» Romani Pontificis provisione, ne venenuni 
iam plus nimis dilatatum amplius serpat. Et quamvis hie auctor excesserit 
in rigore, quatenus ad usum licitum opinionis minus tutae videtur exigere, 
quod illa sit moraliter certa, nihilominus quatenus docet ad securitatem con- 
scientiae non sufficere opinionem minus probabilem et minus tutam in occursu 
tutioris et operanti ipsi probabilioris , seu verisimilioris ; validissima conficit 
argumenta ex utroque iure. Et ideo numero 284, merito pronunciavit : Sive 
sumatur ])robabilitas ex principio extrinseco auctoritatis, sive ex principiis 
intrinsecis rationis, semper opinio probabilior, quae pluribus nititur auctoribus, 
aut validioribus fundamentis, absorbet, confundit ac destruit minus probabilem, 
quae pauciores habet auctores aut leviora raotiva, et in occursu probabilioris 
stantis pro praecepto opinio favens libertati non est probabilis sed repro- 
babilis. 

Ex his Omnibus constat, maxime expedire Societati, ut prodeat in lucem 
traetatus Praepositi Generalis, in quo ex professo impugnatur illud principium 
recentium Probabilistarum et acceptum in secundo sensu, et ostenditur illud 
nee a P. Suarez uec a multis aliis auctoribus Classicis Societatis defendi in 
eo sensu sed in alio lon^e diverso. 



15. 



Observationes 

in librum, cui titulus: Controversia theologica tripartita acaderaicae 

disputationi subjecta de recto usu opiuionum probabilium. Autore 

P. Christophoro Rassler etc. 

Index. 

Inhaltsangabe einer Vertheidigung des Buchs des Generals gegen die 
Angriffe des Jesuiten Rassler in Dillingen. 

Observatio 1. Scopum autoris esse, directe et ex professo impugnarc 
R. P. N. Praepositum Generalem, quod quidem sine ulla ratione solida, sed 
pon sine magna irreverentia et vana jactantia praestat. 

Obs, 2, Autor contra certissiraa tbeologiae dogmata statuit universaliter, 



91 

actum illum esse honestura, qui est conforrais ultimo dictamini conscieutiae 
asserenti, ipsura esse bonestum. 

Obs. 3. Autorem negare, peccatum posse committi ab eo, qui per igiio- 
rantiam et errorem culpabilem non cognoscit actu vel non advertit, se peccare, 
qiiae est doctrina erronea. 

Obs. 4. Quod autor novam omnino seutentiam teneat circa ultimum 
(lictamen conscientiae, ab aliorum omnium theologorum sententia discordantem 
et nullo modo sibi cohaerentem. 

Obs. 5. Quod autor contra rationem et definitionem prudentiae ab 
Aristotele traditam doceat, virtutera prudentiae errare posse. 

Obs. 6. Autorem docere errorem manifestum et valde perniciosum, dum 
vult licite in praxin posse deduci, quidquid licite ab aliquibus theologis docetur 
esse licitum. 

Obs. 7. Quod autor certum et rectum dictamen conscientiae fundat supra 
syllogisraum fallacem, quo omnis conscientia erronea et culpabilis simili modo 
lormatur. 

Obs. 8. Quod valde infideliter se gerat auctor in referendis autoribus 
contrariae sibi sententiae. 

Obs. 9. Quam abjecte et contumeliose loquatur de autoribus contrariae 
sententiae, et quam graviter eos infamet; atque indirecte etiam dehonestet 
K, N. Praepositum Generalem. 

Obs. 10. Quod autor miscrabiliter ignoret statum et sensum praescntis 
controversiae, dum titulo ignorantiae invincibilis vult excusari euni, qui malitiam 
actus acque aut magis probabiliter novit quam ejus lioncstatem. 

Obs. 11. Quod autoris doctrina fundamentalis de promulgatione et vi 
leguni ablata per aequalem aut minorem opinionum probabilitatem sit certo 
falsa et absurda. 

Obs. 12. Quod autor egregiam Lactantii doctrinam ita depravat, ut 
intolerabilem ex ea'^errorem concludat. 

Obs. 13. Quod autor sinistra sua interpretatione depravat coelestem 
doctrinam N. P. Ignatii de vir tute obedientiae. 

Obs. 14. Quod autor exaggerando difficultatem sequendi opiniones pro- 
babiliores aut tutiores incidit in errorem a sede apostolica jam danmatum. 

Obs. 15. Quod autor admittens, opiniones a sede apostolica damnatas 
fuisse prius certe probabiles, omnem suam de probabilitate doctrinam prorsus 
evertit et improbabilem reddit. 

Obs. 16. Quam vana et temeraria sit autoris jactantia, qua suam seu- 
tentiam omnino certam, contrariam vero improbabilem esse concludit. 

16. 

P. Aegidius Estrix vertheidigt die Doctrin des Generals Gonzalez, weil die 
der neuen Probabilisten sittengefährlich erscheint.*) 

Idem R. P, Aegidius Estrix ut persuaderet, non satis con- 
sultum esse doctrinae demoribus, si in valescat doctrina asserentium, 
licitum esse cuilibet sequi opinionem probabilem minus tutam, 
faventem libertati adversus legem, quamvis agnoscat, sententiam 
tutiorem stantem pro lege adversus libertatem esse autoritate 
ac ratione magis verisimilem seu magis communem intersapientes 
magisque fundatam, illam ex suo sensu expressam et descriptam 
reliquit, ut sequitur. 



*) Cf. pag. 51 et se<j. 



92 

Homo Beuiii tiinens et non tarn clocto »quam bono praoditus intellectu 
invitatur ad ineundum contractuin, qiii ipsi est suspectus de vitio usurae aut 
simoniae. De hoc igitur inquirit pro captu suo expendeiis momenta ratioiium 
ut potest et consulens doctores, Consultor coinperit, multo plures damnare 
contractum, et liorum rationes videntur ipsi fortiores. Judicat igitur et ipse, 
coiitractum esse simoniacum aut usurarium, adeoque renuit contralierere. 

Theologus benignus ipsi dicit: quid times? an nescis, septem esse doctorum 
opinionem, quod contractus non sit simoniacus? Scio, inquit ille, sed viginti 
doctores dicunt , esse simoniacum , et liorum rationes mihi videntur esse 
validiores. 

Nihil refert, ait theologus, licet tibi sequi opinionem minus probabilem. 
Ait ille: etiamne opinionem quam judico falsam? Etiam, inquit theologus, 
modo nitaris probabilitate opinionis contrariae quamvis minore. 

Egone, inquit ille, ut ineam contractum, quem judico simoniacum? Non 
est, cur timeas, ait theologus, quia tuum illud principium nascitur ex principiis 
directis de contractu secundum se^ cum quo bene consistit aliud Judicium ex 
principiis reflexis de licito contractu, ut substat probabilitati quantumvis 
minori. Ille vero : ego reflexiones illas non novi neque curo nosse ; nimis 
certum habeo, non esse mihi licitum contractum, quem judico esse simoniacum. 
Age, age, inquit theologus, eximam omnem scrupulum. 

Illud tuum Judicium, cum sit opinativum, est tibi liberum. Illud igitur 
suspende tantisper, dum absolveris contractum. Sed ille: quaeso, quid hoc rne 
juvabit, si rationem et auctoritatem pro simonia contractus clare videam 
praevalere? Ad haec theologus: ad plenam, ait, securitatem tantisper etiam 
animum averte a consideratione istius rationis et auctoritatis, intentus in solam 
probabilitatem opinionis contrariae, quid facilius? 

Abrumpo hoc filum, ne satyra scripta videatur. Verum sie res est, si 
objiciatur oculis sine fuco. Addo, hanc sententiam benignam esse velut aniraam 
quamdam omnium opinionum laxarum, quae hactenus tolerantur. Hae sine 
illa non magnopere nocerent in praxi; nulli enim auderent uti in praxi, nisi 
qui judicarent esse veras, qui essent pauci. At animatae anima illa expeditae 
sunt ad praxin, etiam apud illos, qui judicant esse falsas. 

Ad haec operae pretium sit, articulo damnato de licito usu probabilitatis 
quantumvis tenuis pro libertate contra legem juxta poni articulum sententiae 
benignae de licito usu probabilitatis rainoris pro libertate contra legem ; ubi 
cum neque determinatur neque modus apparet, quo determinari possit gradus 
minoris probabilitatis, in quo sistendum sit, via apparet praeceps ad probabi- 
litatem quantumvis tenuem. 



17. 



Der P. Secretär der Gesellschaft sucht durch verschiedene Gründe die 
Ordens -Assistenten für die VerötFentlichung des Gonzalez'schen Buchs umzu- 
stimmen. Gegenbemerkungen dazu. 

Auetor est Assistentibus Pater Secretarius componendae quoquo modo 
controversiae de libro Rev. Patris Nostri Generalis, dum ipsi eam domi com- 
ponaraus idque brevi. ßationum, quas ille scripto exposuit, haec summa est. 

Sparsam ait late famam Patrem Generalem scripsisse librum, imo et 
impressisse, ad coercendam soeietatis in morali doctrina laxitatem; editioni 
autem hujus libri societatem sese vehementer opponere, implorata etiam summi 
pontificis auctoritate. Hanc nobis famam admodum esse probrosam. Nam quod 
gocietas librum illum adeo aversetur, tantoque conatu suppressum velit, id 



93 

vulgo sie accipi, ut argumentum minime dubinm, Jesnitas nimis quam amantes 
ac tenaces esse laxioris doctriiiae. Porro ex hac hominum de nobis existima- 
tione, praeterquam quod ipsa per se valde ignoiniuiosa sit, majoris insuper 
ignoraiiiiae periculum irapendere. Etenim primarios quosdam hujus curiae 
viros in eam adduci opinionem, fortioribus aliunde remediis esse opus ad coni- 
pescendam nostram in opinando laxitatem, quando illud respuimus remediuni 
quod praepositus Generalis pavaverat. Neque vero quidquam esse pronius quam 
ut hoc strepitu quispiam excitatus laxiora quaedam doctrinae capita excerpat 
e nostrorum libris, deferatque ad sacram inquisitionem. Quin et periculum 
esse, ne quis omnino eam ipsam doctrinam, quam nos impugnari a P. Generale 
tam impatienter ferimus, ad sacrum illud tribunal deferat, velut immodicae 
laxitatis ream. Id autem si fiat (et forte jam factum ab aliquo, sie enim fert 
rumor), non utique tarn tuta uostra omnia censeri debere, ut metuenda non 
sit gravis aliqua censura. Si quid igitur in nostra sit potestate, quo illa de 
nobis fama restingui et imminentibus periculis occurri queat, non id utique 
praetermittendum. Nullum autem promtius esse remedium quam ut Über P. 
Generalis sinatur prodire in lucem, non quidem uti primo impressus fuit, sed 
emendatus atque ab ipsis assistentibus recognitus. Quod consilium ut P. Ge- 
neralis quoque amplectatur, omnem suara operam spondet P. Secretarius, sperat- 
que, hoc pacto rem totam facile camplanatum iri. 

1) Habent sane PP. Assistentes aguntque plurimas P. Secretario gratias 
pro tam pio tamque sollicito studio; ac ipsi quoque nil cupiunt magis quam 
ut finis demum sit hujus controversiae, quae toto jam anno et araplius P. Ge- 
neralem tenuit occupatum , quaeque Assistentibus negotium facessivit longo 
molestissimum, quae demum tot in urbe ac alibi excitavit sermones, ut jam 
fabula simus. 

2) Non est tamen, cur Assistentes paeniteat, intercessisse, ne liber ille in 
lucem prodiret. Nam erat is profecto ejusmodi, ut intolerabile societati prae- 
judicium fuisset pariturus. Qua de re, utpote nimis odiosa, non Übet plura 
dicere, cum praesertim PP. Assistentes sibi persuadeant, eandem esse P. Secre- 
tarii hac quidem in parte sententiam. 

3) Est etiam cur ipse sibi gratuletur P. Generalis, librum illum fuisse 
suppressum. Quamquam enim grave ipsi sit, operam in eo adornando perdidisse, 
multo graviores ipsi molestias Über ipse fuerat creaturus, si, ut erat impressus, 
ita exisset in publicum. 

4) Nunc quidem spes fit emendandi libri, nova cura novoque adhibito 
studio; at enim PP. Assistentes dudum peroptant, ut P. Generalis eo labore 
sit liber. quem libris adornandis impendit, studiaque sua et curas omnes ad 
gubernationem convertat. Quod proprium ipsius est munus, idque per se adeo 
plenum laboris, ut totum sibi hominem, etiam expertissimum, vindicare videatur. 

5) Istud tamen omittamus in praesens, quando non jam de adornando 
novo libro, sed tantum de priori emendando agitur. Sit ergo haec plane Patris 
nostri mens, emendare illum librum, atque ita emendare, ut nemini porro im- 
probandum putet, nisi qui doctrinam ipsam oderit, quae hoc libro traditur. 
Attamen quam pronum est, ut auctor nunc quoque aliqua vel retineat mordicus 
ex priore libro vel de novo adjiciat , quae jure merito improbanda sint, ipsi 
autem proba omnino videantur ac innocua? Nam quid, rogo, ei non probum 
facile videri ac innocuum possit, qui priorem illum librum tam confidenter 
typis mandavit ac tamdiu, tamque obfirmate, ut is publici juris fieret, per- 
tcnderit ? Gerte profitetur adhuc, salvam omnino se intactamque velle substan- 
tiam doctrinae. Nihil ergo promtius, quam ut aliqua eorum, quae dicta videan- 
tur odiosius, ille omnino ad ipsam doctrinae substantiam pertinere contendat? 

6) Sed committet denique librum suuiii judicio Assistentium. Bene est, 
duinne dicis tantum causa id fiat. Num igitur acquiescet etiam Assistentium 
judicio? Num emendabit, num resecaV)it, quaecunque illi vel omnino resecanda 
vel corrigenda judicent? Mirum, si hoc P. Secretarius speret, utique praeter!- 



94 

tarum rerum non ignarus. Assistentes quidem, si ex praeteritis facienda con- 
jectura sit, non id sibi ausint polliceri; timent magis, ne, qui praesentis con- 
troversiae finis fore P. Secretario videbatur, plures de novo controversias pariat. 
nnllum facile habituras finem. Atqui tricaruni hiijusmodi adeo illi sunt per- 
taesi, ut niirum videri non debeat, quod in novas sese tricas induere pro sua 
in P. Generalen! reverentia reformident. 

7) Quid ergo? an recusant omnino, hunc librum recognoscere utut emen- 
datura ab auctore ac porro etiam emendanduni? Minime vero; quin haec ipso- 
rum sententia semper fuit, ut aliorum sie ipsius quoque praepositi Generali'^ 
lucubrationes domi omnino recognoscendas esse, nee nisi approbatae fuerint. 
praelo debere committi, atque hujus rei vel maxinie memorem esse cupiunt P. 
Generalem. Quod igitur Assistentes nunc flagitant, istud omnino est, ut de 
hoc libro non dimidiatum nee ullo modo rostrictum, sed plenum ac liberum 
censoribus relinquatur Judicium, quemadmodum res ipsa postulat. Integrum scilicet 
censoribus sit oportet, non modo hie illic aliqua emollire, aliqua corrigere,aliqua 
resecare, sed etiam de opere univei'so ferre sententiam, sitne omnino tale, ut in 
lucem emitti citra grave incommodum possit. Nam interdum, quod omnes 
facile agnoscunt, non expedit, librum aliquem, utcunque alias cmendatum, pro- 
dire in lucem, quod vel auctori vel tempori vel ipsius rei publicae aut certo 
societatis nostrae rationibus non conveniar. Atque istud nimirum est, de quo 
potissimum judicare Assistentes debeant; nam de doctrina facile possunt ferro 
Judicium ordinarii revisores, qui ad hoc ipsum sunt constituti. 

8) Porro Assistentes (nihil enim dissimulandum) non modo improbant 
multa in hoc libro (qualis scilicet ille prodiit e Dillingano praelo), sed ipsum 
omnino librum, resectis etiam quae maxime odiosa sunt, P. Generali haudqua- 
quam judicant convenire. Ac ille quidem Dillinganus liber tot in rebus peccat, 
ut neque, si privati esset auctoris, nedum ipsius praepositi Generalis, tolerari 
posset. Eecoctus autem probe ac reformatus evadet fortasse talis, ut, si a 
private quopiam scriptore nostro esset profectus, probari posset, non tarnen ut 
deceat praepositnm Generalem. 

9) Agitur nimirum de licito illicitove usu opinionis minus probabilis; 
qua de re cum acris maxime ac vehemens inter theologos hac tempestate con- 
tentio sit, certe praeposito nostro Generali non convenit, de tam litigioso 
tamque invidioso argumento quidquam edere in publicum. Extra arenam con- 
sistere illum decet, non parti sese alteri palam adjungere, cumque altera cer- 
tamen suscipere. Quare tametsi pro benigniore sententia, quae inter nostros 
longe communior est, non adversus illam pugnare ipsi animus esset, ne istud 
quidem Assistentibus probaretur. 

10) Quis autem non improbet multo magis, imo cui non prorsus abhor- 
rens videatur, praepositum Societatis Generalem edito in publicum libro ad- 
versus eam depugnare doctrinam, eam insectari ac quantum in ipso est, pes- 
suradare, quae a praecipuis quibusque (Desunt caetera). 



18. 

Schreiben der Secretarie der Gesellschaft in Rom in verschiedene Pro- 
vinzen über den Stand der Angelegenheit : Verhandlung der Congregation 
der Inquisition darüber; das Buch wird in Folge dessen dem Papste vorgelegt 
und dieser ernennt drei Jesuiten zu Censoren desselben.*) 

*) Die Schreiben zeigen einige Varianten auf. Der Druck ist nach dem 
vollständigsten Exemplare gegeben. 



95 

Status controversiae domesticae inter summa capita hoc loco est. Circa 
festum s. Johannis Baptistae 24.Jun. 1693 in quadam congregatione s. officii, 
cum ageretur de quadam doctrina theologica liberiore, illustrissimus Dom. 
Assessor, cum id ita iiicideret, forte verbo mentionem fecit de libro Generalis 
Societatis. Ibi vero quasi communi inspiratione sine alia tractandae rei pro- 
positione omnium ad unum usque vox audita est, primum detestautium rem 
scandalosam in facie curiae romanae, ipsiusque ecclesiae, tum vero exclaman- 
tium, faciendam esse repraesentationem summo pontifici nomine totius congre- 
gationis sanctae Inquisitionis de tanta rei indignitate, qua tanto tempore sup- 
primeretur liber argumenti pii et sancti scriptique ad mentem supeworum 
pontificum, quos studuisse constaret restringendae theologiae morali. Haec 
fuit omnium sententia, quasi per inspirationem supernaturaleni, non expectato 
ordine suftragiorum, expressaque verbis tam fortibus et abundantibus, ut verear 
mihi non habendam fidem, si, quae audivi de his, exprimam singula, ita ut 
quidam ex illis Cardinalibus dixerit postea, sibi rem visam pimilem miraculo. 
Nee mora; die proximo sequenti illustriss. Dom. Assessor nomine ejusdem sacrae 
congregationis repraesentationem illam fecit summo pontifici, cui seu fortuito, 
seu ex destinato interfuit Em. Card. Spada: uterque vero locutus est tanto 
spiritu et tam multis. tamque graviter, ut pontifex denique Dom. Assessori 
mandaverit, librum ad se afterendum, nt oensoribus a se designatis tradatur. 
Ad hujus propositi confivmationem subsecuti sunt et alii aliquot Cardinales 
ejusdem sacrae congregationis, nee minus efficaciter locuti sunt singuli. Quam 
mox igitur monitus et jussus est P. Generalis a Dom. Assessore, ut librum ad 
eam formam redactum, in qua eum recudi optaret, ad se aiferret. Obsecutus 
est P. Generalis; qua occasione et soUicitus fuit, ut liber daretur potius exa- 
minandus censoribus ex Societate deligendis quam aliis. Consilium hoc non 
valde probabatur. Cum tarnen urgeret P. Generalis tamquam necessarium 
honori societatis, jussus est a Dom. Assessore, scripto exhibere nomina illorum, 
quos ad examen libri judicaret idoneos de societate vires doctos etc. Scripto 
nominavit P. Generalis non paucos ; librum vero detulit ad summum pontificem 
Dom. Assessor. Paucis post diebus P. Generalis convenit summum pontificem 
daturus novissima documenta de statu missionis Sinensis ex recentissimis literis 
de China allatis via Moscoviae. Gratissima haec fuerunt pontifici, atque hac 
occasione significavit benigne P. Generali, se jam designasse tres revisores ex 
Societate ex illis, quos P. N. Generalis proposuerat. De eis oranibus certum 
est hactenus. Caetera expectantur bene. 



19. 

Fr. Diaz in Rom setzt den P. General von der Missstimmung über sein 
Buch in Kenntniss und sucht ihn von der Veröffentlichung desselben abzu- 
bringen. 

Eev. P. Generale, y muy Amico mio. 

Aunque deseava no molestar a V. R. con cartas mientras durasse el 
tiempo de la recreazion y quietud, que deseo goze V. R. en esta ausencia di 
Roma, con muy perfecta salud ; con todo esto la fidelidad, venerazion, affecto 
y obligazion que profetto a V. R. no me permite lo dilare: especialmente 
quando vivo seguro de que la experienza puede aver dado testimonio a V. R. 
de que eiitre sus hijos no tiene algano que desea con mas amor sus aciertos 
y la gloria de su governo para con Dios y las criaturas. 



96 

Da me motivo para escrivir esta a V. R. el aver sabido estas dias del 
lugar en que hazen sus congressos los parciales de Jansen istas, que entre cUos 
se tiene per evidente que el trattado de V. R. contra los Probabilistas se esta 
ya estampando. Y como conosco queden saber si V. R. dara ya la licencia para 
liazerlo impriniir fuer de Roma, entrara en gravissinio cuidado con este aviso, 
si V. R. no nie hubiera dado palabra en la ultissima oecasion, que nos vinios, 
de que me favoreceria con darmele a ver, antes de mandarle imprimir. Con 
todo esto, aviendo visto a V. R. tan empenado en publicarle (aunque antes de 
ser Generale y recien elegido, me asseguro rauchas vezes no queria solicitar 
otra tosa sino hazer ver al mundo con escritos de sugetos particolares que en 
SU Religion ay libertad para defender y ensenar una y otra opinion) he entrado 
en gravissimo cuidado y en no poco dolor de saber que los misinos del con- 
gresso esperan ver presto canonizadas con la autoridad de un Generale de la 
Comp"', las raaledicencias que de un siglio en esta parte espargen en libros y 
libellos famosop contra los varones mas illustres que ha dado a la Iglesia la 
misma Comp". lOs emulos de su g!oria y aplausos. Lo quäl dicen abrirä puerta 
para que venga otro Generale que reprueve lo que estos mismos varones hau 
escrito y ensenado en la materia de gracia y libre albedrio : o por lo menos 
dara lugar para que se crea que erraron en aquellas dotrinas; come V. R. 
haze ver se enganaron en el punto de las probabilidades. 

De este congresso en que sabe V, R entran algunos franceses, echados 
de Francia por sus pechas de Jansenismo, ha passado la notizia a otros fran- 
ceses, emulos enemigos del credito de V. R. los quales lo han echo penetrar 
a los Italianos y quiza Tudescos, de su aderencia, entre quienes esta muy 
celebrada la resoluzion porque se prometen que serä bastante para que de todas 
las Provincias de las naziones vengan clamores a los P. P. Assistentes contra 
V. R , lisongeandose los franceses al mismo tiempo con que no los faltara 
modo de desacreditar los escritos de V. R. por el S. Officio: y sobre esto he 
sabido mas individualidades por otra parte que comunicare a V. R. a boca 
por no poderse fiar a la pluma. 

Todo esto unido con el conocimento que tengo de lo que gana el comun 
enemigo en las Religiones quando tiene motivos con que dar buen color y 
pretexto a las irreverencias, quexas y conspiraciones de los discontentos , aun- 
que no creo le aya de scrivir para perturbar una Religion tan santa como la 
de V. R , me ha echo entrar en summo deseo de poder (aunque fuera a costa 
de la sangre de mis venas) lograr de V. R. la Suspension de la Impression de 
este Tratado; si es que le tiene ya mandado imprimir. Y ansi supplico a V. R. 
crea a mi buen affecto, no inspirado, no solicitado de alguno de sus subditos, 
sino movido unicamente de las ansias de inipedir los desconciertos que conozco 
han de resultar de semexante impression. Y si quiere que salga a luz, de orden 
se publique debaxo del nombre de algun particolare cuyas palabras y razones, 
aunque se entiendan mal , no den la autoridad contra la dotrina de los escri- 
tores insignes de la Comp*", que daran las de V. R. especialmente quando por 
ser Generale y Padre de ella, se allaran precitados sus hixos o a dissimular, 
con grande perdicion de sus Maestros y Escritores, por no ofender a su Prelado;^ 
a procurar que V. R. no tenga autoridad que los precise a esto respeto; 
a otro pellar por todo, por los medios qne la probabilidad misma los sugerirä 
icirca, y expedientes. Lo quäl todo encierra los inconventes que yo no quisiera 
ver en el Generalato del primer Generale espanol que sucedio a los tres insig- 
nes que nostra Nazion ha dado a la Comp*. V. R. condenarä de ligero estos 
mil rezelos : pero serä porque no ha vido como yo, lo que por este solo motivo 
temian de hazerlo Generale los mas amantes del bien de la Comp*", y del decoro 
de y. R.; y porque no oye presentemente lo que se discurre entre los poco 
affectos a su nazion y enemigos de la dotrina de la Religion a la quäl no 
conciliava muchos affectos el ver, que su cabeza se empeila en el assunto per- 
judicial al decoro de los escritores de los demas que contiene el tratado contra 



97 

los Probabilistos. Yo puedo hablar de la mia : y delo qiie he vido a V. R. 
en los discursos y puedo comprender del resuiiien del tratado que V. R- rae 
dio de SU j^ropria mano quando sali de Salaiiianca, puede assegurar avni pocos 
hombres doctos en ella que no sientan unicaraeute por el honor de sus Escri- 
tores el que V. R. di armas a los enemigos de los Reguläres para'que hazan 
creer al mundo que nostros libros y dotrinas son causa de la disciplina eccles. 
en la Iglesia. Como frequentemente habiamos escrito en sus libros. 

No dexo de hazerme cargo de la providencia que pudo texer el altissinio en 
hazer Generale a V. R. con ilusion, o acertamos en hazer creer a todos que 
V. R. no pensaria en sacar la cara a tales empenos ; y que convenia su eleccion 
para otros effectos de la providencia muy nias altos y convenientes a su Religion 
que ja liemos visto questos en execuzion. Pero se V, R. insiste en creer entre 
los demas tubo Dios tambien el de darle ocasion de hazer ver al mundo quo 
no era la Comp* la sequela de la opinion de los Probabilistos, tambien se 
podra effectuar este, con una exortazion Pastoral, conferida con sus Assistentes 
y mandada por toda la Religion en que persuada a sus subditos cooperen con 
escritos publicos a que el mundo este en la intelligencia que V. R. dessea. Y sino 
quisieren cooperar y dar credito a las persuasiones podrä V. R. valerse de los que 
son de su dictamen y aderentes a su zelo, para que su tratado, y los que ellos 
escrivieren, salgan a luz en su Generalado, debaxo de sus nombres y en el de 
V. R. porque no avni Dos ligado los effectos de su providencia al medio unico 
de q . . . sea el nombre de V. R. el que aya de salir a la palestra contra los pro- 
babilistos desenganar al mundo delo que imputa falsamente a su Religion. 

El 111"'*' Sanianiego a que V. R. tanto venera, mientras no fue Generale 
escrivio y estampo a favor de la Ven. M'"^" de Agreda: pero despues (aunque 
estava interessado su honor per muchos razones en aquella causa) no hubo 
quien pudiesse vencerlo a tomar la pluma a favor de ella. Porque ni a las 
obligaciones del officio queria catar aquel tiempo, ni a la representacion de su Su- 
porioridad queria poner en riesgo de menoscabo de algun respeto. No quioro 
«alegar exemplos de Prelados y Pastores en quienes resplandecio la prudencia que 
iniito el S""" Samaniego; ni los de aquellos que han padecido graudes travaxos 
y tribulaziones por no aver abundado en ella: porque escribo, a quien venero por 
maestro en todo. Pero puedq assegurar a V. R. que la suplica que le hazo es 
conforme al dictamen de quantos quieren bien a V. R. y oyen hablar de esta materia 
y estoy cierto de que no me acompanara en ella alguno de los que miran con 
desafecto sus operaciones; porque quiza quisieran ya ver esta resoluzion effec- 
tuada, para desaprobar con ella otras que no pueden accreditar de reprehen- 
sibles. Serva se pues V. R. de nos darles este gusto: y de escusar de la 
mortificacion y pena que esto ocassionarä a los que procuran su mayor acicrto 
y aman su gloria con amor sincero y sin mezcla de erapeno de dictamen y de 
dotrina, como creo la tienen algunos, a quienes presumo dii fe V. R. en estas 
materias. Yo me laraentare del P'^'*^ Alfaro hasto el fin de mi vida porque 
no me ayuda en ellas; y porque no vivo a Roma para dar alivio a V. R. sino 
para meterle en controversas con Italianos ; y cooperar a esta que puede 
poner en fuego a toda la Religion: que se con evidencia ha de rescrivir este 
tratado con el disgusto, que no le dieran mil escritores de fuera, que se con- 
geriaran en reprobar las doctrinas de sus escritores. Para la quäl no Hämo por 
testimonio a la e.xperiencia; porque espero en el S«'- ha de illuminar a V. R. 
para que nos libre de ella: pero tengo los evidentes motivos, pue propondre 
a V. R. a la vista; los quales son todos de verdad solida, aunque se supongo 
la razon del dictamen de V. R. en que no quiero discurrir. Suplico a V. R. dis- 
culpe en mi attecto todas estas expressiones y las favorezca con darme alguna 
esperanza de que mandani suspender la Impression hasta que nos veamos; 
mientras quedo a la obed'' de V. R. con el rendimiento quando deseo para quanto 



m 

sea de su ägrada Eii et divino nie g'^"" el Altissimo a V. R. m. a. como desseo. 
Roma y Ottobre 25 de 1(>91, 



Rev. P. Generale 



B. 1. ni. de V. R. su mas fiel siervo 

y rendido Capellan Fr. Franc. Diaz 

de S. Bonaventura. 



20. 



P. Benedikt Painter an den Assistenten P. Eusebius Truchsess: der Ma- 
gister s. Palatii habe ihn beauftragt, das Buch des Generals an ihn zu schicken; 
auch Eus. Truchsess habe von ihm die Zusendung der ganzen Auflage in klei- 
nen Kisten verlangt. Dies sei önpractisch und er erwarte neue Anweisung 
der Assistenten. 

Rev. in Christo Pater! Accepi 25. April, datas. P. V. jam binis literis 
me Visit, ut signilicem, per quem mandatum S. Sanctitatis de libro Romain 
mittendo ad Magistrum sacri palatii mihi innotuerit. Respondeo hac posta in 
haec verba: 

Mandatum Sanctissimi innotuit mihi ipsius magistri auctoritate, qui cum 
rescriberem, dandum a me religiöse executioni, quod jussus essem, respondit 
22. April, faciendam a se quamprimum certiorem S. Sanctitatem de religiosa 
promptitudine ad obediendum. Hoc ad verbum. Vereor autem, ut hac respon- 
sione contentus sit P. V., sed velit exprimi nomen, cum dicat, sua Interesse 
id rescire. Gratum proin fecerit P. V^, si statim suggesserit, quid porro respon- 
dendum, si ultra viserit. 

De conjunctione officiorum secretarii et monitoris quid sentiam scribo 
pariter hodie ad V. P. et significo, vereri me, ne inde incommoda, motus et 
suspiciones oriantur, ad nihil aliud valiturae quam ut invidia confletur tarn 
ipsi P. V. quam Patri Secretario, cum in tanta hominum praestantium copia 
nulla ejus conjunctionis appareat necessitas. 

De libro Dillingano nuper scripsi, P. V. expetere, ut ad se omnia ejus 
exempla mittantur, idque ex concessione primi pontificii ministri. Cum autem 
postularet, ut id fieret parvis in cistulis, rescripsi, id nuUo modo suadendum, 
cum periculum subeatur amissionis longe majus quam si in majoribus trans- 
ferantur. Nullum ad hoc hucusque responsum accepi, etsi addidissem, nihil a 
me missum iri, donec significaret, quid fieri vellet. Missionen! ego facile diife- 
ram in longius, sed dubium nullum mihi est, advertere P. V., studiose a nobis 
moras trahi. Exemplaria omnia sunt adhuc Dillingae, curabo juxta consilium 
P. V., lente ea transferri Monachium, ut primum responsum accepero a P. V. 
Missio ipsa Romam differetur, usquedum a P. V. et reliquis P. P. Assitentibus 
aliud nuntietur, quidquid demum alius quiscunque interea forte scriba. 

Miror, si P. Menegati vidit librum praefatum. Credam, a. P. Rectore 
Dillingano, antequam fieret prohibitio evulgationis, communicatum P. Jacobo 
Willi, et ab hoc confessario Imperatoris, quocum P. Willius forsitan commer- 
cium habet literarum. Suspicio haec est mea, nam de veritate non constat. 
Commendo me demisse in s. sacrificia. 
Bruntruti 22. April. 1692. 

P. V. servus in Christo 

Benedictus Painter. 



99 

21. 

P. Paul Segneri, Predigfer des Papstes, räth aufs eindringlichste dem Ge- 
neral von der Veröffentlichung seines Buches ab: er stelle sich dadurch auf 
Seite der Gegner der Gesellschaft, namentlich der Jansenisten, welche dieselbe 
wegen ihrer vorgeblichen laxen Moral angreifen. 

Pro certo habeat Vestra Paternitas, nosse nie, quantum eidem obstrictum 
nie teneat amor, quo me (non nimium dico) etiam prae reliquis est prosecuta. 
Sed hoc ipsum facit, nt eo strictius judicem debitum meum , verum me eidem 
servum opere commonstrandi; idque occasione scriptormn illorum de sententia 
probabili, quae mihi legenda tradidit. 

Supplex Paternitäten! Vestram rogo, per viscera Jesu Christi, velit dese- 
rere quod fovet propositum edendi librum hunc de hac quaestione. Evidens 
enim mihi est, propositum ejusmodi in maximum praejudicium cessurum aut 
Paternitati Vestrae, aut Religioni, aut id quod est verisimilius, utrique, atque 
adeo mihi est evidens, ut non raro ad optandam mihimet mortem sim pro- 
gressus, ne malis, quae inde praevideo oritura, sim superstes. 

Vestra Paternitas opponit librum hunc eum in finem, ut sit ille repagu- 
luni laxitati nostrorum authorum in doctrinis moralibus. Igitur hoc ipso 
Vestra Paternitas jam desiit esse noster Pater. Adjungit se partibus nostrorum 
adversariorum, fit accusator noster, admittendo tanquam veram laxitatem illam 
quae si bene examinetur, calumnia mera est a Jansenistis nobis affricta, atque 
ab aliis, qui cum illis saltem in odio adversus nos conspirant. Atque hinc 
quis satis explicet, quantope're per hoc Vestra Paternitas allen atura sit totius 
religionis? Et en praejudicium etiam ipsummet Paternitati Vestrae manifestum. 
Qui enim gubarnare queat ut Pater, postquam perdiderit amorem filiorum? 
Nostra religio nunquam perferre potuit ab adversariis accusationem hanc 
(nempe laxitatis), id quod colligitur -ex libris ad hanc amoliendam raox in lucem 
editis. Cogitet jam, an illam perlatura sit ab ipso Patre suo. Conspirabunt 
filii omnes, aut vix non omnes ad fundendas contra Paternitatem Vestram 
querelas, nee ipsa impedire eos poterit. 

Audio ego jam id, quod nimium jam contra Paternitatem Vestram per- 
crebrescitur adeo, ut et plaustra querelarum de partialitate nationali et simi- 
libus effundantur, quae quidem ad rem non faciunt, attamen facile profecto 
excipiuntur tamquam verae a cordibus offensis in praesenti rerum statu. Non 
pauci Jesuitarum prompti sunt ad evulgandas inter externes, quibuscum agunt, 
dissensiones , domi gliscentes. Atque hinc in pluribus jam aulis Romae dis- 
curritur de discordia, orta occasione hujus libri inter Paternitatem Vestram 
et nos filios suos. Qui amat societatem, ut illam defendat, accusat Vestram 
Paternitatem; qui illam odio habet, defendit Paternitatem Vestram, ut illam 
proscindat. 

Interim plus famae, ni fallor, perdere bis in confabulationibus poterit 
Paternitas Vestra quam Religio, cum ob hoc sapiens et affectu sinistro liber 
ad hoc concedendum pronus sit, quod generali nostro attendendum sit ad regi- 
men, quod tam vastum est, et non ad editionem librorum. 

Videmus quanta in aestimatione sit hodie Pater generalis Dominicanorum. 
qui non attendit ad typos, sed ad regimen (negozio). Quopropter in variis 
negotiis cum laude adhibetur, et displicet interea videre nostrum Generalem 
totam suam vim ponere in scholastica, quae hoc tempore Romae parum aesti- 
matur, cum inter Ecclesiasticos longo majori in pretio habeatur notitia erudi- 
tionis ecclesiasticae, canonum, Conciliorum , controversiarum hujus temporis, 
quam theologiae. Audio dixisse Paternitatem Vestram ideo se factam a Deo Ge- 
neralem, ut edat hunc librum. Haec cogitatio est meo judicio subtilissima 
fraus Daemonis. Namque cum aliquom Dens aliquem ad officiud elevat, eum 

7* 



100 

in finem elevat, qui proprius est talis officii. Finis autem Generalis est atten- 
dere ad regimen, et non ad typos. 

Jam vero praejudicium (seu damnum) Religionis, quod alterum erat inter 
praevisa a me mala, manifestissimum est. Quippe si liber hie prodeat in luceni, 
pro certo habeat Paternitas Vestra, omni ex parte Europae impugnatum acriter 
iri ab ipsis Jesuitis. Nee cogitet jam Paternitas Vestra posse impedire ipsorum 
calamos; quia dicent de jure naturae esse servare religionem propriam ab in- 
juria manifestissima, quae per talem librum ijjsi infertur, dum supponitur in- 
clinata ad doctrinas laxas. Verum est quidem, quod corpori defendendum sit 
Caput; sed non jam, dicent illi, eo etiam in casu, quo caput ex instituto in 
corpus insurgit. Et qualia erunt baec scripta? Heu quae scandala! videre 
armari in Patrem filios! Ego certe nolim Interesse scenis tarn abominandis 
(a si brutto scene). Via itaque qua incedere Paternitäten! Vestram oportet, 
ad satisfaciendum sancto suo zelo in persequendo laxitates in doctrinis mora- 
libus, illa est , quae tam serio ipsi monstrata est a Patribus Generalibus suis 
dignis Decessoribus, estque haea: inculcare scriptoribus , ut non approbent 
sententias parum probabiles, et mandare librorum censoribus, ut non sinant 
illos edi. Plura quam baec adhibere ad nihil servit. 

Nolit cogitare Paternitas Vestra, id suo se libro consecuturam, ut un- 
quam daranetur sententia adeo aestimata per tot saecula, qualis est illa, quod 
licet sequi aliquando opiniones minus probabiles, ob contrariam 
tam novam, ut nunc primum oriatur. 

Tota curia Komana in negotiis plus quam centenis dirigitur hac sententia 
antiqua, unde ad hanc condemnandam opus esset sus deque mundum vertere. 

Achilles Paternitatis Vestrae est paritas, quam sumit a consultoribus, at 
omnes dicunt, Vestram Paternitäten! ostendere in praxi, quod tale argun!entum 
Paternitäten! Vestram non moveat. Atque ut verbis meis fides sit, vocet Pa- 
ternitas Vestra in consilium hoc super negotio non solum Patres Assistentes, 
sed omnes professos Collegii Komani. Omnes vel fere omnes Professi dicent, 
quod male agat edendo in lucem librum hunc. 

Et ipsa niholominus volet illum edere? Respondebit Paternitas Vestra 
quod cognoscat evidenter, melius esse illum edere. Hoc autem responsum stare 
non potest sine altissima aestimatione proprii judicii. Hie quippe agitur de 
opore quodam prudentiae, quae est de edendo libro, vel de illo non edendo in 
lucem. Et in hoc, procul dubio, melius vident multi, quam unus solus, maxime 
author libri. Quomodo igitur Paternitas Vestra potest hoc in casu operari se- 
cundum Judicium proprium, quod adeo est suspectum ? Ipsimet dein judicandum 
relinquo Paternitati Vestrae, quali exemplo esse possit filiis tuis aestiniatio tam 
alta, quam fovet ipsorum Pater de proprio judicio talibus in negotiis, ut judi- 
cem se adeo et simul actorem vel reum (judice e parte) constituat. 

Ultra terminos ego procul dubio progressus sura hie loquendo. Existimo 
et satis video totura ictui me exposuisse tanta loquendi libertato. At vero, cur 
ego id feci? Feci ut exhibeam Paternitati Vestrae actum fidelitatis filialis, 
qui forte, forte a nuUo alio Ei exhiberetur. Ego pro studio illo sincero, quo 
Eam prosequor, vollem, ut Paternitas Vestra intendere posset ad Regimen cum 
sancta pace, quin involveretur turbis tanti momenti, quae ad nihil prosunt. 
Jam scriptum satis est ab utraque parte hac de materia: plura scribere de 
illa ad nihil servit, nisi ad excitandam rixam. 

Nostra religio declaravit se hac in controversia non unam magis quam 
alteram sententiam tanqnam propriam amplecti, juxta decretum hac super re 
factum. Hinc certum est, quod saltem Paternitas Vestra non possit hunc 
librum edere, si ei animus sit, adimplendi obligationes suas. Quaero enim: 
Vel Paternitas Vestra hac de re librum edere cupit, ut Generalis, vel ut doctor 
priyatus? Si ut doctor privatus , ajo, non est hoc ei decori. Relinquat hoc 
potius aliis: ipsa attendat ad regimen. Aut cur non accingit se Paternitas 
Vestra ad edendos etiam libros de aliis materiis, quales essent de Voto, de 



101 

Sacranientis in genere, de Sacramentis in particulari, de horis canonicis et 
aliae siniiles? Si ut Generalis: igitur jam ostendit, quod velit antesignanuni 
agere pro una potius sententia, quam pro altera. 

Atque hoc est, quod summopere dolet religio, et sane dolere potest, dum 
videt, quod paternitas Vestra velit ostendere mundo si non direete, saltem in- 
directe, quod sententia societatis sit illa, quam tuetur ejus Generalis: cum 
tarnen Religio declaraverit terminis tam claris, quod non unam potius prae 
altera tamquam propriam assumat. Atque hoc est opponere se aperte menti 
illius Congregationis Generalis, cui secundum nostrum institutum Paternitas 
Vestra pariter tenetur deferre, inio et obedire. Et tamen si omnia alia ab- 
sint, haec Congregatio Generalis illa est, cui Paternitas Vestra gratum debet 
animum, cum haec illa sit, a qua in Generalem fuit electa. Videat itaque, 
num fieri potuerit ut Deus Reverentiam Vestram voluerit Generalem ad hunc 
in finem, ut typis edat talem librum? 

Haec mea est opinio (Parere), quam humillime substerno pedibus Pater- 
nitatis Vestrae, ut illa, si ita visum fuerit, eam cum auctore suo conculcet. 
Attamen Bonitas singularis Paternitatis Vestrae certe alia sperare me jubet: 
quantumvis, antequam mentem meam hanc exponerem, memet Deo immolaverim 
ad aram in victimam pro bono publico Paternitatis Vestrae et illius religioiiis, 
cujus jam a 56 annis sum 

tilius indigims 
Paulus Segneri. 

NB. hoc folium ab ipso autorc suo in manus traditum est suae Paternitati 
(nempe Patri Thyrso Gonzalez Generali) Dominica int'ra Octavam corporis 
Christi mano, scilicet die octava Junii 1692. 

Dictum est cjusdem Patris Segneri: quod ecclesia Dci ad sua unquam 
tempora non habuerit haeresiu magis palliatam quam Probabiliorismum. 



22.*) 



Dem Assistenten P. Truchsess wird aus Augsburg gcscliricben : der Papst 
werde die Widersacher des Generals bald züchtigen und des Letzteren Buch 
auf päpstlichen Befehl erscheinen. 

Scribit alius e Boemia, scriptum Borna in haec omnino verba. Metuo, 
ne autores hujus dissidii „bald grob einsitzen", quia veniet illis unum „Pax 
tccuin", unde forte non cogitant, et faxit Deus, ut sim falsus vates. P. N. 
nimium se humiliavit volendo prius consensum habere suonim Assistentium in 
rc tah, quam ipse nulli negat e suis subditis; sed videbit R. V., brevi librum 
proditurum jussu pontificis, et fors adhuc ante congregationem procuratorum. 
Hoc ad verbum. » * * 

An accepit R. V. duos fasciculos, qui minore sigillo crant muniti ; non 
potui cognoscere ipsa sigilla. 



Commendo me demisse in s. sacriliciu. 



Augustae 22. Maji 1693, 
Servus in Christo 
Benedictus Paintner. 



•) Der Abschnitt eines Briefes ^n den Assistenten P. Euseb, Truchsess. 



102 



i 



Memoriale presentato al lie Oattolicu da* Padri di 

Madrid siipra Tadare del P. Tbyrso Gonzalez, 

Generale di Compagnia, 

Der Proviiicial von Toledo reicht beim König von Spanien im Auttrage 
der 5 Assistenten ein Memoriale wegen Ausweisung des spanischen Piocurators 
P. Caneda aus Rom ein. Aus dem Wortlaute des Decrets des Königs zu Gunsten 
des Generals, das angeführt wird, ergebe sich, dass er ganz falsch informirt 
sei. Ausführliche Erzählung dei^ Entstehung und Entwicklung der Controverse 
über das Buch des Generals- Daraus ergebe sich, dass die Assistenten die 
gehässige Censur, als verfolgten sie den General, nicht verdienen, vielmehr 
treffe der Vorwurf den General ; auch sei es Verleumdung, dass der General 
als Spanier verfolgt werde. Vertheidigung des aus Rom verbannten P. Caneda 
und der Assistenten. Der König sei auch darin falsch berichtet, dass die Ge- 
sellschaft den General absetzen oder einen Generalvicar ernennen wolle, sowie, 
dass das Buch des Generals eine gefährliche Doctrin der Gesellschaft bekämpfe. 
Schliesslich bittet der Provincial um Aufhebung der über P. Caneda verhängten 
Verbannung aus Rom, um Beseitigung der schlimmen Wirkungen für die Ge- 
sellschaft aus der kgl. Depesche vom 8. Juli und um Behandlung der Ange- 
legenheiten der Gesellschaft durch den Staatsrath. 

Signore. 

Francesco Miguo Provinciale della compagnia di Giesii di 
questa provincia di Toledo in suo nome e di detta provincia, 
postrato a piedi della M. V. dice, che per molte lettere di Roma, 
tanto degli cinqne assistenti, qiianto de altri particolari, e arri- 
vato alla sua uotizia, che il Duca Mediiiaceli, ambasciatore di 
V. M. in quella corte, il di 4. di Ottobre del corrente anno 
notificö im ordine di V. M. per la via riservata e senza notizia 
del conseglio di stato ä Giov. di Caneda, religioso di nostra 
compagnia e procuratore generale in quella curia della provincie 
di Spagna e dell' Indie, afin che eschi di Roma esiliato, e che 
non possa ä quella ritornare senza nuovo ordine di V. M., senza 
dargli le cause e motivi di cosi severa risoluzione, al che il 
detto Giov. di Caneda rispose con la dovuta rasegnatione et 
prouta obbedienza agli ordini di V. M., sebbene col acerbo do- 
lore, che si puot' credere per la taccia tanto sensibile, che puot' 
seguirsi in tutto il mondo di aver potuto mancare in quäl che 
cosa alle obligazioni del piii umile e obbediente vasallo di V. M. 

E che havendo inteso questa novitä li cinque assistenti della 
compagnia, no ignorando le cause ben note in quella corte, che 
li possano havere motivato (nissuna contro il servitio di V. M.) 
a nome della religione, senza haverne parte alcuna il detto Giov. 



103 

di Caneda, fecero supplica a Siia Santita, che si fosse compiac- 
ciiita di prendere il mezzo piü convenieiite. per che si sospen- 
desse il detto Keale ordine, afine di nieglio informare a V. M. 
per il grande pregindizio, che ne risoltava alla innocenza e biion 
credito de li F. P. Assistenti la minore ombra de disobbedienza 
agli ordini di V. M., a chi volevano informare meglio, coi f'atti 
piü agiustati ad una sincera veritä, e che essen dosi degnata S. 
Santita, di volere favorire questa supplica, e chiamato ä quest' 
etfetto il Generale degla Compagnia ed insinnatolo al Duca di 
Medinaceli nella audienza, che questo ebbi da S. Santita, restava 
per esegnirsi subito il Reale ordine di V. M. col uscire di Roma 
Giov. di Caneda ad un Collegio di quella provincia per agiustare 
i conti del suo officio e poi tornarsene in Spagna. 

Si che i detti cinque assistenti di tutta la compagnia con 
tutte le piü vive spressioni correspondenti ä loro giusto dolore 
causatoli per il Reale decreto di V. M. in 8. di Luglio di questo 
presente anno, desiderano et solecitano col mio mezzo, che un 
cosi grande e pio monarca resti sinceramente informato della 
veritä piü puntuale del fatto e offiicj passati con Thyrso Gon- 
zalez, Generale della compagnia, sopra le controversie di suo 
libro, afin che il soprano giudizio di V. M. possa formare il 
veridico dictamen in questo negotio contro le incerte rappresen- 
tazioni fatte ä V. M., e che motivorouo le lettere del Duca di 
Medinaceli e il detto Reale dispaccio delli 8. Luglio tanto sen- 
sibile per li P. P. Assistenti, per la religione e per molti parti- 
colari. 

E perche con maggiore chiarezza possa correre questa uraile rappresen- 
tazione, färb qui ricordo ä V. M. del detto Eeale dispaccio di 8. Luglio, che 
e del tenore sequente. Ritrovandomi informato delle persecuzioni,' che patisce 
il Generale della compagnia di Gesü dagli Assistenti della sua medesima reli- 
gione senza eccettuare quello di Spagna, motivato di voler dare ä luce un libro 
impugnando diverse opinioni perniciose alla coscienza, e che il fiue di quelli 
sia di rimoverlo :!el suo governo, nominandoli un Vicario generale, per il quäl 
fine solecitano, che li Procuratori delle provincie, che saranno per elegersi, li 
siano co^trarij. afine di che volino, che si convochi congregazione generale, che 
e quello che puote effettuare il fine del loro desiderio, e del quäl conseguente- 
mente risoltarebbe sommo discredito al Generale, ingiuria alla nazione ed un 
esemplaro di pregiudiciali conseguenze per le altre religioni, che risulterä, si 
dia ordine al Duca di Medinaceli, si mantenghi passivamente e senza passare 
ufficij, ne impegnare la mia autoritä, per quello riguarda al libro, che e la 
controyersia, ma che si rasegni in tutto e per tutto nella disposizione di S. 
Santita, ma che protega e patrocini in mio nome al Generale della compagnia 
come Spagnolo e vasallo tanto bene merito e degno della mia protezione e che 
ai Vice-Re de Napoli e Sicilia, Sardegna e Gobernatore di Milano ed altri 
ministri dei miei dominij, gli si ordini, che dispon^no, che i procuratori, che 
siano per passare a Roma, vadino bene instrutti del mio reale animo, con la 
distintione riferita sopra la forma, con la quäle si doveranno portare in defensa 
di loro Generale, e cosi si farä intendere nel conseglio e si eseguira cosj nella 
parte, che li tocca, in Madrid a di 8. Luglio 1693, 



104 

Signore, di tiitto il contenuto di questo Reale dispaccio e della scvera 
dimostratione eseguita con Giov. de Caneda, apariscc coiistare, che a V, M. 
hanno rappresentato primo che li assistenti senza eccetuarne il Spagnolo Pas- 
quale di Casanova ne Giov. di Caneda, Procuratore Generale della assistenza 
di Spagna, abbiano questi mote pers:cutioni al suo Generale e per il motivo 
di esser questo Spagnolo. Secondo, che per il medesimo motivo abbiano in- 
quietato gli animi delle provincie, afine di eleggere nemici del Generale e agli 
ületti procuratori, afin che volino congregazione generale. Terzo, che perse- 
guitano ä Thyrso Gonzalez, perche tiene composto un libro, col quäle impugna 
dottrine perniciosa alle coscienze, che e il medesimo, che dire, che gli assistenti 
c tutta la compagnia, la quäle qm rappresentano, abbraccia ed insegna tali 
dottrine, delle qui il Generale vuole riformare alla sua religione in questa parte 
tanto esosa. Et essende tutto cio come si rappresenta e Consta del suo tenore, 
facilmente si lascia vedere, quäl sia il gravissimo sentimento, che po?sa e debba 
avere causato nei religiosi petti degli assistenti e del corpo cosi santo della 
compagnia, che tali persecuzioni, • e per simili motivi indirizza contro il suo 
legitime capo e che perverte le coscienze con cosi perniciose dottrine, che il 
libro del suo Generale impugna. 

E stando la compagnia molto certa, che ferite che arrivano tanto al' 
anirao del honore di una religione cosi santa e cosi dotta, e che con le lau- 
dabili fatiche del propio sangue e della sua dottrina tanto sia servito e serve 
alla santa chiesa ed alla corona di V. M. in tutti due i mondi, non possono 
havere proceduto dal deliberato dictamen di un tanto cattolico, giusto e piis- 
simo monarca, ma si bene da le sinistre informazioni, che gli emoli dichiarati 
della compagnia hanno date al Duca di Medinaceli e questa alla V. M. e parto 
inescusabile diligenza, il ricorrere con veridica informazione del fatto al tribu- 
nale della inalterabile giustificazione di V. M. e della soprana compreensione, 
aiin che resti servita di far giustizia alla compagnia, ac P. P. assistenti ed a 
Giov. di Caneda in occasione che tanto patisce la di lui innocenza ed il di lui 
Jionore con cosi manifeste imposture, ad essende i medesimi fatti in tutto 
questo negozio la difesa piü chiara, porro qui sotto gli occhj di V. M. una 
sincera e succinta narrazione di tutti i punti che si son dati in questa contro- 
versia strepitosa del libro del Generale della compagnia. 

Essende Thyrso Gonzalez professore di sacrata teologia nel nostro Kealc 
ooUeggio di Salamanca, agiutato dal suo sapere e buon zelo, compose un libro 
de recto usu opinionum probabilium, il quäle rimesso trevolte ai revisori, come 
c rcgola e costume, cosi particolari della sua provincia di Castiglia, come Gene- 
rale di tutte le nazioni in Roma. Per tutte tre le volte fu disaprovato da 
tutti gli revisori e negata dal Preposito generale la licenza di farlo dare alle 
stampe. Onde pare che in causa propria Thyrso Gonzalez non avrebbe fatto 
gran cosa in aver sacriiicato il suo libro alla santa ubbiclienza e sottomettere 
il di lui giudizio al giudizio per tre volte disaprovativo di una religione cosi 
grande e santa come la compagnia, dove il suo santo fondatore tanto incarica 
questi dovuti e graditi sacrificj della ubbidienza santamente ciecha. Non lo 
fece giä come autenticamente si c manifestato da pochi mesi in qua, anzi dal 
giudizio della sua religione si appelo e ricorse l'anno 1680 al nostro santissimo 
Patre Innocenzo XI et a quelle degli Cardinali del santo offizio, dolendosi di 
che nella compagnia si toglierä la liberta di potere insegnare la dottrina che 
cra piü conforme alla reformazione dei costumi christiani. 

Dopoi essende stato eletto Preposito generale di tutta la compagnia il 
inedesimo Thyrso Gonzalez per morte di Carlo Noyelle l'anno 1687 per il merito 
del suo sapere e virtü e fatiche apostoliche, non dubitando la compagnia che 
sarebbe per applicare i di lui talenti al maggiore augumento, osservanza, pacc 
e quiete di tutta la religione, lasciando il pensiero a tanti figli dotissimi c 
zelantissimi di occuparsi in comporre e di dare libri alla luce in servizio della 
santa chiesa ; ebbero una certa notizia gli assistenti di tutta le compagnia per 



105 

mezzo di Giov. di Caneda, qualmente in Dillinga, cittä ed universita di Alle- 
magna, si stava stampando molto secretamente il medesinio libro, clie prima 
di essere Generale, per tre volte lo aveva disaprovato la religione, e senza le 
sollte licenze della religione, ne approvazione del Maestro del S, Palazzo, ne 
del Ordinario o Inquisitore del distretto, conforme dispone il s. concilio di 
Trento. Paravano con il Generale separatamente e tutti insieme per repetite 
volte tutti quei ufficij di rappresentationi e suppliche tanto ä voce come per 
scritto, che il caso richiedeva, e che li obligava il suo officio per constituzione 
di s. Ignatio, cosi per li inconvenienti che indubitabilmente si seguirebbero 
dalla publicazione di un tale libro per un tale autore e per tali tempi, come 
per conservare indenne il rispetto che si doneva alla religione, che per tre 
volte e per motivi molto superiori aveva giudicato il nonconvenire il darsi alle 
starape e publicarsi detto libro. Alla forza di queste instanze non meno umili 
che amorose e replicate, parebbe di avere convinto e capacitato il Generale, 
quäle diede parola agli Assistenti di scribere subito ä Dillinga ordinando, si 
sospendesse la publicazione del suo libro mostrandoli inoltre la lettera, con 
la quäle dava questo ordine molto efficacemente. II che inteso dagli Assistenti 
resero ä S. Paternita le dovute gratie ringratiando nel medesimo tempo la 
divina bontä per essere terminata cosi felicemente una cosi penosa controversia 
(■ di essere restata in tranquilla pace tutta la compagnia, che prima era cosi 
turbata e somraersa in mille inquietudini. 

Non passarono molti giorni che si scopri, qualmente il Generale faceva 
nuove instanze con ogni maggior premura alla Santitä di Innocenzo XII e a 
molti Cardinali, afine di conseguire la publicazione del suo libro stampato in 
Dillinga; laonde con una tale notizia piü che certa si videro costretti li Assi- 
stenti ä ricorrere al Papa per mezzo di uno che iparlö ä nome di tutti rap- 
]»resentando li gravissimi inconvenienti, che si dovevano temere dalla publi- 
. azione del libro. Favori S. Santitä la supplica tanto giustificata dagli Assistenti 
ordinando con precetto che da Dillinga si facesse subito venire tutto quello 
che si era stampato, ed arrivato che fusse, si depositasse nelle mani del Maestro 
del s. palazzo, sino ä tanto che la congregazione vedesse ed esaminasse detto 
il libro nella prossima congregazione dei procuratori de li 15 di Novembre di 
questo presente anno 1693. 

Chicchessia che avesse avuto un sufficiente conoscimento della molta virtü 
del Generale della compagnia, doveva sempre credere che con questa disposizionc 
del Papa dovesse restare sospesa questa controversia in un profondo e pacifico 
silentio fino alla prossima congregazione dei procuratori. Ma Tesito fu assai 
diverso, mentre che gli amici del Generale tanto di dentro come di fuori della 
compagnia non lasciarono diligenza alcuna benche ardua, che non intentassero, 
afinche il libro fusse veduto da revisori di fuori della compagnia senza volere 
aspettare alla nostra congregatione dei procuratori, conforme fii decretato dal 
papa, ä chi tante volte ricorsero, come anche alli Mons. Cardinali della sacra 
congregazione ed al Duca di Medinaceli e per il di lui mezzo ä V. M., come 
anche^ al ambasciatore Cesareo e per il di lui mezzo al Imperatore, inquietando 
con vive diligenze la corte romana, la di Madrid e quella di Vienna, spargendo 
per tutta FEuropa escriti, lettere e apologie e defensorij in appoggio del im- 
pegno, con tanto discredito et offesa della compagnia, petendo senza esaggera- 
zione dire a V. M., che il solo pensarlo fä arrossire Tistessa memoria; pre- 
valendosi li emoli della compagnia di occasione cosi opportuna col pretesto di 
difendere un Generale santo, afine di poter ferire ä man' salva tutto il corpo 
Santo della compagnia. 

L'ultimo passo dato in questo negozio fü il fare publicare in Roma e per 
tutta l'Europa le lettere di Innocenzo XI, delli Cardinali Cibo e Melini, scritte 
ä Thyrso Gonzalez del anno 1680, le quali tanto tempo erano state occulte e 
senza avere il papa rimesso il negozio ai Cardinali dello santo officio, avere 
questi aprovato il libro del Generale della compagnia ed essere andato Tassessore 



106 

e Cardiuale Marescotti a doniandare a S. Saiitita a nome di «luella sacra con- 
gregazione la licenza di poter publicare il libro del Generale di gia refoniiato 
e corretto dal suo medesiiiio autore. 11 papa pero ad una tale supplica non si 
inosse, anzi persiste in che detto libro gia riforniato fusse examinato dei revi- 
sori della com])agnia, senza che si aspetasse alla congregazione dei procura tori; 
ordinando il papa al Generale, dovesse per parte sua nominare dieci reyisori 
della religione, ed alli assistenti, che dovessero nomimire altri dieci revisori, 
sciegliendo poi S. 8antitä da questi venti nominati altro che tre, cio e un 
Spagnolo, un Francese ed un Allemagno, ed essendo di gia stato veduto dalli 
tre revisori il detto libro, ora si ritrova nelle mani del Maestro del s. palazzo 
per farlo rivedere ad altri, dovendolo poi rivedere lui medesimo. 

Questo e la puntuale e sincerissima narrazione di tutti i passi clie ha 
dato questa tanto strepitosa controversia toccante il libro del Generale della 
conipagnia e li assistenti di quella, senza che vi sia, che togliere ne aggiun- 
gere alla pura veritä che alla V. M. ho sin qui rappresentato, 

Correndomi ora precisa obligftzione di rappresentare alla V. M. le seguenti 
rittessioni afinche resti intacto l'honore e credito della compagnia con quella 
delli assistenti e del P. Caneda. 

Primo il non potere meritare Todiosa censura di persecuzioni delli 
assistenti contro il loro Generale. L'avere questi procurato col medesimo Ge- 
nerale, di che sopresse il suo libro (tante volte disaprovato) e cio con modi 
molto umili e con suppliche secrete ed amorose preghiere. Come dunque gli 
si puote adattare il nome di persecutore a quello, che prega et supplica 
con lacrime genuflesso, come apunto lo fecero li assistenti? 

2. In Thyrso Gonzalez persona privata in Salamanca non si adatta meglio 
il dire, avere perseguitato al suo Generale Giov. Paolo Oliva con esser gli 
opposta al di lui sano e prudente giudizio e sentenza col avere appellato alla 
sedia apostolica. Perche dunque nelli assistenti, che sono persone publiche 
ed a chi appartiene di offizio per constituzione di s. Ignatio ha da potersi 
dire di loro, che perseguitano al loro Generale Thyrso Gonzalez per opporsi 
al suo dictamen ed impegno ed appellare alla sedia apostolica, afinche non si 
publichi il di lui libro. Non so che risposta possa darsi a questo argomento. 

3. 11 Generale della compagnia non vorra si dica, di aver perseguitato 
tanto per se quanto per li suoi alleati alla medesima compagnia ed alli assi- 
stanti di quella col avere appellato ad Innocenzo Xll per conseguire il suo 
intento ed inoltre avere publicato per se e per mezzo degli suoi amici tanti 
manuscritti ed stampati contro degli assistenti ed altri particolari macchiando 
con cio il buon credito della sua religione. Perche dunque ha di valere che 
si dichi che gli assistenti ed altri particulari perseguitano al suo Generale, 
quando questi non anno fatto altro che il ricorrere al medesimo Innocenzo XII 
senza publicare scrittura alcuna manoscritta ne stampata. Certamente che 
poco gli conviene il titolo di persecutori, quelli che potendo opporsi e vendi- 
carsi, si sono stati quieti tauto tempo con essemplarissima modestia, non os- 
tante che sia stata cosi grande Fapprobazione della parte contraria. 

La 4. e anche piü scoperta calumnia cio e il dire, che viene perseguitato 
come Spagnolo : in questo contrasto non vi e stata altra occasione, che si possa 
chiamare persecuzione, fuor che la opposizione fatta al suo libro, mentre chiara 
cosa e, che li revisori di Spagna non sarebbero mai dissaprovarlo, ne l'ave- 
rebbero dissaprovato per esser libro di un Spagnolo. E li revisori di Roma, 
che sono cinque di diverse nazioni, molto meno le dissaprovarebbero per essere 
l'autore Spagnolo, quando ogni giorno da questi si approvano libri di Spagnoli. 
E se questo e cosi, perche non diremo il medesimo della opposizione, che dopo 
stampato in Dillinga, hanno fatto alla sua publicazione li assistenti, senza che 
per questa opposizione li assistenti abbiano da meritare il nome di persecutori 
di Thyrso Gonzalez non per altro che per essere Spagnolo. E se quando il 
Generale diede parola agli assistenti di non far publicare il di lui libro, cessb 



107 

subito ogiii controveisk restando coii il loro Generale in una pace santa res- 
tando tantü Spaguolo coinc priuia. Dunque la controversia col Generale non 
era perche fussc öpagnolo; a questo dunque che puö rispondersi? 

5. Conie dunque si vuol dare ad intendere ä V. M., che tutti li assistenti, 
non eccetuando lo Spagnolo ed il Procuratore generale Giov. di Caneda, siano 
Fraucesi di genio e che percio perseguitino il loro Generale per essere Spag- 
uolo; caluninia in vero ridicola e che senza dubbio e stata puerilinente inven- 
tata, afine di niaggiormcnte equivocare e muovere gli animi di questa corte di 
Madrid: e non posso arivare ä comprendere, conie abbiano potuto inventarlo, 
salvando il dovuto rispetto alla V. M. contro di chi si coramesse un sacrilegio, 
quando non si tratta verita nei negozj che si trattano avanti al suo soprano 
giudizio : tutti gli Spagnoli fuor che uno conspirorono con i loro voti a fare 
Generale della compagnia ä Thyrso Gonzalez l'anno di 87. Tutti gli ISpagnoli 
che si trovavano in Roma nel tenipo che il re di Francia prohibi ä tutti i 
Gesuiti suoi vasalli il coniniercio con il Generale della compagnia Thyrso Gon- 
zalez, tutti dico stettero per parte del Generale, solecitando tutti i reniedij 
possii)ili di quella grande tribulazione. E se nel amore al servizio di V. M. 
puote esservi eccesso, di Giov. di Caneda solamente si puot dire, il qualc piii 
volte ha ecceduto nella finezza Spagnola ed amore al servizio di V. M. con 
animirabile ardimento senza che in Madrid raanchino sogetti, che possano at- 
testarlo, ed essere publico in Roma, esser stato lui solo Tasilo ed occorso c 
favore di tutti i poveri Spagnoli, che in quella corte concorrono, essendo dis- 
grazia grande, che verita cosi infallibili si abbiano di ridurre alla prova, 
perche cosi la malizia lo vuole. 

G. Non pare che Giov. di Caneda possa avere raeritato la severa dimostra- 
zione di esser stato esiliato da Roma con tanto detrimento di suo credito, 
perche il delitto che ha coramesso, b e in dirittura contro il servizio di V. M., 
b vero contro la persona del Generale, b pure contro il libro del Generale, 
opponendosi alla di lui publicazione. Se contro il servizio di V. M., dicano 
11 suoi accusatori, quäle sia stato, che al certo non lo potranno dire? Se contro 
la persona del Generale, oltre che non ha mai mancato alle leggi del amore, 
obbedienza e rispetto, quäl delitto dunque ha commesso per essere castigato 
per mano di V. M., e molto meno se Tavesse commesso prima di tenere il 
Generale il decreto di 8. Luglio della Reale protezione? Se fusse poi per es- 
sersi opposto alla publicazione del libro, questo che ha che fare con il servizio 
di V. M., oltre di che V. M. nel suo Reale dispaccio de li 8. Luglio spressa- 
mente sclude la protezione del libro. II dire poi che solecitb voti per Paolo 
Segneri, predicatore del papa, afinche fusse eletto per procuratore nella con- 
gregazione provinciale di Roma (oltre di essere una ben conosciuta impostura) 
non averebbe avuto cattivo gusto nella elezione di un tal soggetto, cosi vene- 
rabile per la sua virtü ed elevati meriti e molto stimati dal papa; e quando 
questo fusse stato delitto, non era tale da meritare che fusse punito da un 
tanto grande monarca, con castigo cosi notabile. 

La 7. e anche una piü chiara impostura, il dire che li assistenti abbiano 
inquietato gli animi delle provincie, afin che quelle elegessero procuratori con- 
trarij al Generale, cosa tanto contraria al vero, mentre e notorio, che le pro- 
vincie han fatto particolar ammirazione in vedere, che li assistenti con parti- 
colare studio si vollero astenere di scrivere alle dette provincie prima della 
congregatione provinciale, volendo con questa cautela prevenire alla calamnia 
e malignitä. E si doverebbe molto bene considerare l'indegna offesa, che con 
tale impostura si fa al decoro di persone tanto religiöse e graduate iiella com- 
pagnia, lasciando ä parte, che era difficile b meno impossibile, che le provincie 
non elegessero soggetti contrarij, non giä alla persona, ma si bene al' inipegno 
del Generale toccante al suo libro, quando tutta la compagnia (toltone alcuni 
pochissiml) stä di contrario parere al impegno del Generale. Con la verita 
che devo a V. M., dico poterli assicurare, che li assistenti son stati cosi lontani 



108 

di iiiquietare con lettero le provincie che piü tosto in tutte loro si e riguar- 
dato come repreensibile il soverchio silenzio, b remissione degli assistcnti toc- 
cante a questo punto. 

La 8. e respirare per la ferita, Taver detto alla V. M.. che si vuole coii- 
vocare congregatione generale , afine di deporre il presente Generale o pure 
per porli un vicario generale. Questo, Signore, e il dire antieipatamente quello 
che si teme, afinche non succeda: ina perb questo e un camminare a tastoni 
sopra quello che non ha pensato la compagnia, perche questo non e succeduto 
e non e facile che possa succedere. 

La 9. ed ultima refiessione e sopra Tavere informato ä V. M., che la 
compagnia perseguita al di lei Generale, perche tiene composta un libro, col 
quäle impugna dottrine della compagnia perniciose alle coscienze ; ma impostura 
simile e figlio unicamente del odio, non merita altra satisfazione che il dis- 
prezzo. La dottrina, che impugna il Generale, non e dottrina della compagnia 
privatamente, ma dottrina di tutte le sagrate religioni ed universitär, eccettuati 
perb alcuni pochi autori, senza ch^ per questa veritä vi sia bisogno di altra 
dimostrazione, che l'avere aperto un libro della teologia morale; ne lo ignarono 
i medesimi, che questo dicono ä V. M., benche procurino con la dissimulazione 
ignorarlo, afine di condurre avanti i disegni delle loro passioni. Non oppo- 
nendosi ne meno la compagnia ä questo libro per la sussistenza della dottrina, 
ma si bene per altre specie, con quali la adornano il.di lui autore, con le quali 
offendeva ä molti particolari alla compagnia ed alla religione di s. Domenico, 
come molto bene lo ha dimostrato con espressioni di sentimento il maestro 
del s. palazzo; e none picciola prova di questa veritä l'essersi rido (?) il Generale 
per ultimo, ä. correggerlo e spurgarlo per se medesimo il libro, che di giä, 
teneva stampato in Dilliiiga; argomento evidente di che gli si disapprova, no 
Timpegno, ma si bene la ragione e la prudenza; di tutto il sin qui riferito c 
brevemente ponderato in questo memoriale, sebbene la materia richiedeva piü 
diffusa ponderazione, poträ perb raccogliere il soprano giudizio di V. M., quanto 
incerte ed ingannose siano state le informationi fatte al Duca di Medinaceli o 
per il di lui mezzo alla V. M. contro Giov. di Caneda e contro alli assistenti 
della compagnia, pretendendo scomporli con la V. M. non meno che alla sua 
religione, che e il principale segno, al quäle ha tirato la malignitä. Pertanto 
a nome di questa provincia ed anche di tutta la religione della compagnia di 
Giesü, genuflesso umilmente supplico al giusto e pietoso petto di V. M. (afin- 
che la compagnia conseguischi la maggiore satisfazione di cosi enormi aggravij ) 
sia servita primieramente di dare ordine al suo ambasciatore in Roma, che 
Giov. di Caneda, procuratore generale della assistenza di Spagna, possa ritor- 
nare subito in Roma ed al suo officio, riscuotendo con questa restituzione l'onorc 
tanto vulnerato, aperto et in punto di un cosi sensibile dolore come e Topporli 
di esser un mal vasallo del suo re. 

2. Di prendere la providenza, che alla giustificatione di Y. M. parera 
Ijiü proportionata, afine che Thonore e buon credito della compagnia non pa- 
tischi i pessimi effetti, che prudentemente si possono temere dalla mala intelli- 
genza del dispaccio di 8. Luglio. 

3. Che cosi come speriamo dalla benignitä di V, M., che degnandosi di 
fare alcuna stima di quello, gli si e rappresentato e supplicato in questo me- 
moriale; si compiaccia in tal caso, non volerlo rimettere in tempo alcuno ä, 
fra Pietro Mantiglia, confessore di V. M., a causa degli gravissimi fondamenti, 
che assistono alla compagnia per avere una tale diffidenza del soggetto in 
tutti i negozij, che riguardano alla sua quiete ed honore ; e sarä per la com- 
pagnia il che sia di maggior gusto di V. M., il che si commetta unicamente 
al conseglio di stato, dove snnili negozij si guardano e giudicano senza l'ombra 
di passione, come e ben noto al mondo, e cosi lö speriamo dalla grandezza e 
pietä, di V. M. 



109 



24. 



169B Madlid h 16 di Liiglio. 

Bericht aus Madrid über die durch die Angelegenheit des Generals ver- 
anlasste Bewegung in Spanien und die Entstehung des königlichen Erlasses 
vom 8. Juli. 

uionse qua lo scritto status praesens famosi negotij, che ripeto 
assai la anihizione dell' Assistenti, a fine di perpetuarsi; et e un famoso libello 
contro il buon P. Segneri, Tistesso scritto gionse anco k Salamanea, niandatovi 
dal Card. Salazar a cui tu trasmesso da Koma. Questi scritti che li nostri di 
Roma mandano alli nostri di Spagna, chi da Borna li trasmette anche a fore- 
stieri, instruendogli di quanto v'e, e di quanto si maliziaV E questo si cava 
da quel che scrive l'istesso Card. Salazar; che col scritto latino niandö pure 
un' altro Spagnuolo col titolo, Sigue el famoso negocio, che nella mag- 
gior parte conveniene col latino. Cavai solamente l'ultimo capo, che dice cosl. 
Dicese, que porque este santo Generale quiere moderar la relaxazion de los 
Prohabilistas , se le haze toda esta guerra, sin reparar, que es uno de los 
liombres mas santos, y exemplares, que ha tenido esta Religion desde que se 
fundo. El pobre*tiene arto trabaxo con ser Espafiol, y si fuera Franzes, nin- 
guno se atreviera a tocarle , come dizen en Espafia el hilo de la ropa. Ed 
haveva premesso, che il P. Lachais col P. Segneri, e Cardinali francesi, ten- 
tavano di far cader il Generale dal posto. 

Usci poi il decreto del Re, procurato dal Signor Medina Cell e dalle in- 
formatione venute da Roma, e qu\ presentate, e promosse dall' agente nian- 
datovi a questo eifetto (P. Gregorio Sarmiento) : le quali hanno prevaluto all' 
altre piii giustificate fattesi prima da Giesuiti di Madrid che d'un tal decreto 
ne sentono vivissimo dolore. Jo n' ho havuta la copia, e la trasmetto, notando 
le cose seguenti. 

Oltre le scritture inviate percio dal P. Diaz al Re, scrisse al niedesimo 
il suo Ambasciatore che l'Assistenti perseguitavano il Generale della Com- 
pagnia per causa del suo libro ; onde promovevano il chiamar la Congregazione 
generale per deporlo, o dargli Vicario. E soggiunge che cio l'baveva inteso 
dal medesimo Generale. 

II Cardinale Aguirre scrisse al Re una lettera, che il nemico maggiore 
della Compagnia non potrebbe t'arla piü nociva, e soggiunge di scriverla ad 
istanza de! medesimo Generale, del quäle si tiene ancora che habbia sopracio 
scritto a Cardinali Portocarero, Salazar, ed all' Inquisitore Generale. 

Li superiori di Giesuiti di Madrid parlaron' al Re, et ji Ministri di Stato, 
ed havevano di gia ottenuto, che il Re non s'ingerisse nelle cose loro; tanto in 
cio, che riguarda il libro, come alla persona del Generale, ma lasciasse cio al 
Papa ed alla Religione. 

Venne poi da Salamanea il P. Sarmiento Rettore mandato dal Generale, 
e parlo al Re ed alli Ministri ; ed ottenne cio, che dice il decreto. Voleva che 
questi Padri parlassero di nuovo alli medesimi a favore del libro, e dell' autore ; 
ma quelli dissero, di haver gia parlato cio che stimavano convenire, ne pote- 
yano far' altro : anzi vi furono pareri che al detto Sarmiento si dovesse vietar' 
il parlarne: ma non fü cosi eseguito per paura del Generale. Poteva bastare 
l'intimar 1' al Sigr. Medina Celi, clte 1' significass' alli Procuratori, quando cio 
si stimasse ragionevole: ma le formole cosi aspre del decreto, e l'haver fatto 
intimar 1' alli Consigli ben fa vedere, quanto sia stato amorevol' alla Com- 
pagnia chi lo dispose. 



110 

Si sa, che la maggior parte di Consiglieri di Stato stimb, che il Re in 
nulla s'ingerisse sü questa differenza tra Regolari, nia il Sariiiiento se l'iiitese 
col Confessore Matilla: ed otteim' il decreto che forse sara piü dannoso al 
Generale, che il suo libro. 

Cio ha fatto gran dissonanza a tutti savij, e cordati, e segnatamente al 
Consiglio di Castiglia che dice, dovers' in negozio cosl grave haver udito prima 
la Compagnia, e communicatolo ä quel Consiglio. 

Ammirano li medesimi la modestia, e silentio della Compagnia, e tanto 
piü quanto vedono cio che all' incontro dicon' e fanno Tagenti del Generale, ed 
egli medesimo con lettere, visite, e conferenze con gli aversarij piü dichiarati 
della sua Eeligione, di cio questi P. P. se ne dolgono assai , e vanno cercando 
modo di sincerare la mente del Rö ; e farli vedere quanto siano false, et in- 
giuste le relazioni fatte da contrarii. 

Anzi vi e chi dica, d'essersi giä da qualcheduno parlato al Re, e fattoli 
vedere il torto che si fa ä la Compagnia, e le cattive consequenze, che possono 
seguire: e che perö il Re vuol' scrfvere all' Ambasciatore che in questo negocio 
non parli com' Ambasciatore , ma solamente come Duca di Medina e senza 
spacciar li nome del Re: ma forse sarä tardi. 

Le scritture del P. Extrix su questo affare, cotant' ingiuriose alla Compagnia. 
l'ha mandate qua il medesimo Generale con le sue lettere. Onde egli ha per- 
duto assai d'amore e d'estima, non solamente de' suoi, ma anche de' savi di 
fuori, per an impegno cosi tenace che poco mostra d'umilta, e vera santita: 
e fa vedere che in lui il puntiglio, e l'ansia di Vendetta pi'epondeva a tutte 
le ragioni, e d' honore di cosi degna Madre quäl' e la Compagnia, alla quäle 
si mostra poco giato dell' onore datogli nel farlo Generale , anzi fa veder al 
mundo l'errore, benche innocente, d'una tal eletione. 

Da Napoli s'avvisa a 15 d'Agosto, che essendosi fatti partiali del libro 
di Dilinga li P. P. Palma e Martinez, per coprire con questo mantello l'altri 
loro deffetti, lessero, e divulgarono a nostri, ed ä secolari lo scritto mandato 
loro da Roma di pugno del P. Artieda che comincia, status controver- 
siae domesticae hoc loco est. Ed il decreto del S. Officio sotto li 26. Giugno 
1680, e lettera del Card. Cybo all' ora Secretario di Stato d'Innoc. XI sotto 
V7 Luglio; ed una altra del Card. Melleni all' ora Nuntio in Spagna sotto 17 
Agosto del medesimo anno; nel quäle l'esorta il P. Thyrso Gonzalez che tiri 
a compimento e perfettione il libro contro l'opinione men probabile, otterto a 
Sua Santita, e del quäle n'haveva mandata gia una parte nella sua lettera in 
cui lamentavasi della riprovazione havuta dalla Compagnia, ed anche lesse il 
P. Palma la copia del decreto del Re Cattolico sotto li 8 di Luglio 1693 
mandatogli da Madrid dal P. Villa, dove il Re prende la protettione del Generale 
della Compagnia contro le persecutioni mossegli dall' Assistenti tutti , non 
excludendo quelle di Spagna; li quali pretendono chiamare la Congregazione 
generale per deporlo dall' offizio, o vero dargH Vicario : ed allora, soggiunse il 
P. Palma, che stante cio, al certo non chiarmarassi tal Congregazione in questo 
Novembre, ed anche li scappb da bocca, l'essersi di giä accordato col' Amba- 
sciatore di Spagna, e co' Cardinali amici, di chiedere et ottenere l'abrogatione 
del decreto della Congregazione novennale : onde non vi si farä sin' alla morte 
del P. Thyrso, ä dispetto di tutti l'avversarij. Deve qui lodarsi la prudenza 
nel dirsi cio con tanta franchezza , ed anche nell' essersi cosi scritto da Roma ; 
dove egli se l'intende col P. Rubio. — 



25, 



P. Gregor Sarmiento, Rector des Collegs zu Salamanca, vertheidigt sich 
gegenüber den Jesuiten in Salamanca hinsichtlich seiner Betheihgung an dem 



111 

Erlasse jenes kgl. Dekrets in 18 Punkten, welche in eben so viel Punkten 
widerlegt werden. 

Pater Gregorius Sarmieuto, Rector Collegii Salmanticensis, 
cum Madriti ageret, litteras dedit 29. Julii ad Veneraudum Rec- 
torem dicti Collegii, quibus se purgaret de iis, quae Madriti euii] 
et^isse fama vulgaverat : deditque in mandatis Venerando Rectori, 
ut litteras illas Collegii omnibus praelegeret, iiuUi autem de- 
scribendas daret. Lectae sunt ergo Salmanticae tempore recre- 
ationis, et ex iis annotata, quae sequuntur. 

1. Aliquos fingere, Decretum illud Regis, datum 8. Julii, Patris Generalis 
precibus datuin fuisse, studiisque Patris Sarmieuto. 

2. Contempsisse se has vulgi voces, nunc vero silentium abrumpere, post- 
quam inaudiverit, exemplum illius Decreti quorundam cura Salmanticam missum 
fuisse. 

3. Ducem Metimnae Coeli, Regis in Urbe Oratorem, scripsisse ad Regem 
de nostris rebus, et quid sibi esset agendum petiisse. 

4. Post haec se Madritum venisse negotiorum causa, quo tempore Nostri 
laborabant, ne Rex ad Oratorem suum scriberet, neque solicitaret Pontificem 
ad componenda dissidia, quae Assistentibus cum Generali intercedebant. 

5. Cumque hanc compositionem multi desiderarent , ipseque in primis 
Pater Generalis, aequissimum sibi visum esse, loqui ea de re cum primariis 
Ministris, cumque ipso etiam Rege, ut Majestas Sua eam procuraret apud 
Summum. Pontificem, quemadmodum fecerit Imperator. Neque vero recursum 
ad Sedem Apostolicara cuiquam esse offensioni debere, nee per eum turbari 
Societatis gubernationem. 

6. Documenta sibi authentica praesto esse, quibus probet recte a se omnia 
gesta esse. 

7. Ipsum Sanctum Ignatium, si degeret in terris, non aliter fuisse ac- 
turum. 

8. Habiturum autem illum, de quo suorum non paucos reprehenderet, qui 
rem tarn sanctam ac salutarem impedire conati sint. 

9. Hinc enim fieri, ut duret incendium, et crescat, et damna inferat ir- 
reparabilia. 

10. Adhortatum se fuisse primarios quosque Nostrorum Madriti, ut sua 
quoque in eandem rem studia conferrent. Atque hoc omnino constitutum fuisse 
in illorum consultatione, re autem ipsa non praestitum. 

11. Patres nostros Viennenses non minus amantes esse Societatis, quam 
Madritenses, nee minus intelligentes nostrarum rerum, minusque religiöses. 
Illos autem egisse apud Caesarem, ut suo in Urbe Oratori ea mandata daret, 
qualia et a Rege Catholico unice petita fuerint. 

12. Regem Catholicum id demum sibi faciendum existimasse, ut suo in 
Urbe Oratori commendaret personam Patris Generalis, 

13. Cum vero fuisset ommissum, quod erat praecipuum ; nempe ut Summus 
Pontifex rebus nostris componendis manum admoveret; id ut Rex curaret, se 
laborasse. Regem itaque scripsisse denuo ad Oratorem in eam sententiam, 
quam Orator ipse flagitaverat. 

14. Nee in fine nee in modis eum consequendi quidquara fuisse, quod non 
Sit rectissimum. Mandatum enim Oratori, ut ne quid de libri doctrina diceret, 
sed id solum curaret, ut quae illius libri causa inter Generalem et Assistentes 
orta erat cnntroversia, quam brevissime terminaretur. 

15. Dein tamen prodisse Decretum, quäle nemo postulaverit, iis conceptum 
formulis, quas externi hauserint ex . litteris quorundam Roma missis. 



112 

16. Non minimam hujus rei causam fuisse, quod noii omnes nostri sua in 
imum illum sanstissimum lineni studia conjunxerint. 

17. Neque tarnen hoc solum esse, quo«! deplorandum sit illis, qui a paco 
tarn sunt alieni. 

18. Haud esse facile, impedire, quae ßegi, ejusque ministris videntur 
statuenda, nisi subtrahatur causa. 

Annotationes in articulos epistolae Patris Sarmiento. 

Ad. 1 Nemo nostrum finxit, Becretum illud solicitatum fuisse a Patro 
Generali. Publica hoc fama circumfert, et constat ex litteris, quas Cardinalis 
d'Aguir et Orator regius dederunt ad Regem. Nam uterque ait, petiisse hoc 
Patrem Generalem. Et Orator quidem misit datam sibi a Patre Generali suc- 
cinctam narrationem, Hispanice scriptam, de libro illo; et ad hoc sibi datam 
fuisse scribit, ut ipse illam Regi transmitteret. Originale ipsuni nmlti nostnun 
vidimus hie Madriti. Nil ergo f«iit opus affingere Patri Generali, vel etiam 
Patri Sarmiento, cujus pro eo Decreto studia apud Consiliarios, et Secretarium 
Status, apud Regem ipsum, apud Fratrem Matilla Regis Confessarium, ajmd 
Fratrem Antonium Truxillo notissima sunt Madriti. 

Ad 2. Non debuit has veluti vulgi voces contemnere Pater Sarmiento. 
Non enim illae vulgi tantum fuere voces, sed praecipuorum Madriti virorum ex 
nostris, ipsorum quoque Ministrorum Regiorum, et Magnatum, quibuscum hac 
de re Pater Sarmiento agebat. 

NuUa porro singulari cura fuit opus, ut Salmanticam perveniret exemplum 
Regii Decreti, quod publicatum fuit in omnibus Tribunalibus, omniumque ser- 
monibus celebratum, ade nt pero eos vix alia de re ulla frequentior in Aula 
et urbe sermo fuerit. Et vero, qui Salmanticam misit ejus Decreti exemplum, 
inter alia nova, quae Gazulis vulgantur, misit. 

Ad 3. Nemo negat, missam ab Oratore narrationem illam succinctam, 
eumque petiisse Regis ea super re raandata. Sed neque negari potest, quae 
scripsit, petiitque Orator, scripsisse ac petiisse, rogante Patre Generali, et in- 
stigante Fratre Francisco Diaz : Patremqu6 Sarmiento id procurasse solicite, 
ac magno cum animi ardore, ut Rex se conformaret consiliis Oratoris, hoc est, 
iis plane, quae in Decreto expressa sunt. 

Ad 4. Ita est. Jam pervenerant litterae Oratoris ad Regem, cum Pater 
Sarmiento Madritum venit. Ac alia quidem negotia obtentui fuerunt : unicum 
autem vel praecipuum negotium hoc erat, causam agere Patris Generalis, ut 
est manifestum. 

Illud quoque verum est, antequam Pater Sarmiento venisset Madritum, 
graviores Patres CoUegii Imperialis laborasse, ne Rex Oratori ea mandaret, quae 
ipse sibi Orator mandari petierat. Quin fuerunt ex Patribus aliqui ejus sen- 
tentiae, ne Pater Sarmiento sineretur ingredi Madritum, aut ea exequi, propter 
quae se conferebat Madritum. Hoc tarnen consilium Superiores non sunt am- 
plexi. Porro istorum Patrum consilium non fuit, impedire ne Pontifex compo- 
nendis, seu terminandis controversiis nostris manum apponeret: nihil enim de 
hac re actum, nihil a quoquam auditum : nee ipse Pater Sarmiento uUam hujus 
compositionis mentionem unquam fecit, nisi cognovit, quam studia sua, suiqiie 
conatus passim omnibus improbarentur. Quod ergo in Madritana illa consul- 
tatione statutum, hoc unum erat curare ne Rex ejusque Consiliarii assentirentur 
iis, quae petebantur a Cardinali d'Aguir, ab Oratore, a Fratre Diaz, utque S. 
M. non sumeret sibi protegendum, neque librum, de quo agebatur, neque libri 
auctorem, utque liberum Societati relinqueret, cogere Congregationem generalem, 
si cogenda Procuratoribus videretur, ipsique Congregationi relinqueretur liberum 
statuere de Patre Generali, et de aliis, quod ipsa statuendum judicaret: verbo, 
ut Pontificis et ipsius Societatis providentiae omnia essent integra. Hoc per- 
sancte testari sumus parati, quotquot illi consultationi interfuimus. Huc nostra 



HB 

orania coUimasse studia testabuntur etiam Consiliarii regii, quibuscum egimus. 
Hoc unus nostrum ipsi etiam Patri Sarmiento aperte dixit. Nee ad id usque 
tempus Patrem Sarmiento quidquam de ulla compositione dixisse certum est. 
Ad 5. Id fuisse Patris Generalis desiderium, undenam constabat Patri 
Sarmiento? Non hie certe studiorum ejus scopus fuisse videtur, sed ut ea 
])r6curaret, quae Cardinalis d'Aguir et Orator petierant. Nullam autem isti 
componendae pacis mentionein fecerunt in suis ad Regem litteris. Valde proin 
dubitatur, an Pater Sarmiento de componenda pace egerit unquam vel cum Ptcge, 
vel cum regiis ministris, vel cum Matilla et Truxillo. An autem Orator egerit 
cum Pontifice de componendis controversiis, nos quidem hie Madriti plane 
ignoramus. 

Ad G. Difficile nobis est credere, suppetere Patri Sarmiento documenta 
authentica, quibus probet, recte a se gesta, quaecunque gessit Madriti. Miramur 
certe documenta ista, quae jactantur. Nobis enim, qui Madriti deginms, con- 
stat, non paucos e regiis ministris vehementer admiratos esse studia Patris 
Sarmiento, suamque hanc admirationem non celasse ipsi Patri Sarmiento. 

Ad 7. Quod ait Pater Sarmiento, Sanctum Ignatium, si degeret in terris, 
non aliter acturum fuisse, quam egerit ipse, id sine injuria non videtur dicere 
potuisse. 

Consideretur ejus missio et scopus quem sibi habebat propositum, nempe 
ut sua conjungeret studia cum Cardinali d'Aguir, cum Oratore, cum Fratre 
Diaz, quorum ad Regem epistolae Societati adeo sunt injuriosae. Neque vero 
Pater Sarmiento non probe novit quid illi scripseriht. Scivit non tantum post 
suum huc adventum, sed etiam, cum adhuc esset Salmanticae. Venit huc ad 
interpellandum Regem, ut Majestas Sua impediret, ne fieret de libro Patris 
Generalis, quod summus Pontifex fieri volebat. Venit ut efficeret, ne Societas 
libere posset agere, quod ipsa sibi judicaret convenire, adeoque ut domesticae 
nostrae controversiae agitarentur in his tribunalibus et secretariis fiantque 
fabula toti Europae. Praetereo caluranias in Patres Assistentes, in Patrem 
Paulum Segneri, in Patrem Caneda : et has quoque non ignoravit Pater Sarmiento. 
Quis ergo credat, Sanctum Ignatium sie acturum fuisse, ut egit Pater Sarmiento ! 
Ad 8. Nemini nostrum exprobrare posset Sanctus Ignatius, quod quid- 
quam egerit, quo Societatis pax et tranquillitas impediretur. Nihil dictum, 
nihil auditum de componenda pace. 

Ad 9. Si duret incendium, et crescat, et damna gravissima inferat, iis 
erunt imputanda, qui egerunt, quae nunquam in Societate visa sunt; non iis, 
qui hoc unum voluerant, ne Rex iramisceret se his nostris rebus, sed ut omnia 
relinqueret curae Sunimi Pontificis, et ipsius Societatis, quae per Dei gratiam 
ita constituta est, ut se ipsam regere possit, suisque malis mederi. Horum 
studia nee accenderant flammam, nee eam auxerunt. 

Ad 10. Alienum est. vero, quod Pater Sarmiento se ait proposuisse, id in 
consultatione Madritensi approbatum et confirmatum fuisse. Duae habitae 
sunt a nobis consultationes, prior ante adventum Patris Sarmiento, in qua 
conclusum, ut procuraret, ne Rex ea ageret, quae volebant Aguir, Orator, Diaz 
etc. Altera habita est post adventum Patris Sarmiento, praesente jam Pro- 
vinciali. In hac propositum fuit nomine Patris Sarmiento, ut quae prius per 
nos procurata fuerant apud Regem, ej usque ministros, rescinderemus, ageremus- 
que ad mentem Patris Sarmiento, ut Rex defendendum ac protegendum sus- 
ciperet Patrem Generalem, ojusque librum. Omnium .autem sententia fuit, hoc 
non esse agendum. Atque hoc verum omnino esse testes appello eos omnes, 
qui consultationi interfuerunt : atque hanc fuisse sententiam dixit aperte ipsi 
Patri Sarmiento Pater Peynado. 

Ad 11. Quid vel nostri Viennae apud Caesarem egerint, vel quid Caesar 
egerit per suum Oratorem apud Pontificem, nobis non constat. 

Ad 12. Quid Madriti effectum fuerit, constat ex illo fatali Decreto, quod 
8. Julii expeditum est. Factum autem est illud Decretum contra mentem 

8 



114 

Consiiiariorum Status, dempto uno alterove, qiü aliqua in parte dissensit a 
caeteris. Possunt ergo Patres Madritenses non iinaniter sibi gratulari, quod 
quae suadebant, ea Consiliariis regiis probata fuerint: quamvis praevaluerit 
Matilla, qni quomodo animatus sit, quamque parum curet Societatis quietem 
et honorem, omnes norunt. 

Ad 13. An Pater Sarmiento novos adhibuerit conatus, prius omissos, ut 
ad preces Regis Pontifex res Societatis componeret, nobis non constat. Solum 
novimus , et , deploramus Decretum illud , quod prodiit 8. Julii. Nee etiam 
scimus, rescriptum fuisse ad Oratorem, ut Pontificem hortaretur ad compo- 
nendas controversias Societatis. Illud audivimus scriptum fuisse, ut Orator 
Pontifici suo, non Regis nomine loqueretur. 

Ad 14. Quis fuerit scopus Patris Sarmiento, quaeque ab ipso adhibita 
media, ex regio illo Decreto potest intelligi, quod prodiit post ejus studia. 
Quod Oratori mandatum fuerit, ne de doctrina libri quidquam moverit, id 
factum ex sententia totius consilH Status, cui hac in parte non est ausus se 
opponere Frater Matilla. Sunt autem Madriti, qui testentur Patri Sarmiento 
valde improbatam fuisse illam exceptionem de libro. 

Ad 15. Credibile est Decretum non omni ex parte concinnatum fuisse ad mentem 
ejus, qui Societati debeat, quantum debet Pater Sarmiento. Passim tamen 
dicitur in Collegio Imperiali, Patrem Sarmiento valde exultasse postquam pro- 
diit illud Decretum, ac triumphasse, non tamen sine dolore, quod librum quo- 
que ipsum Rex tuendum non susceperit. Ita plane aiunt viri gravissimi. 
Dictum etiam fuit, Patrem Sarmiento procurare, ut tollatur illa exceptio, quae 
pertinet ad librum. Mirum vero non esset, si Decretum illud ipsi etiam Patri 
Sarmiento displicere coepisset, postquam audivit passim omnibus magnopere 
displicere ac improbari. Sunt in eo Decreto, quae nobis ruborem excutiunt. 
Ut taceara quae vulgus addit de suo, plane ignominiosa, ex instinctu nostrorum 
adversariorum, certe ea quae continentur litteris ex Urbe datis ad Regem, 
lacrimas nobis excutiunt. 

Ad 16. Quae per Patres Madritenses acta sunt, non potuerunt esse causa, 
ut haec scandala orirentur, utque disseminarentur tam ignominiosi rumores. 
Non enim aliud voluerunt Patres Madritenses, quam ne fierent rumores, et ne 
Rex protegendum sibi sumeret Patrem Generalem, ejusque librum, id quod sine 
magno rumore fieri non posset. Certe Madriti nullus erat rumor de contro- 
versiis nostris romanis. Nam etiam, qui aliquid de illis sciebant, ut sunt 
religiosi ac prudentes, silentio id omne premebant. Quis silentium abrupit, nisi 
qui pro Patre Generali agebant Madriti, ac ipse demum Pater Sarmiento? 
Quod Madriti non fuerit idem nostrorum omnium sensus, fateor : sed hoc ipsum 
tribuendum Patri Sarmiento. 

Ad 17. Ex iis, quae agit Sarmiento cum aliis quibusdam sibi addictis, 
augurari enimvero licet, nondum esse malorura finem, sed adhuc nobis ploranda 
fore detrimenta sanctae Societatis. Patres Madritenses non potuerunt se con- 
formare ideis Patris Sarmiento, ejusque studiis, quae certe non tendebant ad 
pacem, sed, sive rem ipsam sive modura consideremus, bellum id erat inferre 
Societati sub eo praetextu, quod defenderetur sanctus Generalis Societatis, 

Ad 18. Rex ejusque Ministri statuunt, prout informantur. Videat Pater 
Sarmiento quomodo informaverit Regem, regiosque Ministros, et videbit Regem 
ea statuisse, quae admodum sint consentanea informationi, quam ille dedit. 
Materiam non dederunt Patres Madritenses, sed eam Rex accepit Roma, eamque 
promovit magnis conatibus Pater Sarmiento. 



115 

26. 

Der schon bei Ooncina gedruckte Brief des Cardinais d'Aguirre an den 
König von Spanien. Jesuitische Widerlegung desselben und Vertheidigung des 
Verfahrens der Assistenten und des P. Caneda; es sei falsch, dass die fran- 
zösischen und römischen Jesuiten den General, weil er ein Spanier sei, ver- 
folgen : die Gründe der Opposition gegen das Buch des Generals liegen in dem 
Buche selbst und in seiner Bekämpfung einer allen Schulen gemeinsamen und 
von der ganzen Kirche acceptirten Meinung. Das hartnäckige Bestehen des 
Generals auf seinem Vorhaben habe die Gesellschaft aufgeregt und sie als 
Mittel die Abhaltung einer Generalcongregation erkennen lassen, nicht um ihn 
abzusetzen, sondern um ihm beizustehen und ihn zu leiten. 

Signore. II Padre Generale di Compagnia sogetto tanto essemplare e 
dotto com' e ben noto alla M. V., e che tanto frutto ha fatto con le sue Mis- 
sioni, e predicazioni continue in cotesti Regni, hoggi si ritrova molto persegui- 
tato dalli suoi, et in una grande aftiizione, per il che il detto mi ha pregato 
(li scrivere a V. M. qualche cosa in di lui difesa, e se bene sopra di ciö potrei 
(lilatarmi assai, secondo richiede la materia, e conoscimento che di questa tengo, 
( iit nonostante mi stringerö a poche ragioni, afine di meno essere molesto alla 
M. V. 

Vedendo questo sogetto la soverchia licenza che si prendono moltissimi 
autori moderni, et in speciale i suoi moderni Giesuiti, nel fare stampare et 
insegnare e praticare opinioni molto larghe, e rilassate per le coscienze (delle 
<(uali condannb Alessandro VII quaranta e cinque; Innocenzo XI sessanta e 
( inque, come perniciose, et scandalose, e finalmente Alessandro VIII altre due, 
la una come heretica, e l'altra come erronea e corruptione degli Autori) fece 
stampare in Alemagna un libro per rimedio di questo gran male, alla di cui 
edizione rimpellb replicate volte il sopradetto S*° Innocenzo XI, e quando dov- 
rebbero i suoi subditi stimarglielo molto, et emendare una tal raachia, e si 
grave mancamento, si sono armati contra di lui sin da Parigi (dove mal vo- 
lentieri vedono, che sia Generale della Compagnia uno Spagnolo) come anche 
in questa corte, afine che il Papa tenghi sopresso il libro sudetto, con grande 
discredito del di lui autore, e dispiacere quasi universale dei Cardinali, Prelati 
e religiös! gravi de tutte li ordini, et anche de alcuni molto zelanti, e dotti 
della Compagnia, i quali arridano a conoscere la ragione del loro Generale, 
ma non si arrischiano a difenderlo per essere il numero dei contrarii Giesuiti 
assai magiore, dal quäle temono di venire oppresi, e perseguitati. 

La persecuzione e passata, e passa a voler formare una Congregazione 
generale a fine di deporlo del Governo, in tempo, che tutti quei di fuori giudi- 
cano che da S*° Francesco di Borgia in qua non ha havuto la Compagnia un 
Generale piü deguo. 

Dicono alcuni essere lui Giansenista, facendoli in questo una grande ingiu- 
stizia, tanto piü che questo non ha niente che fare con le proposizioni con- 
dannate in Giansenio, anzi si bene le ha impugnate acerrimamente nei suoi 
libri, ma perb niun' huomo dotto ne fa conto alcuno di simile calumnia, per 
essere molto noto a' tutti, che molti dei Giesuiti diedero questo titolo ingiu- 
rioso al' Santissimo Pontefice Innocenzo XI per havere condannate tante propo- 
sizioni rilassate, e loro proprie, et anche danno il medesimo titolo a' tutti i 
Prelati, dottori e dotti scrittori (quali sono innumerabili) e che hanno scritto, 
et scrivono contro la morale relassata dei Giesuiti, ä fine di descreditarli 00!' 
volgo, gia che non possono co' gli huortiini dotti. Ma quello che piü causa 
amirazione, e il considerare, che alcuni dei suoi persecutori principalijjdentro 



ii6 

della Corapagnia siano Spagnoli, e della sua medesima Provincia di Castiglia, 
i quali scrivono contro di lui, et in speciale il Padre Caneda Procuratore di 
detta Provincia dimorante in Koma, apparendo incredibile la furia di questo 
religiöse contro il suo Generale a ein dovrebbe molto diterenti attentioni per 
tutti i rispetti divini, et humani: onde si lui come altri, e particolarmente li 
emissarij francesi, li quali tiene qui il P. della Chiesa, non lasciano pietra 
alcuna, che non movano per abbattere il povero Generale e descreditarlo con 
Sua Santitä, procurando irapedire, che non dij orechie a' gravissimi sogetti di 
ogni genere, che cercano difenderlo; et a fine di impedire quella obstinazione 
del Padre Caneda, o olmeno per divertire, che non proseguischi m persegui- 
tarlo; solo trovo il remedio da che La M. V. ordini con ogni caldezza al suo 
Anibasciatore, che con qualche decente pretesto procuri farlo uscire di Roma 
in luogo ritirato, di dove non possa far danno, perche se bene il Generale lo 
desidera molto, non puote per se solo metterlo in esecuzione, rispetto i regiri, 
et astutie del P. Caneda, che gliejo impedirebbero, unite con gli altri Giesuiti, 
• e in particolare dal P. Segneri Predicatore del Papa, che del continuo lo sta 
incitando contro il Generale, essendo sogetto che in vita sua non ha letto 
Philosophia ne Teologia, come era necessario per arrivare ad intendere una 
materia cosi difficile, e profonda, come e la sopradetta. 

Ho detto il mio ingenuo parere disappassionato alla M. V. la di cui 
catholica persona guardi il Dio in tutta felicita per utile della Christianitä. 

Eoma 26 di Aprile di 1693. 

Signore, il Cardinale di Aguirre. 

■Questa lettera, piü tosto difende ai P.P. Assistenti, P. Caneda et altri 
particolari acusati de persecutori del P. Generale, che al Generale medemo, a 
chi pretende difendere il Card, di Aguirre con sua lettera; atteso che tutti li 
araici del Generale procurorono con preghiere, e suppliche, e doppo tutti gli 
Assistenti, afine di disuaderlo nella publicatione del libro, di giä tre volte 
riprovato dalla ßeligione, c questo prima di essere riveduto ne coretto, e sebene 
il P. Generale e cosi dotto e santo, e le di lui fatiche cosi gloriose, non c 
perb da mettersi in dubio, che la Religione sia piü santa, e dotta di lui senza 
paragone alcuno, ne si pub dire, che perseguita quello, che supplica. II Padre 
Generale ricorse al Papa et a' Principi implorando la loro assistenza, e favore 
in difesa del di lui libro. I. P.P. Assistenti, e altri particolari, rapresento- 
rono con ogni modestia, et humilta gli inconvenienti che hayrebbero causati 
la sua publicazione nella forma che era stampata, dimostrandogli con tanta 
evidenza, che il Pontefice ordinb si soprimesse, et il medesimo Generale si vidde 
necessitato a riformarlo, e corregerlo, come V ha fatto ; si che questa persecu- 
zione terminb per quello concerneva al libro; che questo poi impugni, o nb, le 
proposizioni condannate da Alessandro VII, Innocenzo XI et Alessandro VIII, 
cib e molto fuori di proposito, ne la impugnatione di questo libro, quando 
questo fosse il suo assonto (il che non e, ma solo impugnare una opinione 
comune di tutte le scuole, et abracciata da tutta la Chiesa) poteva mai agi- 
ungere autoritä, ne forza alla reprovatione de sommi Pontefici, e che questa 
oppositione, e riprova alla ostinazione del P. Generale in volerlo dare a luce 
al dispetto de tutti; e che questa ostinazione et impegno del P. Generale hab- 
bia causato grande turhatione, e sconcerto nella Eeligione, ancora e certo, e 
che per questo e per altre cause la maggior parte della Compagnia ha giudi- 
cato necessario il rimedio della Congregazione Generale per agiustar le cose 
tanto sconcertate come e ben noto a tutto il mondo, anche questo e certo; 
ma che questo sia afine di deporre il Generale, e non per dirigerlo, et assi- 
sterlo, in quello si veda la necessitä, questo e un discorso molto alieno dal 
concetto che deve teuersi di una Religione cosi santa, e ben concertata; et il 



i 



117 

dire, che da S. Francesco Borgia in qua la Compagnia nou lia havuto un 
Generale piü degno, non e cosa da esser giudicata da quello, che dimostra ha- 
vere un cosi mal concetto di tutti i Giesuiti; e di tenere per Giansenista al 
Padre Generale, et a Innocenzo IX e temeritä, che richiedeva raolta prova, e 
piü considerazione in chi sparge speeie cosi orrorose, e da pochi, o da nessuno mai 
sentite, prima di essere uscita fuori quella lettera, cosi ingiuriosa a questo 
santissimo Pontefice, et al P. Generale, col publicare questa taccia in tutti due, 
senza specificare altri autori di quella, che quello medesimo che lo va. publi- 
cando — il xlir poi, che in Parigi, et in Roma, si sono armati contro il Generale, 
non potendo vedere che sia un Spagnolo; si contradice il medesimo, che accri- 
mina nella medesima lettera, dicendo essere li principali persecutori li Spag- 
noli, e della sua medesima Provincia di Castiglia , et in particolare il P. 
Caneda, a chi tutto il mondo molto bene conosce per cosi honorato Spagnolo, 
e per cosi amante del suo ße, e Natione, come anche della sua Religione, e 
quanti discorrono sopra questa materia senza passione alcuna, hanno attribuito 
al di lui gran zelo, et amore al maggiore credito del di lui Generale, Reli- 
gione, e Natione, la efficacia, e spirito col quäle procurb di dissuadere la publi- 
catione del libro per havere giudicato essere tanto contrario al giudizio de 
tutti; ne per fare questo giudicio, non necessitava di tutta la Theologia del 
Cardinale de Aguirre, ne di quella del P. Generale, ma solamente che di una 
buona sinderesis de prudenza e buona ragione, mentre che la controversia del 
libro non era sopra la dottrina, sapendosi molto bene, che benche seguitata 
da cosi pochi, non e pero censurabile, come era la molta acrimonia, et inve- 
tive, che si facevano in detto libro contro la opinione contraria, e suoi autori, 
che sono molti, e molto qualificati in dottrina, e santitä. Per venire questi 
censurati de proraotori di relassazione e di dottrina perniciosa alle coscienze, 
come si dice in questa medesima lettera, con tanto discredito de tanti, e cosi 
santi, e savi dottori, che portano la opinione contraria, ne per giudicare questo 
era de bisogno, che il Padre Caneda havessi letto tanti anni di Theologia, 
come il Cardinale de Aguirre, et il P. Generale, et il non haverla letta, non 
e gia stato per non haverlo giudicato la Provincia capace per quello; ma se 
bene per haverlo quella impiegato in cose di maggiore importanza del servizio 
della Religione, havendoli fatto lasciare la Cathedra di Theologia alla quäle 
la sua Provincia di Castiglia l'haveva destinato, come e molto notorio appresso 
quelli che in Spagna Thanno trattato, e che possono fare giuditio piü disapas- 
sionato, di quello che dimostra havere il Cardinale de Aguirre contro la Reli- 
gione della Compagnia, e contro quelli, che con zelo religioso procurano difen- 
dere la sua sacrata juris ditione in adempimento della loro obligatione. E 
se come al Cardinale de Aguirre non havrebbe parso bene che gli Assistent! 
se ingerissero in volere governare la Religione di S^*' Benedetto; cosi anche 
non li debba parere strano che gli Assistent! non approvino il che Sua Emi- 
nenza voglia pretendere di governare la Comp agnia, e violentare le sue sacrate 
leggi colla forza del braccio secolare, convocando contro di quelle gli Arabas- 
ciatori de Principi, abusandosi tanto della innocentissima mano et autorita del 
suo Re, afine di opprimere una Religione ^anto bene merita di tutta la Chiesa, 
e per mantenere il capricio di due, o tre particolari di poco giuditio, e di 
minore sperienza_ delle cose, e con somma prosuntione, e satisfatione di loro 
medesimi in ogni materia, e con un sommo disprezzo di quelli che non appro- 
vanno i loro poco fondati et aerei assonti con cosi notabile pregiuditio del P. 
Generale e di tutta la Religione, tenendola cosi inquieta, con tanto dolore de 
quelli, che hanno alcun zelo del decoro, unione, e quiete della sua Religione, 
e con tanto applauso, e giubilo di tutti quelli che la aborriscono. 



118 



27. 



Die Assistenten des Ordens danken dem Kaiser für sein durch P. 
Wolff überbrachtes Schreiben als ein neues Zeichen seines Wohlwollens gegen 
die Gesellschaft. Auch die Gesellschaft wünsche, wie der Kaiser, schleunigste 
Beilegung des in ihrem Schosse ausgebrochenen Streites ; das Buch des Ge- 
nerals missbilligen sie jedoch, sei vom Papst unterdrückt und corrigirt unter 
der Presse und darum jeder weiteren Verhandlung entrückt. Die Gesetze 
der Gesellschaft haben Lücken, die ausgefüllt werden müssen; ob dazu eine 
sofort zu berufende Generalversammlung nothwendig sei, oder ob Alles bis zur 
nächsten verschoben werden solle, müsse die Congregation der Procuratoren 
entscheiden. 

Augustissime Imperator Domine Clementissime ! 

S. C. Majestatis Vestrae literas, quas P. Fridericus WolfF 
nobis attulit, summa cum veneratione accepimus et exosculati 
sumus. Ac quamquam plurimis dudum luculentissimisque argu- 
mentis constabat, qua sit in hanc minimam societatem nostram 
voluntate Majestas Vestra, novum hoc tarnen benignitatis argu- 
mentum plane in admirationem nos rapuit. Quantum enim est, 
Caesarem, tot inter gravissimas rei publicae curas non modo 
rerum nostrarum soUicitudine tangi, sed nostram quoque suis 
excitare literis sollicitudinem non indignum Majestate sua ducere? 
Sane vel hinc intelligimus, Deo res nostras esse curae, quod is 
hanc curam summi sapientissimique principis animo indidit. Im- 
mortales itaque gratias ipsi primum Deo, a quo haec tam niiri- 
fica Majestatis Vestrae in nos benignitas provenit dein Majestati 
Vestrae demisissime agimus. 

Porro quod a nobis desiderat Majestas Vestra, id quoque societas ipsa 
majorem in modum exoptat; nempe ut componatur quam lieri potest citissime 
quidquid turbatum est, utque sine strepitu, si hoc etiam fieri ullo modo pos- 
sit, componatur, Ut igitur nostri et erga Majestatem Vestram, cui omnia nos 
debere profitemur obsequii, et erga societatem ipsam officii ratio constet, nihil 
nos certe eorum, quae conferre ipsi ad hanc rem possumus, desiderari patiemur. 

Ac de libro quidem Patris nostri nulla jam disceptatio est. Quem enim 
nos librum improbavimus, is dudum summi pontificis jussu suppressus est ; 
alter de novo adornatus ab auctore atque a nostris, quod volebamus, rite 
recognitus, jam est sub praelo. Nihil igitur hac quidem de re agendum su- 
perest. Sed nee alia nobis privata cum P Generali dissensio est, ac si qua 
etiam intercessisset offensio, utique non esset propterea commovenda societas, 
sed nostrum omnino foret, cum Patre in gratiam redire. 

Sunt autem aliqua, Clementissime Caesar, quae ad ipsius societatis qui- 
etem ac tranquillitatem post tot optimas leges desiderari adhuc videantur. 
Ac ea quidem permagni esse momenti adeoque communi societatis consilio serius 
ocius statuenda conditisque rite decretis firmanda, omnes facile agnoscunt. Sed 
an propterea decernere in praesens generalem congregationem necesse sit an 
vero ea omnia diiferri ad triennium possint, id quidem est dubium. De hoc 
autem statuere non jam in nostra, nee in ipsius P. Generalis est potestate, 
sed totius congregationis procuratorum. Nos quidem, si quae nobis occurrant 
rationes, quibus consuli tantisper nostris rebus posse videatur, dum sparsi la- 
tissime iniqui rumores consenescant, eas certe singulari cura provinciarum pro- 



i 



119 

curatoribus exponemus, idemque liaud dubie faciet P. Generalis. An autem 
ipsi Ulla hujusraodi ratione societati satis cautum existimaturi sint, non est 
promptum diceie ; sunt enim mirum in modum solliciti, ne quid simile deinceps 
evenire oranino possit, quäle istud est quod evenisse videmus. Interim im- 
mensas euncti habemus gratias Majestät! Vestrae, quod pro sua dementia 
liberum nobis esse voluerit integrumque statuere, quod, omnibus diligenter 
expensis rationibus, Optimum factu videretur. Nos porro Deum assidue pre- 
cabimur, ut C. M. V. una cum augusta conjuge ac prole servet incolumem in 
annos plurimos, omniqne bonorum genere cumulet. 
Romae 3. Nov. 1693. 

Sacrae Caesareae Majestatis Vestrae 

Humillimi, Devotissimi 
ac obedientissimi servi. 



28. 

Lettera scritta da Koma in Ispagna il 4. giorno dopo 
fatto il Decreto j^de cogenda'^ 

Die Conoregation der Procuratoren habe am 18. Nov. mit 17 gegen 16 
Stimmen beschlossen, dass vor Ablauf der 9 Jahre (1696) eine Generalcongre- 
gation zu berufen sei. Rom ist skandalisirt durch den Beschluss und man 
glaubt, der Papst werde seine Ausführung verbieten ; denn die Generalcongre- 
gation würde das Uebel vergrössern, ihre Anticipirung gegen das Decret P. 
Innocenz X. Verstössen. Di« Verhinderung der Veröffentlichung sei ihr unmöglich, 
da der hl. Stuhl und die Inquisition die Veröffentlichung dieser Doctrin be- 
fohlen. Der spanische und kaiserliche Gesandte wirken beim Papste gegen 
den Beschluss. Nur die schon präoccupirt nach Rom gekommenen Procurato- 
ren stimmten „cogendam". 

Porque se el deseo conque estara V ... de saber el suceso 
de la Congregacion de Procuradores de la Compagnia digo que 16 
votos fuerou pro non cogenda, 17 pro cogenda. Conque el 
General hubo de su parte 14 Procuradores, que con sus dos 
votos hiecieron 16, y los Assistentes 12, que con los 5 suios 
hicieron aquel uumero. 

Roma esta escandalizada de este Decreto „de cogenda", y se persuaden 
que el Papa impedira, que tenga execution, pues para votar Congregacion ge- 
neral es necessario que a tuicion de la religion sea cierto que la Congregacion 
general extraordinaria ha de traer remedio al mal, que la religion padece, y 
la major parte de los Procuradores ha juzgado, que no solamente no pondra 
remedio al mal que oy padece la religion sino que lo aumentara; y el eraba- 
zador de Espana, y el Cesareo apreteran fuertemente sobre esto a Su Santidad. 

Fuera de que esta anticipation est in fraudem Decreti Innocentii X, editi 
anuo 1646. Nam in illo, quatenus ei suum robur reliquit Alexander VII, 
duo praescribuntur : 1) ut congregatio generalis singulo quoque novennio a 
celebratione ultimae congregationis generalis celebrari debeat; 2) quotiescunque 
celebrabitur congregatio generalis hujusmodi, toties novi assistentes, ab illis 
diversi, qui praecedente novennio assistentium muneribus functi sunt, eligi de- 



120 

beant. Esto suppuesto, si se tiene congregacion aiiticipada dentro de ano y 
medio, como esta decretado, los assisteiites continuaran siis officios otros 9 
aiios desde la ultima Congregacion anticipada. Pero se si espera el aiio de 
96. que es el determino de la Novennal, entonces se deben eligir nuevos 
assistentes. 

Lo 3. el tener esta congregacion anticipada trae su origen del libro, 
deprimendo al autor, ya que no se puede impedir la edicion del libro; y como 
puede tollerar esto la Silla Apostolica y el Tribunal de la Inquisicion, que hau 
mandado que se publique esta doctrina? Conque se discurre por cierto, que 
se impedira esta congregacion anticipada. 

Sabese que el Cardinal Janson por impulso del P. Lachese promovio este 
pensamiento, y a todos los Procuradores de Francia y a sus aliados les ordino, 
que votassen conforme al parecer del P. Assistente de Francia. Conque aqui 
interuino faccion nacional y los Espanoles que ay en Roma, saviendo de cierto 
que el Procurador de Castilla tue con los assistentes, y teniendo por cierto, 
que el de Toledo siguio el mismo rtimbo ; estan corridos de tan poco zelo de la 
honra de la nacion. Todos los que no vinieron predeterminados, votaron „non 
cogendam", y los que votaron „cogendani", venian predeterminados por lo del 
libro. Esto es lo que ay etc. 

Ptoma, 22. Nov. 1693. 



29 



Der Kaiser lässt sein Missfallen über den Beschluss der Congregation 
der Procuratoren ausdrücken: er gehe nicht mehr blos gegen das Buch des 
Generals, sondern gegen diesen selbst; die Uneinigkeit in der Gesellschaft 
werde dadurch oifenbar und die Feinde der orthodoxen Religion und der Gesell- 
schaft werden darüber jubeln. Der König von Spanien werde die spanischen 
Jesuiten die Generalcongregation nicht besuchen lassen ; schliesse sich ihm der 
Kaiser und König von Frankreich an, sei ipso facto die Theilung der Gesell- 
schaft vorhanden. Der Schreiber des Briefes habe dem Nuntius in Wien im 
Auftrage des Kaisers zwei Mittel vorgeschlagen: Der Papst möge das Decret 
Innocenz' X aufrecht erhalten, oder für die vor 1696 zu haltende Generalcon- 
gregation alle Requisite verlangen, welche eine nach einem Novennium zu 
haltende haben muss. 

Sacrae Caesareae Majestatis praescito et nutu, heri lUustrissimum et 
Reverendissimum Dominum Nuntium Apostolicum conveni, eique repraesentavi 
Sacrae Caesareae Majestatis displiceutiam, quam ex successu Congregationis 
patrum Procuratorum Romae habitae, non quidem propterea, quod aliquo ima- 
ginabili modo libertatem statuendi dictis imminutam, aut respectibus adscrip- 
tam cuperet, sed ex eo concepit, quod praevideat ex hac neglecta scintilla, 
nisi opportuno remedio praeventum fuerit, simul et propagandae Religionis 
salvificae media praecidet, (?) et principum Europae jam satis exacerbatos ani- 
mos, majoribus adhuc collisionibus exponet, triumphante ubique, et maxime in 
his Gennaniae partibus, haeresi, ex hac summi sui adversarii, id est, Societatis 
confusione, exultante et insolentiore reddita. Cum jam satis appareat. per 
Patrum Assistentium consilia, non amplius librum Quaestionis, sed caput Re- 
verendi patris Generalis impeti, cum totius mundi scandalo, et zelantium 
Christianorum dolore, laetantibus summe haereticis qui ex regno in se ipso 
diviso jam ejusmodi inevitabilem desolationem spectant; cum facile praevidere 
Sit, quod coacta extra tempus et ordinem Generali Congregatione, staute adhuc 
intra caput et membra dissensione, ea proditura sint, quae ut exemplo carent, 
ita pariter sui noxiam qualitatem, nihil utilitatis in Religionem orthodoxam, 



121 

imo ot societatem ipsaiii adferaiit, gaudentibus ejusmodi societatis nialevolis ; 
quam advertiuit non amplius spiritu concordiae, sed vertigiins agi, gravissi- 
moruin schismatum et divisioniim periculis exponi (nee enim vel ex ipsis Reli- 
giouis, aut profanis deerunt, qui ignem hunc sufflent plenis buccis et pravis 
consiliis, et longius in latum incendium dilatent) et niateriam ad hoc malum 
concitandum videri aptissimam. Nam in praedicta circumstantia , qua non 
amplius über, sed ut dictum, caput Religionis Jesuiticae, et persona patris 
Generalis petitur: Si Rex Hispaniae, uti facturus perhibetur, Protectorem vel 
vindicem sui Nationalis se declaraverit, et patres Regnorum ac Provinciarum 
suarum a praedictae Congregationis frequentatione arcuerit , idemque ab 
Augustissimo Caesare postulaverit, horumque exemplo et Rex Galliae suos doml 
cohibuerit, ipso facto inducetur divisio, et Monarchici Vestri Instituti accisio, 
quod veluti in stricta subordinationis observantia fundatum est, ita hac solida 
radice evulsa, rainani sui minatur nulla factorum poenitudine deinceps reparan- 
dam. Cui malo praeveniendo et averruncando, duo praedicto Domino Nuntio 
remedia proposui, quorum prius in eo consistebat, ut sua Sanctitas dignetur 
Praedecessoris sui Bullam manutenere, nee ante Novennii tempus elapsum Con- 
gregationem Generalem permittere. Vel si hoc ob praemissa non videatur 
praedicabile, dignetur Congregationi illi extra ordinem et tempus habendae om- 
nia ad Novennalem instituendam necessaria requisita applicare, nee aliam sine 
bis permittere. Utrumque in potestate Summi Pontiticis est positum, quorum 
alterutrum a Summa Pastorali cura, qua sua Sanctitas tarn zelose, quam lau- 
dabiliter defungitur, se impetraturam sperat Caesarea, et vere filialis pietas, 
unice reprimendae haeresi, et amplificandae Religioni salvificae intenta. Et 
haec sunt, quae jussu Caesareo Reverentiae Vestrae scribenda habui. 
Viennae 19. Decembris 1693. 



30. 

AI Moltü Reverendo Padre, 11 Padre Eusebio Truch- 

ses, della Compagnia di Giesu^ Assistente di 

Germania — Koma. 

P. Sabran schreibt aus Genua an den Assistenten P. Truchsess, dass alle 
dortigen Patres mit ihm gegen den General sich aussprechen, ausgenommen 
V. Spinola, der sich dabei auf einen Brief des Beichtvaters der Kaiserin, P. 
Miller in Wien stüzt. Inhalt des Briefes: üble Aufnahme des Beschlusses der 
Congregation der Procuratoren ; man wundere sich aber darüber nicht, weil 
lan die Künste kenne, durch welche jene bearbeitet wurden, welche gegen 
iie Berufung der Generalcongregation stimmen wollten. Schickt ein beigc- 
M'lilossenes Blatt und hoift, dass von drei oder wenigstens zwei französ., Pro- 
curatoren Gleiches geschehen werde, zum Gebrauche gegen die beim Papste 
gegen die Abhaltung der Generalcongregation versuchten Umtriebe. P. Ma- 
nasser wird im gleichen Sinne an den Assistenten von Italien schreiben. 

Reverende Pater in Christo! 
Adhuc detineor Genuae expectatione Gallicae navis bellicae, quae hinc 
uti spero solvet post triduum; non fuit mihi levi solatio quod hie Patrem 
Palavicini Praepositum et Patrem Manasserum habeam quibuscum de rebus 
societatis libere ex tuto colloqui possim, quamquam et omnes fere alios meae 
istis in rebus sententiae esse deprehendam, excepto Patre Dominico Spinola, 



122 

qui vehementer satis ab opposita stat: praemonitus fui, et mihi sat cavi, 
cum tamen impotenter aliqua eaque falsissima diceret, mihi teraperare ita non 
valui, ut non aliqua refutarim, de quibus me ab ipso ad Patrem Generalem, 
vel ad Patrem saltem Secretarium additis etiam forte falsis, delatum 
non dubitem, verum id me non admodum sollicitum habet, cui vel 
pati hac in causa indecorum non videtur nee grave accidet. Aliquid mihi 
cum illo singulare hodie contigit de quo ad Paternitäten! Vestram scri- 
bere operae pretium videtur. Solus cum illo igni domestico astabam cum 
subito educto literarum fasciculo, Videbis, ait, quo sensu acceptus fuerit 
Viennae Congregationis Vestrae mirabilis exitus, en episolam Patris Miller 
serenissimae Imperatricis confessarii, viri qui solus plus valeat omnibus aliis 
Societatis religiosis, qui recusavit esse a confessionibus Caesari, qui eum opta- 
bat, aliumque qui jam est ad id munus promovit. Accepi epistolam, Italice 
scriptam, et tertio vel quarto legi, ut Reverentiae Vestrae illam quam possem 
fidelissime transcriberem ; appono ergo fere verba, certo totum sensum. Sic 
habebat. Accepimus heri inexpectatum nuntium de successu Congregationis 
Patrum Procuratorum Eomae, videlicet quod uno suffragio indictum fuerit co- 
gendam esse congregationem Generalem, quanto cum scandalo id hie rescitum 
fuerit, vix potest exponi. Verum non ita miror sie contigisse, cum 
jam edoctus sim quibus artibus actum fuerit cum illis qui 
sentiebant non esse c ogendam, utsuffragium tamen pro co- 
genda ferrent. Oret Eeverentia Vestra pro optimo Patre Nostro Generali, uti 
ego constanter faciam, et mei etiam memor etc. etc. Cum legissem, et quidem 
iterum alta voce, cum jam quatuor vel quinque alii patres ad focum accessis- 
sent, reposui, me id tantum scire, eos qui Roma scripserunt de iis artibus, 
falsissima scripsisse: ille subiratus abiit. Videt Reverentia Vestra, quid 
etiamnum spargatur ; utetur porro hac mea epistola ut sibi visum fuerit. Cum 
audiam agi Romae apud Sanctum Dominum Nostrum, ut decretum de congre- 
ganda vim non habeat, credidi quam includo cartulam posse usui esse, et 
curabo ut similes mittant quos expecto hodie, tres Procuratores Galli vel duo 
saltem ex illis: si usui non sint eas Reverentia Vestra igni addicet. Si non 
obstantibus iis artibus habebitur (uti spero) congregatio, et Paternitas Vestra 
censet aliqua debere in congregatione Generali proponi, quae majorem vim 
habebunt si a Provincialibus coetibus etiam proponantur, offero operam meam, 
si ea Reverentia Vestra mihi mandanda censuerit. 

Genuae 9. Jan. 1694. 

Reverentiae Vestrae 

Servus in Christo humillimus 

et indignus: Ludovicus Sabran, 

Societatis Jesu. 

Patrem Manasserum de contentis in praedicta 
Epistola statim fere ac legeram certiorem feci 
qui (credo) de ea ad Patrem Assistentem 
Italiae scribet ; subjeci etiam ipsi aliquas ra- 
tiones quae evincerent, non posse dici nuUam 
esse causam congregationis Generalis cogen- 
dae, quas ut opinor ad eundem Patrem 
Assistentem scribet. 



123 



3L 



AI molto Rev. Padre il P. Eusebio Truchses, della 

Compagnia die Giesii, Assistente di Gei*mania, nel 

Giesü in Roma. 

P. Sabran tlieilt dem Assistenten Truchsess ein Bedenken eines Paters 
in Genua gegen die Gültigkeit des Beschlusses der Congregation der Procura- 
toren mit: die Stimmenzahl für die Generalcongregation sei nach der Verfas- 
sung der Gesellschaft nicht ausreichend. Die Geschichte des Buches des 
Generals differire mit einer anderen; die Assistenten möchten für eine zuver- 
lässige Geschichte Sorge tragen. 

Eev. in Christo Pater! 
Cum Genuae etiamnum soluturae hinc navis expectatione detinear, ignos- 
cat V. P., si salutaturus meis eam iterum literis compellera. Occasionem prae- 
bet mihi aiiquis hac in domo pater, qui nuper agens de causis, quas Romae 
obtendunt, qui congregationis Procuratorum suffragium de cogenda irritum 
volunt, unicam (quam et justissimam vult) magni esse ponderis censet, cum 
in formulis tum congregationis generalis circa electionem Generalis tum pro- 
vincialis circa electionem Procuratoris expresse habeatur, si sufFragia fuerint 
iraparia, sufficere majorem numerum ad hoc, ut censeantur iuisse plura medietate 
sulfragia, de hoc vero nihil dicatur in formula congregationis Procuratorum ; 
I argumento id esse, quod in illa sie interpretari noluerint, sed vim totam ver- 
I bis illis suam reliquerint de industria , ad plura medietate suffragia. Absit 
I ut putem, me aliquid posse suggerere, quod P. V. non statim per se occurrat; 
^ snbjicio tamen quod mihi occurrit, ne vel minima in re muneri meo desim, 
videlicet: Ideo positam in duabus illis formulis illam declarationem , quia 
uulla prorsus ea de re reperiebatur in constitutionibus vel in uUis congrega- 
tionum decretis; omissa vero est in formula congregationis Procuratorum ut 
iiiutilis: cum facta fuisset in decreto 10 congregationis VII., quod ut eviden- 
tiiis pateret, cum in antiquiore formula congregationis Procuratorum ad mar- 
uinem citatum esset illud decretum, in ultima etiam insertum est juxta 
(lecretum 7. etc. Dignabitur etiam mihi permittere ut suggerara, cum 
in ampliori scripto P. Segneri veram de editione libri historiam in pleris- 
(lue dilFerentem ab alia, quae ab altero conscripta est, habeamus , et 
iiiortalia omnia variis casibus obnoxia sint, operae pretium fore, ut prae- 
(ipua facta, quae in illo scripto asseruntur, eorum munita sint manu, qui 
illorum veritatem testari possunt. Gras vel perendie certius hinc solvam, 
trajectoque semel mari, quam potero velocissime provinciam meam repetam, 
ubi P. V. mandata, si quae mihi dare dignabitur, operiar. Audio hie, injec- 
tam libri evulgationi moram ; quam verum id sit dubito. Sinat P. V., ut sa- 
lutem hie P. Assistentem Galliae et P. Segneri. 
Genuae 16. Janv. 1694. 

K. P. V. 

Servus in Christo obsequentissimus 
L. Sabran. 

32. 

Kev. Patri in Christo P. Eusebio Truchses Soc. Jes. 
pro Germania Assistenti Romae. 

P. Painter an Assistenten Truchsess über die Beurtheilung der einen 
(17.) Stimme, welche für die Berufung der Generalsynode den Ausschlag gab. 



124 

Mail schreibe von Rom, man veidtinke es dem P. Cuper, dass er pro cogeiida 
stimmte, obwohl er vorher pro non cogenda war. 

Rev. in Christo Pater! Quas R. V. scripsit 2. Jan. accepi 21. ejusdem. 
Vacabam tum spiritualibus exercitiis, quae ad initium prioris hebdoniadac 
caeperam. 

Decretam congregationem generalem intervertendam, rumor per totaiii 
fere provinciam nostram vulgavit. Quibus autem consiliis aut molitionibus, 
mihi quidem nunquam satis innotuit. De suffragio 17. secando seu dividendo 
in duas partes, ita ut quaelibet pars suifragiorum habeat 16 cum dimidio, 
recensuit aliquis procuratorum hac transeuntiuno, sed aceepta res est a circuni- 
stantibus per modum joci. Cum autem ille rem serio agi assereret, secuta 
est apud plerosque admiratio, cogitantes forte, nodum in scirpo quaeri. Repo- 
suit non nemo, eo modo votum 17. contradictoria continere; ex media 
enira parte dicere, cogendam esse generalem, et ex altera media, non esse 
cogendam, vel certe aequivalere contradictoriis, taraesti sit indivisibile. 

Ego ut verum fatear, non obstante affirmatione praedicti P. Procuratoris 
rem pro joco habui, donec denique acciperem literas R. V., nuntiantes, serio 
de ea contendi, neglecto aut eluso decreto 10. congregationis VII. generalis, 
non admittentis sectionem suffragii, cum numerus est impar, sed supra medie- 
tatem esse declarantis. 

De P. Cupero huc scriptum, male audire Romae, quod pridie antequam 
ituin esset in suffragia, steterit pro non cogenda, die autem (suifragationis 
Votum dederit pro cogenda. Comraendo me demisse in s. sacrificia. 
Augustae 28. Febr. 1694. 

R. V. 

Servus in Christo 
Benedictus Painter. 



33. 

Conscquentiae nonnullae ex literis romanis 6. Martii 
1694 datis erutae. 

Folgen für die Gesellschaft, welche sich aus der Nichtanerkennung des 
Beschlusses der Congregation der Procuratoren ergeben würden, weil derselbe 
nur mit einer Stimme Majorität gefasst wurde. 

1. Ergo caeca fuit hactenus Societas, quae hanc evidentem demonstra- 
tionem non vidit. 

2. Ergo multi Procuratores in provinciis suis electi in urbem sunt ille- 
gitime electi, quorum plurimi in electione sua tantum uno suflfragio supera- 
bant medietatem, ut testantur multae congregationes provinciales. 

3. Ergo electi ad congregationem generalem, quorum aliqui tantum uno 
suffragio superabant medietatem, sunt illegitime electi. 

4. Ergo multae congregationes Procuratorum fuerunt nullae, siquidera illis 
interfuerunt aliqui Procuratores a provinciis suis illegitime electi, nam nonnisi 
unico ^suifragio medietatem superabant. 

5. Ergo nonnullae congregationes generales sunt invalidae adeoque nullae, 
siquidem aliqui electi illis interfuerunt, qui erant illegitime electi utpote tan- 
tum uno suffragio superantes medietatem. 

6. Ergo decreta, canones sirailium congregationum nullius sunt valoris 



125 

adeoque nullam inclucunt Obligationen!, quia invalidae fuerunt ejusmodi 
congregationes. 

7. Ergo illa verba ad plura medietate suftragia nequeunt sie intelligi, 
prout in accluso folio explicantur, siquidem ex tali intelligentia tarn absonae 
nectuntur sequelae. 

8. Ergo Societas baec verba hactenus non voluit sie intelligi; multas 
enim ejusmodi electiones pro legitimis agnovit, ubi tantuin unum suffragium 
raedietatem excedebat. 

9. Ergo abrogandum est deeretum 10. congregationis VII., ubi clare 
ponuntur illa verba: Quare in posterum, cum 3. quoque anno Romae de co- 
genda vel non eogenda congregatione generali in Procuratorum congregatione 
agetur, e majore suffragiorum parte rem decernendam. Atqui ubi unitas addi- 
tur, est major suffragiorum pars; ergo ista verba: ad plura medietate suffragia, 
hie sunt elare explicata, quod sie intelligenda sint, si nimirum medietas exce- 
datur sive unitate sive dualitate sive pluralitate, quia sie semper emergit ma- 
jor suffragiorum pars. 

10. Ergo novennalis ideo ut ex omnibus apparet, expetitur, ut juxta Inno- 
centii X deeretum PP. Assistentes exautorentur. 

11- Ergo eontraitur menti Societatis et eongregationum generalium, quae 
unice hactenus exoptabant hanc specialem gratiam s. pontificis, ut deeretum 
de eogenda novennali abrogaretur, sieut in una parte quoad regimen superi- 
orum jam abrogatum est per Alexandrum VII. 

12. Quomodo ergo jam tantopere expetitur novennalis, quae antea judi- 
cabatur ex plurimis gravissimis causis Societati praejudiciosa ? 

13. Quas ob causas tantopere timetur ac subterfugitur congregatio per 
PP. Proeuratores decreta? 

14. Cur ipsae constitutiones S. P. N. et formulae generalium eongrega- 
tionum in dubium vocantur, quae alias erant indubitatae? 

15. Quare tot ae tanta externorum patrocinia eonquiruntur Soeietasque 
perturbatur? Bona causa non eget brachio carnali. 

16. Quam ab causam in tantum odium vocantur PP. Proeuratores, qui 
pro eogenda dederunt suffragium; ita quidem, ut acerbae de illis queiimoniae 
etiam ad coronata capita perscribantur? Ubi ergo manet libertas suffragii, 
quam integerrimam esse voluit s. Pater Noster'? Quorsum haec omnia ten- 
dant, facile est assequi. 

Plures aliae oceurrent eonsequentiae cuivis rem profundius eonsideranti. 



34. 



P. Diertius in Wilna beklagt den Streit in der Gesellschaft. In Polen 
sei nicht wie in Spanien mit dem Könige dahin verhandelt worden, die ausser- 
ordentliche Generalcongregation nicht beschicken zu lassen. In der Contro- 
verse über die 17. Stimme wird die Entscheidung des Papstes anzunehmen 
sein. Viele meinen, die Wurzel des Streites sei eine ganz andere und werde 
verschwiegen. Um den Frieden in der Gesellschaft herzustellen, müssen die 
Assistenten dem General als dem Haupte nachgeben, nachdem dieser den Druck 
seines Buches in Dillingen unterdrücken will. §. 9 der Constitution für eine 
Generalcongregation sei nicht gegeben. 

Reverende in Christo Pater! 

Accepi, quas dignata est Reverentia Vestra mihi dare 10. Maii. Acceperat 
tunc haud dubie Reverentia Vestra quas dederam 12. Aprilis. 



126 

Cum dolore intelleximus mortem Patris Aegidii Estrix, de quo dubitare 
equidem non possum, quin sicut Reverentia Vestra scribit, existimarit, se hac 
ipsa etiam re (scribendo scilicet qüaedam) non tantum de Patre Nostro 
sed etiam de societate universa bene mereri: quia testatus est, 
memini, taediosam sibi fuisse vitam eam ob causam, quod in radice non po- 
tuerit extingui illa quasi scintilla, ex qua cum multis praesagiebat tantum 
incendium nasciturum, tantaque mala exoritura, quanta deploramus. Jam 
enim reipsa incipimus sentire, quod primis meis literis in hoc negotio scribe- 
bam Reverentiae Vestrae, quod alii Religiosi, ipso societatis anno saeculari, 
jactabant, paulatim verum fieri. Fumet, inquiebant, caminus societatis tarn 
diu, quam noster, et fuligo dissensionum non deerit. 

Scribit Reverentia Vestra esse actum interim in Hispania, ut 
Rex vetet suos ad Congregationem Generalem accedere, si 
quidem ea cogeretur antq finem Novennii. Pessime id actum est, 
a quocumque actum est ; sed videndum, an Praepositus Generalis talia potuerit 
impedire; quando non potuit impedire, ne contra se multa ad provincias de- 
ferrentur, et in provinciis nonnullis agerentur. Hie in Regno Poloniae tale 
quid agi, ne per umbram quidem intellexi. In controversia de decimo septimo 
suifragio parva aut nulla esse difficultas videtur. Nam quod öanctissimus 
deciderit, amplectendum erit in hac juris quaestione, quae non est prima quae 
sedi apostolicae proposita fuit. Credo Patri Nostro sensum Patrum Assisten- 
tium in hac quaestione perspectissimum esse. Forte tamen causas habet ti- 
mendi, ut acquiescant, etsi major pars Provincialium pro non cogenda respon- 
deret. Denique habet haud dubie rationes suas, cur ad eum retulerit quaesti- 
onem hanc juris societatis, cui refragari non licebit. mi reverende Pater! 
quem semper observavi sincero corde, et aestimavi, liceat candorc religiöse 
loqui. Quam jucundum mihi esset alicubi subcoquum agere, ea conditione, ut 
radix vera horum motuum penitus ex animis omniura evelleretur ! Quae radix 
non fuit controversia libri ; quod patuit, quando haec controversia l'uit quasi 
abrupta. Tunc enim novae aliaeque causae, Congregationis Generalis cogendao, 
produci coeptae sunt; et quidem pleraeque, quae nascebantur ex concordia de 
libro non admisso. Quod multis occasionem dat suspicandi causas illas esse 
potius titulos assumptos, et latere aliam radicem, quae siletur. Absit tameu 
a me ut judicem quemquam, quin potius credo, plures existimare, se bona in- 
tentione duci. 

Attamen Judicium tenue meum, fretus Reverentiae Vestrae benevolentia, 
aperte non omittam exponere. Quamdiu quasi vulgo notum erit, et in Pro- 
vinciis scietur, Patres Assistentes cum suo Praeposito Generali non esse con- 
cordes, tamdiu pax non erit in societate : sed societas scindetur in duas partes, 
quarum una Patri nostro, altera Assistentibus adhaerebit. Et in hac dissen- 
sione invenientur, qui indiscreto zelo societatem perturbant, etiam seculares 
principes subornando, cum gemitu eorum qui societatem diligunt sincere. Ne- 
cessarium proinde ad pristinam pacem remedium est hoc agere, ut in omnibus 
Provinciis constet, Patres Assistentes cum Praeposito suo Generali unum sapere, 
unam rem societatis agere, et in domino inter se esse conjunctissimos. Jam 
ut sanctus Pater Noster vere asserit in epistola de obedientia, magis con- 
veniens est, ut membra se conforment capiti, quam ut caput membris debeat 
cedere. Magis igitur conveniens et aequum videtur esse, ut Patres Assistentes 
se conforment Patri Nostro praesertim postquam Pater Noster eo usque sese 
ad illos inclinaverat, ut impressionem Dilinganam vellet supprimere, et librum. 
salva substantia, ad illorum gustum formare. Illa conjunctio Patrum Assi- 
stentium cum suo praeposito Generali, si per provincias cognita fuerit: mox 
pax integra redibit, et evanescent illae dissensiones, ob quas adversarii nostri 
plaudunt. Facile etiam pauci compescentur, si quid turbationis tentare prae- 
surapserint. Non obstabit ullatenus huic paci quaestio juris de decimo septimo 



r 



127 

suffragio. Nam tarn membra, quam caput societatis, acquiescent decisioni sedis 
apostolicae in utraravis partem. 

Nihil mihi quidem in mentem venit, quod Reverend. Patres Assistentes 
remorari possit, quo minus totos sie sese cum Patre Nostro conjungant, idque, 
per societatem ut probe sciatur, efticiant. Non enim versamur in casu aliquo 
Paragraphi 9 Constitutionis ob quem Congregatio Generalis juxta mentem 
sancti Patris Nostri cogenda esset. Nam si fuisset aut esset talis casus, pes- 
sime Assistentes et Provinciales functi fuissent vel fungerentur suo officio. 
Et sane ne cogitatione quidem talem casum, qualem »sanctus Pater Noster 
requirit, assequi possumus. Sentimus enim res societatis diligenter et pruden- 
ter et more ^aliorum Generalium in Provinciis currere. Si quid displiceat 
privatim, sicut forte in singulis Generalibus, bis vel illis, hoc vel illud dis- 
plicuit, per hoc sane non debet tota societas moveri. 

Si id fieret quemadmodum jam exposui, quantum gaudiura, quanta 
gratulatio mox ubique oriretur ! Repente novus splendor obedientiae et chari- 
tatis, qua ordo noster stetit, omnium animos exhilararet. 

Liceat mihi nunc supplicem esse Reverentiae Vestrae et per eam ceteris 
Reverendis Patribus Assistentibus, eosque exorare, ut tam glorioso operi, quod 
tota posteritas laudabit, manum admoveant. Obtestor denique omnes, ut hanc 
iiieam supplicationem aequi bonique consulant, quam solus amor societatis 
expressit. 

Commendo me humillime sacrosanctis Reverentiae Vestrae sacrificiis. 

Ex dworzistisz pago collegii Vilnensis 4. Julii 1694. 
Reverentiae Vestrae 

Servus in Christo 
Ignatius Diertius. 

35. 

Reverendo in Christo Patri Eusebio Tmchses, Socie- 



tatis Jesu Assistenti — Eomae. 



Diertius antwortet dem Assistenten Truchsess, er habe die Antwort des 
Generals auf das Postulatum nicht zur Hand, weil er nicht in Wilna sei. 
üeber die 17. Stimme. Er fürchtete stets grössere Uebel als das, welches be- 
seitigt werden sollte. Durch die Nachgiebigkeit des Generals sei der Haupt- 
grund der Beunruhigung der Gesellschaft gehoben. In den Provinzen glaube 
man daher an eineii, unnöthigen Kampf der Assistenten gegen den General. 
Zustand der Gesellschaft in Folge dieses Kampfes. 

Reverende in Christo Pater! 

Accepi quas dignata est Reverentia Vestra dare Tusculi 22 Maii. Gratias 
in primis ago maximas, quod anxietates meas quas 12. Aprilis candide expo- 
sueram, Reverentia Vestra benigno animo exceperit. Nunc quidem etiam 
promptum non est, mittere exemplum Responsi Patris Nostri ad postulatum, 
propter eam etiam causam, quia apud me non est. Nam quia ob tricas, quae 
Vilnae sunt, censuimus omnes, Vilnam nobis adeundam non esse, coactus sum 
iter 40 et plus circiter polonicorum milliariura ad visitandum Pinscense Colle- 
gium aggredi ; ita tarnen ut non Vilnae, sed paucis milliaribus inde relinquere 
necesse fuerit, Patrem Franciscum Rucewicz socium meum, propter diificultates, 
quae hoc tempore occurrunt in mutatione personarum. Hie autem habet penes 
'86 illas aliasque Chartas, ut missis sibi libris curet inscribi. 



128 

Quod Reverentia Vestra scribit, omnibus in congregatione Procuratorum 
contigisse, ut raturn tunc putarint habendum decretum, etiam mihi contigit ad 
primum ejus nuntium. Nam rmnquam ante ejusmodi casus objectus fuerat, 
aut occasio dubitandi. Postquam autem vidi, tantam esse rationem dubitandi, 
ut Congregationes Generales, ne ex ejusmodi dubitatione et disputatione in- 
commodum oriretur in electione personarum, tarn in formula Congregationis 
Generalis quam Provincialis, dubium illud expressis verbis censueriut esse diri- 
mendum, quod non fecerunt in formula Congregationis Procuratorum: tunc 
solidum fundamentum mihi visum fuit, ad minimum dubitandi de illo 17".'" 
suffragio et judicandi, quod sid quaestio quae in Congregatione Generali dirimi 
deberet, sicut ansam omnem sustulit Generalis Congregatio dubitandi in for- 
mulis Generalium et Provincialium Congregationum. 

Ego vero majora semper mala timui, quam ea sint, quibus remedium 
quaeritur: primo quia unica causa movendi societatem universam, quae tunc 
offerebatur, sublata est, et Pater 'Noster ad honestam se inflexit conditionem, 
secundo quia nos quidem ignoramus aliam ullam causam, quae secundum con- 
stitutiones deberet movere totam societatem, tertio quia causae omnes, quae 
sublata capitali et tunc unica de libro deinde sucesserunt, vel ortae sunt ex 
eo, quod honesta conditio de libro quam Pater Noster proposuerat, admissa 
non tuerit, vel non sunt ex illis quas Pater Noster ponit ad cogendam socie- 
tatem universam. Mala autem majora quae semper timui, et Deus det, ne 
magis crescant, ego ex hac radice oriri puto, quod per provincias credatur, 
Patres Assistentes contra suum praepositum Generalem et judicio et voluntatc 
pugnare. Sit sane non verum, attamen creditur. Hinc autem necesse est societa- 
tem scindi in duas partes, quarum una Generali, altera Patribus Assistentibas 
adhaereat, quod malum est tarn magnum, ut nuUa causa, quae hactenus 
excogitata est ad cogendam Congregationem Generalem, cum illo comparari 
possit. Sane centies expedivisset Patres Assistentes in conditiones libri edendi 
a Patre Nostro propositas consentire, quam ut permitterent, tantum malum in 
societatem induci. Hinc pullulant mala gravissima, dum de utraque parte, 
sicut audivimus, sparguntur recursus ad principes, et similia pernicosissima 
societati, quarum relationum unus credit hanc, alter alteram parteni pro affectu. 
Hinc manifestae calumniae contra Patrem Nostrum etiam in aulis Rcgum et 
principum jactatae, sicut in hoc regno constat etiam factum. Haec sane mala 
sunt maxima et probrosa societati. Hinc ipsae Congregationes Generales non 
pacatae timeri possunt. Nam credi coeptum non amplius, aliquot abhinc an- 
nis, in congregationibus nonnullis ultimis informationes simpliciter fuisse pro- 
positas, sed conatus nonH'parvos adhibitos fuisse ad voluntates inflectendas ; 
unde facile gradus fieri potest ad potestates externas etiam Congregationibus 
nostris iramiscendas. Accedit et illud malum, ut durante hac qualicumque 
diversitate judiciorum, Pater Noster non possit sine sna invidia postulare 
abrogationem Congregationis Novennalis, quod congregatio duodecima tot votis 
cxoptavit. Denique longum esset mala sane gravissima enumerare, quae iuci- 
pimus sentire, et necessario sequentur, quamdiu illa quasi discordia inter Patres 
Assistentes et Generalem creditur esse per Provincias. Scribit Reverentia 
Vestra responsum ad postulatum Provinciae non debuisse mitti, nisi iterum 
Visum ab Assistente, et plura fieri praeter morem. Sed praeterquam quod 
talia plura oriantur ex eadem radice, ejusmodi incommoda non possunt com- 
parari cum malis enumeratis et pluribus quae possent enumerari, quibus socie- 
tas scinditur et perturbatur. Haec sunt quae timebam et etiamnum timeo, 
et quae meo parvo judicio cessare poterant, si admissa fuisset conditio a Patre 
Nostro proposita, et tunc concordia plena fuisset facta. 

Scio me scribere Reverentiae Vestrae, quae non vult ut fucate et non 
sincere secum agam. Quamvis vero aperte agam, subjicio tarnen mea lubenter 
meliori instruetioni et judicio. Interea Deum quotidie oro, ut mala illa tanta, 



129 

quae incipimus sentire, pro sua misericordia a societate avertat. Commendo 
mo huniillime sacrosanctis Reverentiae Vestrae sacrificiis. 
Novoo^rodeci 17. Juli 1694. 

Reverentiae Vestrae 

Servus in Christo 
Ignatiiis Diertius. 



36. 

Copia del Menioriale che diede un Padre alla Santitä 

di N. Signore. 

Der Papst möge dem Kaiser und König von Spanien die Ansicht beneh- 
men, dass die Assistenten den General verfolgen, um seelenverderbliche Grund- 
sätze aufrecht zu halten; ferner die Infamie beseitigen, dass die Assistenten 
ihre Vollmachten durch die Generalcongregation verlängern wollen ; das An- 
sehen des P. Segneri restituiren; den General zur Ausführung des Beschlusses 
<ler Congregation der Procuratoren und zum Gehorsam gegen den Papst an- 
lialten und endlich ihn verhindern, dass durch Begünstigung seiner Anhänger 
Faktionen in der Gesellschaft entstehen. Nur der Papst oder eine General- 
* ongregation könnten helfen. 

S' espone humilissimamente alla Santitä Vostra come scorgendosi^nel P. 
Generale della compagnia di Giesii gl' infrascritti oblighi gravissimi i figliuoli 
f. (leli di S. Paternitä, bramosi di veder posta in sicuro V anima del loro 
l'adre, supplicano la somma pietä e zelo della V. Santitä di etficace provedi- 
inento, si che conosca e sodisfaccia a tali obligazioni, e sono: 

Primo, di togliere con efficacia dalla mente dell' imperatore e del re di 
Spagna la persuasione, che la compagnia e particolarmente i PP. Assistenti 
perseguitino il Generale, per voler eglino sostenere dottrine perniciose all' 
anime, come esprime il re medesimo nel suo decreto ; e tutti sapiamo, esser 
calunnia, sicome ancora 1' infamia, che la compagnia non voglia esser rifor- 
]iiata da lui. 

Secondo che tolga V infamia sparsa pel mondo, che oltre questo i PP. 
Assistenti per ambizione di continuare la loro carica, procurassero la congre- 
t^azione generale. Sospetti indegnissimi contro persone tali e scelte tra tutti, 
per ogni conto degnissime. 

3. Che tolga il discredito del P. Segneri, che tutti sappiamo esser reli- 
gioso d' ogni perfezione. 

4. Che tolga della compagnia lo scandalo che reca il vedere, che il P. 
Generale tanto opera con ajuti estrinseci, perche non si eseguisca il decreto 
della coiigregazione de' procuratari, dopo haver tanto operato, accioche tal 
decreto non si facesse, mentre il s. fondatore obliga il Generale, che quando 
si determini di chiamar la congregazione generale, egli ne debba haver gusto. 
Idque praeposito Generali gratum esse oportet. 

5. Che tolga anche lo scandalo che riceve la compagnia e che ricevono 
gli esterni nel vedere, che il P. Generale in vece di mostrarsi ossequiosissimo 
ed obbedientissimo ad ogni cenno di V. S. come S. Ignatio 1' obliga, habbia 
bisogno di precetti, anzi quel ch' e peggio e che piü scandalizza il mondo, 
con amarezza estrema della compagnia, ponga V. S. in travagli per li riguardi 
di non digustar le corone a cagione degl' impegni, ne' quali sono poste dagli 
uffizij passati con esse a favorire le sue intenzioni. 

9 



130 

6. Che desista dallo scandalo della sua religione, liientre il governo s'inca- 
mina a premiare ed esaltare que' suggetti, che si dichiarano a suo favore e 
a deprimere i contraij, massimamente circa il punto, de cogenda vel iion 
cogendacongregatione generali, Con che induce fazioni manifeste, 
mentre doverebbe farsi amare da tutti come vero padre di tutti, come gl' 
impones s. Ignatio nelle costituzioni. E in cio dovrehbe anche etficacemente ini- 
pedire, che i Provinciali nelle loro disposizioni non diano occasione di notare 
questo stesso, stimando cosi di far cosa grata al Generale. Ma di questo 
ultimo punto basterebbe una mera ammonizione a nome di V. S., e sarebbe 
oportuno di farla anche al Provinziale romano. 

Circa poi il modo d' indurre il F. Generale a soddisfare a queste sue 
obligazioni con bene illuminarlo e astringerlo V. S. ben vede che cib non puo 
farsi da veruno della compagnia in particolare, essendo massimamente il P. 
Generale di genio e di natura soramaraente fisso nelle sue apprensioni e spe- 
culazioni; ma solo puo sperarsi bubn etfetto dair autoritä suprema della V. S. 
6 da quella della congregazione generale. Questa anche solo intimata farä 
terrainare subito ogni litigo, libererä la V. S. da tante molestie, che ha per 
la compagnia, e la compagnia conseguira subito la quiete che sospira. 



37. 

Admodum Ee verende Pater Noster in Christo! 

Die Veröffentlichung dessen, was gegen den Beschluss der Congregation 
der Procuratoren geschrieben wurde, mittelst des Druckes soll verhindert wer- 
den. Tadel der Veröffentlichung dessen, was die Gallicanische Angelegenheit 
betraf, und des Buches Vis rationum etc. Den Adressaten würde die Schuld 
der Veröffentlichung treffen. 

Perlatum ad nos fuit, aliquorum consilium esse, ut typis ea mandentuw^y 
quae nuper adversus decretum congregationis procuratorum sive, ut castigatiu»^ 
loquamur, adversus id, quod nobis videbatur, esse decretum, scripta fuerunt* 
Hoc cur improbemus consilium, nulla nobis quidem privatim est causa, quin 
imo, si ea scripta prodirent in publicum, grave nobis haudquaquam foret, 
nostra etiam emittere, quibus conati sumus tueri commune Judicium congre- 
gationis procuratorum, quae tum certe aliquid fuisse decretum nee utique aliud. 
Sed enim societati non posset id non permolestum accidere. Cum enim illa 
praeteritorum nimis quam satura sit, quae tot ubique rumores excitarunt, supra 
modum doleret, emissis hinc atque liinc scriptis, novam hominum ubique ser- 
monibus ac duraturam diutius materiam praeberi, adeoque illo etiam se coni- 
modo privari, quod unum ex dilatione congregationis generalis expectare poterat, 
hominum ut sermones interim consenescerent. Quamquam igitur existiman- 
dum sit, P. V. pro sua prudentia et in societatem amore alienam esse ab 
illorum consilio, qui scripta hujusmodi sive omnia sive aliqua typis vellent 
excudi, ne tamen id sibi uUa unquam ratione persuaderi patiatur, vehementer 
ipsam rogamus ac pro munero nostro monemus. Ac quoniam ea scripta, quae 
Gallicanum negotium concernebant, typis excusa sunt abhinc quadriennium (id 
quod minime factum oportuit) atque ante annum aliud quoddam scriptum insul- 
sissimum, cujus titulus est Vis rationum etc., eo diligentius P. V. curan- 
dum erit, ne quo simili modo haec alia, de quibus nunc agitur, typis manden- 
tur. Hoc enim si fieret, facile ipsa videt, sibi omnino idimputatum iri. 



lai 

Expectamus porro, ut P. V. huic nostro libello sive per P. Adraonitorem sive 
quomodo libuerit, respondere dignetur, adeoque nos sollicitudine liberare.*) 
In domo profess. ßom. 12. Aug. 16P4. 
Admodum Rev. P. V. 

Obsequentissimi Servi 
ac filii in Christo. 

38. 

Rationes praecipuae, ob quas videtur cogenda quam- 
primum Congregatio generalis, istae sunt. 

Die 5 Assistenten suchen durch ein amtliches Aktenstück die Noth wen- 
digkeit zu beweisen, dass möglichst bald eine Generalcongregation abgehalten 
werde. 

Prima Ratio. 

Evidentia hujus necessistatis, in rebus enim per se notis et necessariis 
non est opus deliberatione : flagrat domus, iraminet naufragium; quaerere an 
opus sit aqua ad ignem extinguendum, aut scapha ad litus repetendum, super- 
fluum est et importunum : dum deliberatur, ardet incendium, navis submergitur. 

Talis est hodie Societatis conditio: intra Societatem tumultus, commo- 
tiones, partes, et extra Societatem scandalum, appellationes, adversariorum con- 
spirationes : agitur de doctrina, de moribus, de instituto Societatis, haec omnia 
impetuntur, violantur, evertuntur, nihil attendenti potest esse manifestius. 

Nee aliud remedium , ut in extremis malis, occurrit praeter Congre- 
gationem generalem quae, ut ex Constitutionibus patet P. 8 c. 2. debet 
cogi ob res admodum difficiles. Quid difficilius potest fingi? ad universam 
iSocietatem spectantes. Quid magis spectat , quam quod complectitur jura 
Praepositi Generalis, Assistentium officia, leges et formam essentialem nostri 
instituti? magni momenti. Quod majus momentum, quam integritas aut 
eversio nostrae Religionis? 

Miuuunt quantum possunt hanc necessitatem et hanc evidentiam q u i 
sunt ex parte advers a, et aperte dicunt controversias istas esse majoris 
strepitus quam rei. Strepitus quidem patet et totä late Europa spargitur: rei 
vero gravitas et pondus a nobis sentitur et ponderatur. 

Secunda Ratio. 

Tunc maxime cogenda videtur Congregatio generalis quando ejus cogen- 
dae libertas non modo impugnatur et minuitur, sed apertissime violatur et 
tollitur, atqui luce meridiana clarius est illam libertatem opprimi a Patre 
Generali et ejus fautoribus. Hoc ejus et fautorum suorum scripta, hoc facti- 



*) Der Schluss des Briefes ist am Eande noch auf folgende Weise aus- 
gedrückt: Merainerit P. V. quantopere quamque merito improbatum fuerit, 
quod ea scripta typis excusa fuerint, quae Gallicanum negotium concernebant, 
ut nihil dicam de illo insulsissimo scripto, cui titulus est etc. Eo igitur dili- 
gentius curandum erit P, V., ne quo simili modo prodeant ea scripta, de qui- 
bas nunc agitur. Nam si prodeant, nimirum quidem providerit, ut id ipsi 
imputetur. 

Scripta nuper oblata fuerunt Emm. Cardinalibus. 

9* 



132 

ones, hoc intercessiones, hoc hodierni conatus clamant; et surclum oportet esse 
et coecum, qui non hoc hauriat totis sensibus et animo : Tollitur haec 
libertas. Primo in Synopsi missa a reverendo patre Generali in 
provincias, ubi nitide vocatur Congregatio Generalis inutilis, noxia, scanda- 
losa, si fiat. Secundo tollitur eadem claritate in examine rationum 
eodem sensu et verbis. Tertio tollitur in libello famosi status misso ad aulam 
Caesaris, vel a patre Generali vel ab ejus Secretario. Quarto tollitur literis 
Regis Catholici scriptis et emendicatis in gratiam Patris Generalis. 

Quae quia pondus maximum habent a dignitate et potentia regia expen- 
dendum est diligenter. primo, a quibus obtentae fuerint; secundo, quid conti- 
neant ; tertio, quid prohibeant aut subeant ; quarto, quibus hominibus utantur. 
Hie enim Assistentes, ut persecutores sui Generalis odioso nomine appellantur; 
hie Provinciarum Deputati ut advcrsarii et hostes ejusdcm Patris Generalis 
designantur; hie tota Societas, ut corrupta in suis electionibus dicitur ; hie 
sola virtus Patris Generalis opponi,tur sui ordinis injustitiae et odio; hie tegi- 
tur protectione regia Pater Generalis ut fidus vassallus suae majestatis ne quid 
in ejus personam dignitateni rationes a suis hispanis deliberetur et statuatur: 
fac ut illae littcrae locum haboant in provinciis Regi Catholico subditis, in 
Hispania, Italia, Belgio, Indiis, ubi erit libertas Societatis in dccernenda, in 
regenda, in probanda in suis decretis et legibus congregatione generali? fac 
ut alii Principes aliter in hac parte scntiant, quam Rex Catholicus, ubi iterum 
stabit libertas, quae est ultimum et unicum asjium aiflictae Societatis ? negat 
quidem Pater Generalis, se illas literas procurasse; utitur interea beneficio 
literarum, nee quidquam praestitit aut praestare voluit, ut illas vel revocari 
curaret vel molliri. At hoc negare est fumum nobis vendere esto enim 
directe, hoc est, has literas ipse non petierit a Rege Catholico, an non 
procuravit, indirecte? sed efFicacius, sed aliquo modo homestius per interces- 
siones Eminentissimi Cardinalis Daguir, Cardinalis de Salazar, per tricas Pa- 
tris Diaz Franciscani, per praesentiam Patris" de Sarmiento Rectoris Salmanti- 
censis, qui ad hoc unice Madritum. venit, ut causam ageret Patris Generalis in 
Curia. Mos est istius Patris Generalis, ut si qua in re aliunde certissima 
vacillet aut dubia sit aliqua facti circumstantia ; continuo totum factum neget 
et perneget. Certe visae sunt litterae Cardinalis d'Aguir ad Regem Catholi- 
cum plenae contumeliis iu Societatem et laudibus Patris Generalis; audiuntur 
quotidie voces Patris Diaz patrocinium Patris Generalis assumentis in aula 
Madritana; liabemus in manibus litteras Patrum nostorum hispanorum, qui 
illas intercessiones referunt, et gemunt ademptam sibi libertatem; negabit ta- 
rnen Pater Generalis haec a se procurari et modo gaudeat privilegio protec- 
tionis regiae, caetera facile negliget. 

Tertia Ratio. 

Cogendae Congregationis generalis causas supra enarravimus ex P. 8 
Constit. c. 2, eas latius explicat formula congregationis Procuratorum, in qua 
unice deliberatur an cogenda aut non cogenda sit ista congregatio? Oportet 
itaque illas consulere: Enunciantur c. 1. § 7^. 

Primo quaeritur, an detrimentum aliquod grave sit passa Societas. Res- 
pondeo : detrimentum est, quäle resarciri vix poterit ; detrimentum est gravis- 
simum, primo: sublata libertas; secundo detrimentum : intercessiones principum 
cum efFectu subsecuto ; tertio detrimentum : appellationes et recursus ad alia 
tribunalia omisso tribunali Societatis consueto et legitimo, quarto detrimentum : 
violata fama Societatis; quinto: accusatio intentata a Patre Generali contra 
suos Assistentes quod hactenus inauditum. 

Quaeritur secundo, an serventur constitutiones et decreta Congregati- 
onum ? Respondeo : violantur praecipua , nee importunum debet esse aliqua bis 
aut ter repetere, cum sint causae istius capita praecipua et inter se necessario 



133 

cüiuicxu. Priiuo violatur, ut dixiiuus, in uiio articulo quidquid in constituti- 
onibus statuitur circa libertatcni cogendae Congregationis. Secundo violantur 
decreta et censurac quae contra intercessiones feruntur et contra turbantes 
statum Societatis Tertio violantur omnes leges quae circa revisionem, editi 
oneni, ap;)r.)bitioii3rTi, censurac libroruni. Qiiarto latur tota ratio guber 
uandae Societatis quae essentialiter constat in unione perfecta Patris Generalis 
cum suis Assistentibus, a quibus se sejunxit ratione sui libri quae causa vel 
nulla est ut bene probant ASsistentes, aut tarn parva, ut non egeret tanto 
tumultu et scriptionibus Patris Generalis. Quiuto violatur decretum duodevi- 
cesiraum Congregationis nostrae de libertate facta omnibus tuendi quam volent 
opinionem, benignam aut severam in materia de Probabili quam libertatem 
ita destructam voluit Pater Generalis, ut nihil ad hoc obtinendum omittat. Hoc 
praecipue intendebat codex Dilinganus cum intolerabili acerbitate contra prae- 
cipuos authores Societatis et cum aperta falsitate de sensu Congregationis 
nostrae circa hoc decretum. 

Quaeritur tertio, an observetur disciplina religiosa et profectus in spi- 
ritu? Respondeo: pertinet ad unumquemque Deputatum videre quomodo se 
disciplina habeat in sua provincia et quäle sit Studium in nostris acquirendae 
perfectionis. Cum sit illa pars maxima et praecipua Gubernationis, asserere 
possumus esse postremam in Gubernatione Patris Generalis, cum de illa nuu- 
quam agat cum Assistentibus privatim, nihil scribat, nihil loquatur immersus 
unice compositioni suorum liborura. 

Quaeritur quarto, quomodo se habeat in Societate charitas. unio, pax 
qua bene servatä stat et stabit Societas, qua destitutä aut iniminutä necesse 
est perire funditus Societatem, omne enim regnum in se divisum desolabitur? 
Respondeo: evidenter illa charitas, haec unio, hoc pacis conservandae Studium 
ab evangelio tantopere comraendatum, toties inculcatum in nostris Constituti- 
onibus, tam diligenter hactenus observatum, quo Societas more exercitns uni- 
tissima semper extitit et pugnavit, haec inquam unio vel dissoluta, vel certe 
labefactata videtur in hac controversia. In quo haec tria attente consideranda 
et perpendenda sunt a deputatis, primo, quae fuerit origo controversiae ; se- 
cundo, quis Processus; tertio quod remedium. — 

Origo prima fuit impressio furtiva codicis Dilingani, cujus publicatioui 
obstiterunt et nunc etiam obsistunt Patres Assistentes non tantum quod fur- 
tiva esset et contra leges tam ecclesiasticas quam religiosas, sed quod illc 
über, et in prudentia maxime et in charitate contra Societatem, et in doctrina 
in multis peccaret, quod satis constat censurä de illo facta a Pontificiis Revi- 
soribus, qui liber non poterat effugere certam damnationem a sancto officio, si 
qualis compositus fuerat, talis apparuisset. 

Processus seu ratio agendi in hac controversia ex parte Patrum Assisten- 
tium fuit, primo supplicarß per duplex memoriale apud Patrem Generalem ut 
abstineret a publicatione hujus libri : extat utrumque memoriale ple num mo- 
destia et rationibus. Secundo Pater Generalis annuere visus est supplicationi, 
et per Patrem Secretarium missum ad Patrem Assistentem Galliae promisit se 
destiturum a publicatione sui libri; hoc idem et eadem die Pater Generalis 
confirmarit Patri Assistenti Galliae: fidem tamen promissam Pater Generalis 
aut violavit aut elusit: nam tunc acerrime egit apud suos fautores, adver- 
sarios omnes nostrae Societatis, ut librum illum daret in lucem publicam. 
Tertio Assittentes hoc audito semel atque iterum adierunt summum Pontificem, 
et voce tenus sine libello, sine ulla acerbitate verborum, cujus rei hostis est 
summus Pontifex, rogarunt suam sanctitatem ut vellet librum illum non publi- 
cari. Quarto annuit postulato summus Pontifex, et primo quidem frequentibus 
per suos ministros monitis, deinde praecepto positivo jussit Patri Generali, ut 
desisteret a publicatione et tractatione hujus negotii usque ad futurum con- 
cessum Procuratorum. Quinto liberavit se hoc praecepto per unum Emineu- 



134 

tem Cardinalem Pater Generalis, nihil itaque ex parte Assistentium fuit prae- 
ter illos libellos suplices Patri Generali oblatos, et unam et alteram audien- 
tiam a summo Pontifice. 

Processus Patris Generalis ex sua parte fuit incredibiliter violentus, quod 
ex tribus maxime capitibus colligitur. Primo ex multitudine libellorum quos 
in hac materia conscripsit per se et suos fautores, et quos legisse sufficit, ut 
appareat summa illa acerbitas hominis exulcerati in suam Societatem et in 
suos Assistentes. Seeundo ex intercessionibus principum quas licet ille neget, 
ut negat recursus, appellationes, provocationes et certo certius est aliquas per 
se, alias per suos fautores obtinuisse. Tertio ex ejus quasi confoederatione 
cum apertis adversariis Societatis, quos hie nominare non est necesse, nee 
Romae ignorantur. Componatur haec violentia cum silentio et modestia Assi- 
stentium. En originem et magnitudinem mali. 

Nee aliud remedium occurrit praeter Congregationem generalem. Illius est 
enim et quidem solius cognoscere^ definire, judicare, punire ; nam quemad- 
modum in morbis corporum nihil aut parum externa remedia proficiunt nisi 
natura ipsa intus se exerat, et sese aliquo modo reficiat : sie in morbis Reli- 
gionum nihil juvat externas opitulationes adhibere nisi ipsa religio in se 
quasi collecta vitalem illam vim et potentiam exerceat, qua sola sanari et 
corrigi potest. Hoc autem fit unice in Congregatione generali ubi spiritus 
Societatis adhuc integer quidquid vitiosum est in corpore aut expellet aut 
sanabit. 

Quarta Ratio. 

Tunc summe necessaria est Congregatio generalis, quando systema seu 
constitutio Societatis partim actu evertitur, partim magis ac magis evertenda 
in posterum timetur. Atqui haec est nostra hodie rerum conditio. Systema 
Societatis est ut illa gubernetur authoritate suprema Patris Generalis, sed 
temperatä per consilia, per sapientiam et virtutem Assistentium, quibus 
committitur illa Providentia, ut loquitur Sanctus Ignatius, nomine totius Soci- 
etatis; ad hoc singulari sacramento obligati sunt, de cujus natura, officiis, 
valore et caeteris circumstantiis non est hie disputandi locus. Genus autem 
hoc Gubernationis cessasse omnino videtur. Parum refert disserere, an hoc 
factum sit culpa Patris Generalis, an forte culpa Assistentium, modo constet 
tristi experientia, nee Patrem Generalem suos Assistentes audire, nee Assisten- 
tes satis probare rationes agendi Patris Generalis, dissociatis utrinque sensibus, 
si non animis. Poterunt Patres Deputati interrogare Patrem Generalem de 
quibus, excepta controversia de libro, de suis Assistentibus conqueratur, an 
debitam reverentiam et obsequium illi negaverint, an ejus authoritatem apud 
Provincias laeserint? An tot libellis injuriosis aliis libellis aeque injuriosis 
responderint? An omnes aeque in eum et in Societatem peccaverint, an unus 
tantum aut alter qui praeter alios Patrem Generalem offenderit? Certus sum 
nihil ad haec responsurum Generalem, si veritatem sectetur, quod tantisper 
Assistentium integritatem offendat. 

An vero si Assistentes interrogentur, quid sentiant de Patre Generali 
coram deo , semoto omni affectu et passione, quales decet esse homines reli- 
giöses et religionis amantes, ingenue respondebunt. 

Primo, si spectetur vita privata Patris Generalis in religiosae disciplinac 
observantia nihil habent quod vituperent, multa quae laudent, nonnulla quae 
in absolutissima virtute desiderent. 

Seeundo, si spectetur haec idea publieae virtutis quam requirit sanctus 
Ignatius in suis Constitutionibus in persona Generalis, in illis deficere non est 
dubium; sed quia odiosum est illas dotes singilatim prosequi, has 
omnes absolvit sanctus Pater bis verbis: Gerte non desit exi- 
mia probitas et amor erga Societatem et judiciumbonum. P. 9, c. 2®. 



I 



135 

Praeteriiiissä probitate privata quam iion attingimus, manifestum est iios habere 
Generalem primo valde mediocrem praeferentem prudentiam, secmido nullius 
fere in regendo experientiae, tertio fervidae et praecipitis naturae in deliberando, 
si quid deliberare potest, cum impetu potius feratur quam consilii maturitate, 
quarto in deliberatis seu bene seu male conceptis fixum, pertinacem, intrac- 
tabilem, quinto in executione violentum, de qua violentia luculenta sunt exem- 
pla in Patribus Ortiz, Caneda et aliis, sexto ad haec destitutum consiliis non 
modo suorum Assistentium, quos nunquam consulit, sed etiam aliorum, praeter 
unum aut alfcerum ex nostris, alienissimus a caeteris quamvis viritute, doc- 
trina et experientia excellant, addictus (saltem in hac Controversia) uni Fran- 
ciscano, et aliquot adversariis Societatis. 

Ex quo colligitur quam cbaritatem, quem amorem habeat erga Societatem. 
Amat ille quidem suos libros ut pater, deperit filios : illos plerumque edit fur- 
tivo partu, (ut constat saltem de quinque aut sex.) Illos habet in mente, in 
oculis, in sinu, de illis cogitat, loquitur, laborat; quamvis olim damnatos a 
superioribus Societatis et ab ipsis Pontificibus e tenebris eruit incessabili co- 
natu, molitione, ardore; paci et Societatis concordiae anteponit; turbetur illa 
vel pereat, modo liber unus aut alter lucem aspiciat; quamvis illi libri ex 
judicio doctorum nihil habeant in inventione exquisitum, nihil in ordine et 
methodo compositum, nihil in scriptione et stylo mediocriter politum, illos 
tarnen seu foetum elegantem exponit legendos orbi terrarum, uno verbo Pater 
Generalis libros suos ingenii sui filios amat, Societatem suam non amat. 

Tertio si spectetur ejus gubernandi ratio, nihil habet plane commune cum 
consiliis Assistentium. Primo nihil quod sit alicujus momenti illis communi- 
cat, exempli gratia: facti sunt non ita pridera duo episcopi de Societate in 
Indiis, de illis nihil retulit ad Assistentes, quamvis haec ad dignitates pro- 
luotio sit contra institutum et professionem Societatis. Non abnuissent quidem 
Assistentes ob rationes bene multas et jussa Pontificis, at de hoc tacere Ge- 
neralem non decebat. Multa innovavit in provincia Romana, in praefecturis, 
in seminariis, in professoribus , semper tacuit; revisorem unum ainovit, alte- 
rum substituit, nihil retulit ad Assistentes, ut saltem illorum consilia audiret. 
Secundo consultationes quidem generales observat, sed praeter infonnationes ad 
gradus, ad praefecturas, ad dimissionem nihil attingit, solitus saepe praever- 
tere judicia Assistentium, saepe illis contradicere, in dubiis et perplexis, quod 
minime probabile est, ut plurimum amplecti. Tertio extra consultationes nun- 
ijuam agere cum Assistentibus de statu suarum provinciarum, quae maxima 
isset pars bonae gubernationis, ut haberetur cognitio rerum, personarum, stu- 
diorum, disciplinae etceter; oritur autem illa vel negligentia vel indiiferentia 
in gubernando ab indole Patris Generalis, ab exili experientia, ab incredibili 
illo ardore quo flagrat libros edendi quibus totus incumbit. Quarto dubitari 
jure potest, an ille bene sentiat de Societate. Gerte vulgi rumor est et gaze- 
rarum, velle illum reformare Societatem in doctrina et moribus, jesuitas vero 
reluctari, et maxime Assistentes. Huic autem injuriae quae maxima est non 
ist dubium occasionem dedisse Patrem Generalem, primo suis libris, maxime 
Dilingano refertissimo injuriis et accusationibus gravibus contra Societatem; 
secundo libellis hinc inde sparsis et potissimum sua, ut vocat, succincta nar- 
ratione; tertio illius conjunctione cum adversariis Societatis et doctrinae, cum 
illi perinde sit an Societatem oderint et persequantur, modo suis libris et con- 
siliis faveant; ita Fagnanum, Mercorum, Gonetum, Baronium elogiis cumulat. 
Haec omnia referent et probabunt Assistentes, si a deputatis provinciarum 
interrogentur, quibus conficietur illa ratio potentissima cogendae Congregati- 
onis, quod systema religiosae gubernationis everti in praesentia videatur. 

Quinta Ratio. 

Multa sunt hodie quae necessario a Generali Congregatione definienda 
sunt et tractanda et quibus praesens remedium adhibendum est nostris malis. 



136 

Primo judicare clebet incessanter Societas controversiam illam inter Pa- 
trem Generalem natani et Assistentes, quamdiu enim discutienfc, et disseutieiit 
quidem iu praeeipuis capitibus, non potest cursum suuni tenere gubernatio 
religiosa. Pater Generalis habet suos Assistentes pro persecutoribus. Quid 
gravius? Patres Assistentes non modo se ex illa parte tuentur, sed insuper 
graviter conquerentur de Patre Generali ob intolerabilcm agendi et procedendi 
rationem contrariam nostro instituto ; quid majoris momenti esse potest in 
Societate? Sola Congregatio Patri Generali et Assistentibus superior et judex 
controversiam istam absolvet. 

Seeundo de Admonitore Patris Generalis aliquod statuendum; nam cum 
istud officium sit quasi fraenum et temperamentum nimiae potentiae Genera- 
lium, necesse est illum adraonitorem eligere qui Societati et Assistentibus 
praesto esse possit in admonendo Patre Generali ; talis autem vix esse potest 
secretarius Generalis, ut infeliciter experti sumus in hac controversia in qua 
non admonitoris partes sed acfcorie et quidem valde veheraentis sustinuit pater 
secretarius. 

Tertio nunquam major necessitas incubuit definiendi quidquid pertinet 
ad editionem librorum in Societate, respectu ipsius Patris Generalis; de pri- 
vatis quidem sunt leges satis fixae, de Generali non item, nam cum Societas 
crederet vel illos sufficienter comprehendi lege coramuni de revisionibus, vel 
certe adeo prudentes, ut non indigerent peculiari et privata lege, nihil de 
libris Generaliura dicitur in Constitutionibus aut in decretis Congregationum. 

At jam experti sumus fieri posse, ut Generales aliquando egerent hoc 
fraeno. Constat enim quanta fuerit hactenus Patris Generalis in scribendis 
libris cupido, impotentia, infelicitas , quorum hie catalogum contexere super- 
fluum est, cum notum sit illos maxiraam partem furtive fuisse editos quod 
plane indignum est bono et candido authore, partim aperte damnatos, partim 
suppressos teneri in tenebris judicio summorum Pontificum, raoliente interim 
Patre Generali omnibus viribus ut lucem aspiciant. Itaque cum leges ecclesia- 
sticae ex una parte, ex alia ipsa ratio et justitia naturalis exigant ut nihil in 
publicum exeat nisi revisum et approbatum, expedit Patrem Generalem in 
Societate iis legibus teneri, quae si observatae fuissent, hodie non gemeremus 
Societatis infortunium. Praetexit quidem Pater Generalis rectam in scribendo 
intentionem, honorem dei et Societatis, doctrinae suae integritatem, imo et 
necessitatem etceter ; at haec ipsa subjicienda sunt judicio Societatis, ne quis 
in propria causa sibi nimium assumat; hoc imprimis cavendum, ne Über ille 
continuo probetur qui doctrinam probabilem et aliquo modo sanara continet, 
cum sint infinita motiva deducta ex prudentia, quae librum alioquin bonum 
publicari vetent, quoties hoc experti sumus, et etiam experimur. 

Quarto debet Societas quamprimum sucurrere periculo quod imminet 
schismatis et divisionis in Societate. Divisio autem et schisma est ex illorum 
malorum genere, quod tacite conceptum ut scintilla in cinere mox erumpit in 
incendium et omnia indifferenter corripit. Primo ex illa controversia nascitur 
divisio in doctrina, et quidem non levis, sed capitalis sub famoso nomine 
quod Pater Generalis invexit, Probabilistarum et Antiprobabilistarum, aliis 
sectantibus opinionem Patris Generalis, aliis acriter impugnantibus. Seeundo 
sequitur non minus aniraorum, quam doctrinae divisio, quod longe acerbius 
est, a speculativis enim ad practica facile descenditur; nee facile corde et animo 
conveniunt, qui sententiis discrepant, maxime in doctrina morali, cujus radicem 
et fundamentum ponit Pater Generalis in sua opinione ut laxitatis et corrup- 
tionis originem in sententia opposita. Tertio manifesta erit dissensio in Guber- 
natione, hinc enim adulatio, ambitio, spiritus nationalis, pertinacia in suo 
sensu, quae omnia consequuntur ut mali fructus ex radice corrupta, et quae 
jam suboriri cernimus, nonnullis secreto Patri Generali adulantibus et causan- 
tibus se minus probari, aut etiam rejici a Cathedris, a Gubernatione, a sug- 



137 



gestu ctceter., eo quod severam Patris Generalis opinionem sectentur, aliis con- 
tra insurgentibus et damnantibus et Patris Generalis opinionem et ejus agendi 
rationes tarn noxias, ut putant, paci Societatis; haec, inquani, nasei jam vide- 
nius ex literis Provinciarum, imo Pater Generalis bene multas exposuit in suao 
opiniouis et personae gratiam eo stylo conscriptas. Ubi interim illud Pauli, 
quod est compendiura nostri Instituti, ut idera sapiamus omnes, eanideni chari- 
tateni habentes etc.? Haec a Societate exulare necesse est, nisi ipsa Socictas 
sibi per Congregationem generalem succiirrat. 

Quinto: cum Pater Generalis nostris adversariis junctus nobis et Socie- 
tati laxitatem improperet, quod ut falsum et calumniosum libris bene multis 
et doctis refellimus : videndura est quampriraura in Congregatione generali, in 
quo consistat ista laxitas, quam certe emendari necesse est si quae sit, at si 
fictitia tantum, standum communi sententiae authorum probatoruni, et conces- 
sae libertati. — 

Sexta Ratio. 

Judicium Assistentium pro cogenda Congregatione generali est niaximi 
ponderis, quamvis enim non obliget ex praecepto, certe ex legibus prudentiae ; 
iiam primo extra Congregationem Procuratorum jus est Assistentium suo noraine 
Congregationem generalem cogere, si cogendam censeant. Et ad hoc non quin- 
i|ue Assistentium arbitrium, sed tantum trium necessarium est, et forte in hac 
( ausa coegissent illam (ut ipse summus Pontifex aliquando censuit et concessit) 
nisi Assistentes maluissent legi communi stare, ut causa deferretur ad coetum 
J'rocuratorum, quod idem summus Pontifex confirmavit. Quinque autem Assi- 
stentes jam una voce et animo cogendam arbitrantur, et eo libentius menteni 
suam aperiunt quod Pater Generalis illam libertatera apertissime violavit. 
S.'cuudo : causa Assistentium conjuncta est causae Societatis, imo tota causa 
st Societatis et non Assistentium, quid enim privato nomine haberent Assi- 
tentes, homines religiosi nullo proprio commodo et utilitate ducti, nulla pas- 
-ione affecti, nulla spe aut metu correpti, qui tarnen judicio et animis conjunc- 
(issimi putant esse summam cogendae Congregationis necessitatem, et qualis 
a fundata Societate nulla major extititV 

Tertio: si illis in hac materia non crederetur, quis esset in posterum 
juvandae Societatis modus, cum Societatem Assistentes, Societas ipsa Assi- 
stentes desereret? ■ 

Quarte : ijullum est medium in hoc negotio : aut gravitcr peccarunt 
Assistentes contra officium et leges suas, et tunc a Congregatione generali amo- 
vendi et puniendi sunt, aut rite et ex officio fecerunt, obsistendo Patri Ge- 
nerali, et tunc audiendi, et Generalis ipse redigendus ad officium per authori- 
tatem legitimam Congregationis. 

Joannes Bonnier, Julius Baibus, 

Assistens Franciae. Assistens Italiae- 

Eusebius Truchses, Antonius de Bego, 

Assistens Germauiae. Assistens Lusitaniac. 
I'aschasius de Casanueua, 
Assistens Hispaniae. 



39. 



Die Generalcongregation sei zu berufen. Begründung der Nothwendig- 
keit aus dem Verhalten des Generals und seiner Anhänger, namentlich nach 
der Congregation der Procuratoren. Er habe weder die Verbreiter falscher 



138 

Gerüclite über die Absichten der Assistenten, noch die Urheber von der Ge- 
sellschaft nachtheiligen Schriften (den P. Secretär), insbesondere der Schrift: 
Vis rationum etc. zur Kechenschaft gezogen, sie durch sein Stillschweigen 
vielmehr gebilligt. Einige Sätze aus letzterer Schrift: 

*) directioni ac providentiae Societatis. Et tanta quidem est 

Societatis in ipsum praepositum facultas, ut in quibusdain casi- 
bus eum ab officio, imo et ab ipsa Societate removere possit. 

Porro praesens rerum statns is est, ut gravissima Societati 
uuiversae detrimenta timeri merito debeant, praesertim divisiones 
animorum, cum inter subditos ipsos tum etiam cum capite, ac 
apertae factiones studiaque partium odiosissima. Merito igitur 
haec res sollicitos habet Assis tentes, qulbus Societas magnam 
partem suae erga praepositum providentiae commisit. 

Jam inter 6 illa capita, circa quae potissimum Societatis erga praeposi- 
tum Providentia versatur, tertium ad animam ejus spectat, cum etiam viris 
perfectis aliquando hujusmodi cura vel circa personam vel circa officium sit 
necessaria. Tum cap. 5. de modo quo procedere debet Societas in iis quae ad 
praepositum Generalem pertinent, cum dixisset s. Pater: Imprimis praepositi 
Provinciales in conspectu Dei considerare et efficere quod universali bono Soci- 
etatis debent in praedictis ad praepositum Generalem pertinentibus , prout in 
Domino senserint, teneantur. Deinde ibi n. 2. de 3. cap. una cum 2 praece- 
dentibus cap. 4. enumeratis curara committit Assistentibus. Qui quidem, ait, 
apud Praepositum manentes in conspectu creatoris ac domini sui dicere ac 
efficere, quidquid circa 3 prima in praecedenti capite dicta ad majorem Dei 
gloriam fore senserint, teneantur. 

Quamquam vero dubitare fas non sit, quin P. Generalis, quidquid in 
praesenti negotio dicit agitque, id omnino dicat agatque ex firma animi per- 
suasione, quod zelus divinae gloriae ac communis boni omnino id exigat; non 
pauca tamen occurrunt ac passim notantur , in quibus licet ille obsequium se 
praestare Deo putet, a culpa tamen aliter excusari non posse videatur, nisi ea 
invincibili cuidam errori tribuamus. Et quoniam gravissimae sunt ejus in hac 
parte obligationes, sequitur, in his maxime Assistentes obligari ex officio suo, 
ut animae communis nostri parentis et communi Societatis aedificationi 
consulant. 

Quaenam vero sint illae graves obligationes, quas P. Generalis non 
videtur in se agnoscere, paucis indicabo. Alte Impressum est Regis Catholici 
animo ut ex ejus Decreto constat, PP. Assistentes persecutionem movisse ad- 
versus P. Generalem, idque propterea quod librum is vellet emittere ad impug- 
nandum perniciosas quasdam opiniones, quae gravis omnino calumnia est. Ad 
hanc ergo persuasionem Regi eximendam gravissime tenetur P. Generalis dup- 
lici titulo; nam et Caritas in Societatem ipsosque Assistentes id exigit, Pro- 
videntia etiam paterna tollendi scandalum. Sunt enim qui putent, hanc im- 
pressionem Regis animo factam a P. Generali sive per se sive per alios. Et 
confirmatur haec opinio, dum recentiora etiam studia memorantur ad impedien- 
dam revocationem illius regii decreti. Sane cum inter caetera quae P. Generali 
a Societatis Providentia praescribuntur, maximi (momenti ?) sit libertas, quam 
Societas sibi reservavit, cogendi quandocunque videretur congregationes gene- 
rales, quidquid hanc libertatem tollit, vel minuit, id orane pro viribus avertere 
tenetur P. Generalis, ne occasio praebeatur querelis, quod Societatis erga Ge- 
neralem providentiam Generalis velit eludere ac frustrari. Neque vero dubium 

*) Der Anfang fehlt. 



139 

est quin P. Generalis, si modo velit, facile possit impedire, ne quis patrum 
aliquid statuat agatque adversus libertatem cogendi congregationem generalem. 

Sed res eo jara devenit, ut P. Generalis ipse non dissentire videatur ab 
ea persuasione quae Regis animo fuit impressa; in hoc igitur cardo difficul- 
tatis consistit, quo pacto possint Assistentes persuasionem illam eximere anirao 
P. Generalis. Cur vero P. Generalis 5. Assistentibus non credat, quod ipsi 
de sua ipsorum mente testentur? Gerte abrogare ipsis fidem in hac parte, 
contrariamque persuasionem non solum retinere, sed etiam diffundere ad alios, 
vel jam diffusam non dissipare, res est gravissima. 

Non contemnendum ergo videtur consilium, ut PP. Assistentes conficiant 
bac de re libellum et P. Generali offerant. Vel enim is aequieseet, et salva 
res est suaque Societati redibit pax et tranquillitas ; vel non aequieseet, et 
serviet libellus iste ad informandam Societatem sive congregatara sive prius 
etiam quam congregetur. 

Exponenda quoque forent P. Generali praecipua quaedam detrimenta, 
quae in dies augentur magnis increraentis, puta divisiones animorum et fac- 
tiones, scandalum nostrorura et externorum, aliaque hujusmodi, quae avertere 
tenetur P. Generalis. 

Videtur P. Generalis multa quae aliis aperte constat procul a vero abesse, 

ita inducere in animum, taraque firmiter iis adhaerere, quasi essent omnino 

certa et evidentia, tum vero positis ejusmodi persuasionibus progredi ad ea 

quae a nostris constitutionibus, legibus, moribus procul abhorrere videantur. 

I Quae res grave parit scandalum. 

Quid quod Cardinalibus s. officii persuasum fuit, Assistentes opponere 
>' so editioni libri odio strictioris doctrinae, renovataeque querimoniae de nostro- 
niin opinandi libertate ac laxitate in materiis moralibus? 

Praeterea numquid et ante congregationem procuratorum et post illam 
magno stuUo persuasum aliquibus principibus, totam istam adversus Generalem 
praepositum persecutionem oriri a Gallis, qui odio nationis aegerrime ferant 
Generalem Hispanum? Numquid vulgatum in quorundam principum aulis, 
P. La Chaise totius hujus tempestatis esse auctorcm? Et quinam sunt illi 
eniissarii Patris La Chaise, per quos ille hanc procellam in P. Generalem mo- 
visse dicitur? Numquid post congregationem Procuratorum scriptum ad prin- 
cipum aulas, Procuratores Gallos ipsius ßegis jussu adactos a Cardinale Jan- 
sonio, ne aliter suffragium ferant, quam ex mente Assistentis Franciae? 
Xumquid etiam aliqui asseveranter affirmant libereque spargunt, Assistentes 
moliri novam gubernationis formam velleque inducere aristocratiam in Societa- 
tem? Unus certe alterve nominari possunt, qui haec spargunt. P. Generalis 
officium est inquirere ac punire. 

Quid de libellis illis dicemus P. Secretarii, qui etiam summo pontifici 
oulati sunt veneruntque in manus purpuratorum ? In bis libellis quam multa 
teinere, quam multa incaute, quam multa injuriose dicta ? Quid de illo libello, 
cujus titulus est: Vis rationum etc. Gravis suspicio est, auctorem hujus li- 
belli unum e nostris esse, quin etiam designatur is, qui vel confecit libellum 
vel ex Hispanico latine reddidit vel typis excudi curavit. P. Generalis offi- 
cium erat, in istos inquirere graviterque punire, postquam deprehendisset. 
Quod dum non facit, quid aliud credamus quam vel ipso volonte prodiise vel 
saltem vulgata probari? 

Ex libello typis edito, cujus titulus est : Vis rationum pro Rev. P. Thyrso 
Gonzalez S. J. Praeposito Generali etc. 

Queritur alicubi auctor quod aliqui ob peculiares rationes insectentur P. 
Generalem, imo et congregationes aliquae provinciales (a saeculo inauditum) 
decreverint, cogendam congregationem generalem, quae res famae P. Generalis 
maximo detrimento sit. Exclamat is in haec verba: Prope est itaque ut 
exclamem ; o tempora, quibus perosa olim ambitio jam nunc serpere aut coepit 



140 

in Socictate aut salteni vidctur. Quid si adessent PP. illi roligiosissiini, qui 
post P. Cuerardi Mercuriaiii obitum in 4. cbngregatione generali ita in P. 
Oliverium Manaraeuni, Vicarium Generaleni, fuerunt invecti, nee alia de causa 
nisi quia levi niunusculo benevolentiae magis quam ambitionis signo fuit ab eo 
donatus aliquis Cardinalis, ita, inquani, fuerunt commoti, ut, utrum esset 
rigide punicndus, diligenter agi voluerint. Quid si addessent, et suis oculis 
viderent nonnuUos, qui non dignitatem praepositi Generalis jam e vivis sublati 
furtim obtinere meditantur, sed qui palam gloriantur, se Societatem universani 
conimovisse et decretum de convocanda congregatione generali in P. Generalis 
dedecus quaesivisse, se etiam atque etiam, ut multarum suffragiis congregati- 
onum esset frequentatum, curavisse. 

Postea cum commemorasset auctor illam Societatis turbationem sub P. 
Claudio, cum aliqui conteuderent Societatem Hispanicam a reliquo corpore 
separare, subjungit: Verum quidem est, tunc flammam quae religioni exitium 
minabatur, vigere ope duorum Jlispanorum non absimili ab ea, quae nunc 
igni, Societatis visceribus maxime pernicioso, pabulum sufficitur. Et post pau- 
cula : Atque utinam non essent ad unguem descripta, quae modo accidunt, a 
P. Sacchino in Societatis Historia etc. Iterumque post paucula : Hucusque 
allatum satis ostendit, quantum sibi fuerit laudis P. Generalis promeritus sui 
edendi constantia tractatus. Hinc non solum potest, sed etiam conscientia 
tenetur illis ad artibus utendum, quas libri ad editioneni noverit aptas. 

Nee arguendus propterea est P. Generalis, si constanti auimo, ut sua 
doctrina tanquam sana, solida, tutior pontificium apud tribunal declaretur, 
elaborat. In hoc enim s. fundatorem Ignatium imitatur etc 

Nil pariter injuriosum in Societatem peractum, si s. fundatoris exemplo 
et apud tribunal maxima auctoritate conspicuum de sua conditione doctrinae 
suoque justitiae nomine, ut ratio haberetur, curavit. 

Opponi ait Generali, quod non sit ad gubernandum idoneus ac tum ait: 
Hoc quidem ferre non possum. Quomodo enim qui nuper optimi praelati lau- 
dem est consecutus, dum res adeo difficiles Galliarum ea prudentia composuit, 
ut fuerint oranes summa aifecti admiratione, quia nunc pati illorum audaciam 
non vult, qui ipsi Generali cupiunt dominari, tanti muneris incapax evasitV 
Profecto P. Generalis illa caret politica, qua callidi tenebrarum filii ipsius 
famam polluere meditantur. At asserunt: P. Generalis omnino ab Assisten- 
tium consilio discedit. Parum procul dubio, ut ipsimet probe sciunt, discessit ; 
nam omnes illas notas parum prudentes, quibus in superiorum Eomanorum 
delectu fuit perustus, non subiisset, licet omnibus contendissent nervis, qui 
P. Generalis regimen volunt deturpare, ut totam Societatem harum fama no- 
tarum, qui proxime ad Generalem accedebat, non delegisse paeniteret. 

Ait deinde, paenituisse aliquas congregationes provinciales, quod decre- 
verint, cogendam congregationem generalem. Alias gratulari sibi, quod secutae 
non sint exeraplum congregationis romanae, quae cum nunc sentiat nulluni 
attulisse decretis suis Societati decus, jam cognoscere debet, illi capiti esse 
succumbendum, quod toti Societatis corpori Deus imposuit, non cui prava 
animi affectio, ut obsequium quisque praestaret et morem gereret, fuit ad- 
hortata. 

His positis significatisque cogatur congregatio generalis, si lubet. Non 
deerunt Deo favente, qui non alio ducti amore quam justitiae et divinarum 
Societatisque legum ita de rebus proferant sententiam, ut ii, qui totius reli- 
gionis perniciosissimo bello decus obtenebrarunt, paenas, quibus totum coetum 
affligunt, solvant et triumphatis iniquorum artibus toti orbi P. Generalis 
virtus et animi moderatio colluceat. 



141 

40. 

Per In, Providenza della Compagnia di Giesü verso 
il Suo Generale istituita da S. Ignatio. 

P. Brunacci begründet ausführlich die Nothwendigkeit der Berufun.cr 
einer Generalcongregation : sie sei in den Gesetzen und Statuten der Gesellschaft 
begründet; der gegenwärtige Streit erfordere noth wendig ihre Berufung. Der 
General könne ein Decret der Congregation der Procuratoren „de cogenda" 
nicht unausgeführt lassen. Vergeblich bekämpfe man die Rechtmässigkeit des 
Beschlusses. Klagen über das Verhalten des Generals nach dem Beschlüsse. 

1. Chi ama TTstituto della CompagDia, et ha zelo di cooperare 
alla sua conservatione ; haverä in primo luogo premura di teuer 
lontani quei disordini che tendono alla sua destruzioiie sino da 
primi fondanienti, sopra i quali S. Ignazio eresse questa gran 
machiua contro i nemici della divina gloria. 

2. I fondamenti di questo istituto consistono principalmente nella forma 
del suo governo, laquale e singolare con lume speciale da Dio suggerita al 
S. Fondatore, e contiene due parti: La prima e dell' autorita, che si da al 
Generale. La 2* e della soggettione che si prescrive al medesimo verso la 
<'')inpa'^nia e sopra queste gran colonne fondamentali ha il S. P. coUocato 
tiitto ristituto, il quäle non potrebbe sussistere, qualunque delle due due dette 
parti fondamentali si sottraesse. II che obliga ad una somma avvertenza per 
inantenerle intatte. 

3. S. Ignazio dunque nella p'= 9 delle Costituzioni cap. 3. De autoritate 
Praepositi Generalis erga societatem, cosi parla n'' p" ut bene gubernetur 
Societas expedire valde videtur, ut Praepositus Generalis oranem habeat autori- 
tatem in Societatem ad aedificationem, quae potestas (unde Praepositi officium 
cognoscitur) haec erit etc., e vä distintamente dichiarando, come dal Generale 
lianno da dipendere tutte le disposizioni di soggetti, cariche con una somma 
aiiipiezza ; ma perche prevedeva il pericolo che in progresso il Preposito Ge- 
nerale s' abusasse dalla si ampia potestä dopo d'haver stabilito p. 9 cap. primo 
che la sua carica sia perpetua iu vita, aggionge nella 3* dichiaratione : de 
remedio autem, quo evitentur aliqua incommoda, quae sequi possent in hujus- 
iiiodi officio, si ad vitam teneatur, inferius cap. 4" agetur. 

4. Hot nel cap. 4. delF istessa parte 9. alquale per titolo pone de autori- 
tate vel Providentia quam Societas habere debet erga Praepositum Generalem, 
'[uivi stabilisce la 2* parte circa il governo della Compagnia dando alla 
nitdesima Compagnia ogni potestä verso il medesimo Generale, sino a poterlo 
«l'porre della carica, anzi anche licenziarlo dalla Compagnia secondo i casi, 
die cio richiedessero per bene universale di essa, e gloria di Do. Facultas, 
<lice n. p , vel Providentia Societatis erga Praepositum (habita semper ratione 
boni universalis et majoris aedificationis) seu in rebus, quae ad Dei gloriam 
juvare possunt, consistit etc , e nella dichiaratione di questa facoltä, e providenza 
aggiunge, et exercebit eam per Assistentes, fra le altre di queste cose stabi- 
i bite per la providenza detta, anzi la piü importante in prattica e il convo- 
i carsi la Congregazione Generale alla quäle appartengono le risolutioni neces- 
j sarie circa le cose di maggiore importanza, anco verso il Generale Percio 
I di questa convocatione ä lungo parla nella parte 8., dove al cap. 2, qnibus in 
I casibus congregatio generalis fieri debeat , nella dichiaratione doppo haver 
detto, Hoc autem discernere, et statuere Praepositi Generalis erit, sogginnge 



142 

iramediatamente, cum tarnen aliqua acciderent, quae urgerent magnique mo- 
menti viderentur, ut qui assistiint Generali, et Provinciales, ac Praepositi 
locales pluribus inter se suffragiis iudicarent, quod cogi debeat Congregatio ge- 
neralis, ut in 9. parte dicitur, cogetur. Idque Praeposito Generali gratum 
esse oportet, et ut Congregatio hujusmodi magna cum diligentia fiat, idem 
Generalis statuere debet. 

5. Circa la convocazione della Congregatione generale non per la morte 
del Generale, come cosa in sommo importante all' occasioni di gran momento 
le Congregationi generali hanno poi stabilito, ch' ogni tre anni si convochi 
in Roma la Congregatione, che chiamano de Procuratori, nella quäle il P. 
Generale, i PP. Assistenti, e Procuratori a tal fine mandati da tutte le Pro- 
vincie, risolvino a voti secreti, se le cose della Compagnia siano in tale stato 
che si giudichi necessaria la Congregatione generale per provedervi. Et in 
ciascheduna Provincia si convochi prima la Congregatione provinciale per 
eleggere il Procuratore da mandarii ä Roma e per dire il suo sentimento in 
publico ciascuno de Congregati, e le ragioni, per le quali stima, cogendam 
esse vel non cogendam Congregationem generalem. Sebene il Padre mandato 
habbia di poi nella Congregatione de Procuratori liberta di dare il suo suf- 
fragio, com' egli giudica ben informato in Roma con le notitie di tutte le 
Provincie de P.P. Assistenti, e del P. Generale. Per questa Congregatione de 
Procuratori hanno le Congregationi generali stabilita la formola da osservarsi. , 

6. Nel mese di Novembre 1693 si compi il triennio ultimo, nel quäle 
fatassi la detta Congregatione de Procuratori decretb „esse cogendam." II P. 
Generale lo publico licenziando i PP. Procuratori per tornarsene alle loro 
Provincie. Non molto doppo la partenza de' Padri, comincio il P. Generale 
con altri aderenti a motivare che quel decreto della Congregatione fosse nullo. 
Quindi passb a dire, che almeno la nuUitä di quel decreto era dubiosa, e che 
ad esso apparteneva la risolutione del dubio, in prova di che furono formate 
ampie scritture in gratia di S. Paternitä. Avvisato da PP. Assistenti il sommo 
Pontefice di quel che passava, deputb prima due S*".' Cardinali che s' informas- 
sero per aggiustare queste differenze, e dappoi vedendo 1' importanza grande 
della cosa, com' anco per maggiore risguardo alla sodisfazione del P. Gene- 
rale, risolve d' aggiungere tre altri Emminentissimi ai due primi, e lo signi- 
fico immediatamente al nuovo Secretario quando prima d' andare a Castello 
fü a licenziarsi da S. Santitä. II P. Secretario circa questa deputatione hebbe 
animo di rispondere, che apparteneva al P. Generale la risolutione di questo 
dubbio, ma S. Santita replicb che toccava a se. Hebbe la bonta N. S. di 
aspettare il ritorno del P. Generale con gl' altri Padri da Castello, che fü 
circa un mese doppo, et all' hora alli primi due Emminentistirai S7 Cardinali 
Panciaticci, et Albani aggiunse gl' altri tre Emm. Spada, il S^** Card. Vicario 
Carpegna et il S^.*" Card. Marescotti, e per ordine della S*^ sua, il S'? Card. 
Panciaticci ne fece avvisare il P. Secretario per dirlo al P. Generale, e PP. 
Assistenti. Si e doppo sentito che il P. Generale ha mostrata non poca ripug- 
nanza a questa deputatione dicendu, che la risolutione di tal dubbio spettava 
al Generale. 

7. Qui si deve avvertire di quanto grande importanza sia il dare quanto 
prima fine a questo litigio, e quanto praegiudiziale sia all' Istituto della Com- 
pagnia la pretenzione motivata d' annullare quel decreto della Congregatione 
di Procuratori. Poicche direttamente s' oppone alla Providenza clella Com- 
pagnia verso il Generale da S. Ignazio stabilita per impedire gl' abusi, che 
potrebbero seguire da quella potestä data ai Generali, mentre il S. Fondatore 
conobbe cio, s' otterrebe, con far, quando si scorgesse necessaria, la congre- 
gatione Generale, la quäle havesse ogni facoltä verso il Generale, siehe il 
medesimo Generale nel suo operare havesse sempre nell' animo questo freno 
che facilmente possa esser egli posto ad esame del suo governo, e come osservi 






143 



la direttione delle Costitutioni, e si vaglia bene ad aedificationem della po- 
testä per consultar con essi le cose di qualche importanza, tanto piü ehe ogni 
tre anni a voti secreti s' ha da decretare, se lo stato delle cose nella Coni- 
pagnia sia tale, che richieda questa Congregatione Generale. 

8. Ogn' uno vede la forza grandissima di questo freno, per cui S. Ignazio 
stimö di provedere ad ogni perieolo, che i Generali si abusassero da loro si 
ampia potesta in vece di limitar questa come le altre Religioni; ma perche 
questo freno habbia il suo effetto e manifesto che non debba restar dubbio 
veruno, se quando i P.P. fanno decreto „de cogenda Congregatione generali" 
possa il Generale havere qualche probabilitä di poterne impedire 1' esecutione ; 
essendo dunque venuto il caso, nel quäle si pone in dubio, se il Decreto ulti- 
imamente fatto dalla Congregatione de Procuratori, che cogatur Congregatio 

I Generalis, debba haver effetto, si vede chiaramente la sorama importanza del 
Ipunto, da cui facilmente dispende o la confirmatione e maggiore sicurezza 
jcostituita dal S. Fondatore nella providenza gia spiegata dalla Corapagnia 
jverso il suo Generale, o il pregiudicio e detrimento gravissimo fatto a detta 

' Providenza. 

9. E per raeglio intendere il cimento pericolosissimo, in cui viene posta 
la Compagnia con questa diligenza d' anullare il Decreto „de cogeoda" fatto, 

Ideve notarsi quante Industrie si sono usate prima, d' impedire questo decreto 
non si facesse, et adesso per impedire V esecutione. 

10. Quando si avicinö il triennio per farsi la Congregatione de Procura- 
tnri e percib in ciascuna Provincia si ragunavano i Padri a fare la Congre- 
i^atione provinciale sopradetta, e per eleggere il Procuratore da mandarsi a 
l.'oma, e per dire ciascuno il suo sentimento, an cogenda esset Congregatio 
i^fiieralis, usci improvisamente, e se publicö un Decreto della Maesta Cattolica, 
in cui s' asseriva sapersi, che tutti i PP. Assistenti perseguitavano il loro 
<!eneraie per 1' avversione ch' hanno alle sue dottrine per altro salutari alle 
auinie, contro le opinioni perniciose, e che perciö intendevano di far convocare 
la Congregatione generale nella quäle fosse deposto dal Generalato. Che 
quanto alla dottrina del suo libro S. M. lasciava al Sommo Pontefice la riso- 

jlutione di stamparsi, ma quanto alla persona del Generale, ne dichiarava la 
{sua protettione et ordinava ai Ministri di tutti i suoi ßegni che facessero sa- 
iper questa sua protettione verso il Generale alli PP. della Compagnia che si 
Iradunavano per la Congregatione provinciale, et al Procuratore che mandavano 
|a Roma, si come fu eseguito. Novitä da porre in estremo cimento la libertä 
della Compagnia nel dire ciascuno de Padri il suo voto in quelle Provincie, 
le nel dare il suo suffragio in Roma i loro Procuratori. Anzi ciö fü portato 
poi in Roma per un gravissimo motivo a tutti i PP. anche dell' altre Pro- 
vincie, accib c.^a tutti vederido il perieolo, che la Compagnia vi corresse, lo 
sdegno del Re di Spagna con decretare il „cogatur" se ne attenessero dicendo 
che cib doveva prevalere agV altri motivi contrarij. Artefizio del quäle non 
apparendo disgusto in quei che favorivano la parte del P. Generale, ne in sua 
Paternitä cagionb strana meraviglia, sapendo tutti che S. Paternita con una 
parola laquale havesse scritta al Piissimo Re per difendere la libertä della 
Compagnia nelle Congregationi sarebbe subito disfatta quella machina si 
pericolosa, e crebbe la meraviglia, sapendosi non poter essere, che calunnioso 

II supposto impresso a quella Maesta contro i cinque PP. Assistenti i quali 
con cib venivano gravemente et iniquamente infamati per tutte le Provincie, 
e che percib il P. Generale, oltre 1' obligo di difendere come Generale la li- 
bertä delle Congregationi haveva ancor quest' obligo (come Padre e giudice 
retto di tutti i suoi Sudditi) di difendere dalla calonnia che pativano i PP. 
Assistenti, sapendo egli benissimo i motivi, per i quali s' erano opposti al 
suo libro, cioe non per amore di dottrine larghe, e persecutione contro il Ge- 
nerale, ma perche 1' avendo egli stampato in Dilinga, doppo esser prima da 



144 

fliie Generali Antecessori riprovato per molte censure de Kevisori e per esservi 
molte cose, che finalmente havvutasi la licenza dal Pontefice per ristampare 
in Eoma, 1' istessö P. Generale accio 11 libro fosse d' onore ä so, et alla Com- 
pagnia, conobbe la necessita di ritbrmarlo in gran parte, come pur molte altre 
cose furono censurate da Revisori deputati dal P. Maestro del S. Palazzo. 

11. Oltre questa odiosissima inventione per impedire il Decreto „de co- 
genda" furono per tutte le Provincie niandate varie scritture ordinate a per- 
suadere, che sarebbe pernicioso alla Compagnia il Decreto „de cogenda 
Generali Congregatione", senza che da altrr si scrivesse in contrario, non ha- 
vendo mai data fuori li PP. Assistenti scrittura alcuna, o risposta, ne anche 
per propria difesa. Alle scritture s' aggiunge la liberta del parlare mentre 
chi favoriva il partito „de non cogenda", non haveva timore alcuno di pro- 
curarlo arditamente, beuche non spettasse ad esso di dare il voto. 

12. E perche il decreto sopradetto del Re di Spagna faceva grande im- 
pressione, fü sparso che anco la* Maestä delP Imperatore era del medesimo 
sentimento, e che ne il Re, ne V Imperatore haverebbero lasciato venire a 
Roma i suoi sudditi, quando si chiamasse la Congregatione generale, et in 
Roma da Ministri di queste Corone si facevano caldi officij per imprimere a 
N. S. queste persuasioni. 

18. Per impegno anche maggiore di quelle nazioni spargevano che il 
partito „de cogenda" era promosso in grazia de Francesi, e cio con grande 
asseveranza, benche manifestamente si dimostrasse che il Re di Francia non si 
era punto ingerito in quest' aöare. Sopra di che ultimamente il Padre della 
Chiesa scrisse una lunga, et efficacissima lettera al P. Generale, dolendosi di 
venire anche egli in cio iniquamente calunniato. 

14. S' adducevano anco altri motivi per indurre la Congregatione de 
Procuratori al voto de ,,non cogenda". e specialmente che meglio era aspettare 
il Novennio, nel quäle per decreto d' Innocenzo X. si sarebbe fatta la Con- 
gregatione generale con ogni quiete, ma fü benissimo avvertito, che i motivi 
per convocare la generale Congregatione erano urgenti, e per provedere ai 
disordini era necessario chiamarla quanto piü presto si potesse, e non tirare 
in lungo per altri anni tanto piü che sarebbe stato facilissimo, che in tanto 
quel decreto della Novennale si togliesse da Pontefice, al che non mancavano 
modi efficacissimi per mezzo pure delle medesirae Corone, ed altre inventioni, 
staute che la Compagnia espressamente nelle Congregationi generali ha ordi- 
nato che di quel decreto Ponteficio si chieda a ^. b*^r abrogazione con che 
facilmente s' assicurava che in vita del Generale non si convocasse Congre- 
gatione Generale, e si togliesse al suo governo quel freno posto da S. Ignazio, 
perche non sia totalmente dispotico, e monarchico- Di piü questo stesso decreto 
della Congregatione generale non permetteva di domandare positivamente al 
Pontefice V opposto da farsi a suo tempo la Novennale in vece di chiedere hi 
rivocatione a nome della Compagnia. Oltre che nella Congr. 8., quando fii 
dal Pontefice ordinata la Novennale, fü disputato, se staute cio, si dovessero 
torre le Congregationi da Procuratori per ogni tre anni, lequali si fanno prin- 
cipalmente per decretare, an sit cogenda Congregatio generalis, e fü risoluto 
di „non", perche i motivi per decretare la Generale potevano accadere tali 
cose da necessitare a provedere subito con la Congregatione generale, che ha 
ogni potesta, anco verso il Generale. Cosi finalmente i PP. Procuratori giunti 
in Roma, e ben ponderate le cose correnti con tutti i motivi hinc inde giudi- 
carono con la maggiore parte de voti, che ., Congregatio esset cogenda" 
come s' e detto. 

15. Partiti i PP. Procuratori benche il P. Generale nel publicare il De- 
creto havesse detto, che si vedeva esser volere divino che ,,cogatur Congregatio 
generalis", hora nondimeno persiste nella sua persuasione che quel decreto de 
Procuratori sia nuUa, o almeno dubioso della sua nu'lita, e che appartenga a 



145 

se la risolutione di questo dubio — se cib si passasse, ogn' un vede ch' il 
freno posto da S. Ignazio a Generali per impedire gl' abusi delP ampia po- 
testa restarebbe stranamente indebolito, potendosi facilmente da Generali in 
([uesto, altro modo eludere il Decreto delle Congregationi de Procuratori col 
}iretesto di qualche dubio, presumendo che a se spetti la risolutione de dubij. 

16. Quindi i PP. Assis tenti in conformitä degV oblighi del suo officio, 
iion havendo modo da render persuaso il P. Generale ad eseguire il Decreto 
li'Ua Congregatione de Procuratori, esposero a S. Santitä la sopradetta deputa- 

• aie de S" Cardinali per risolvere il dubio sopra lo stato delle cose. 

17. Intanto pare che S. Ignazio voglia far conoscere la sua speciale pro- 
rtione, ed assistenza, perche si conservi in tutto il suo istituto in cose si 
•stantiali, e fondamentali di esso, poiche adesso e raatto il Secretario del 

• lispaccio ch'.immediatamente operb col Re di Spagna senza voti del Consiglio 
]ier quel Decreto sopradetto, e che ultimamente assicurava che S. Maestä non 
])ermetterebbe la venuta de suoi sudditi alla Congregatione generale, e doppo 
la sua morte le cose spettanti alla causa passano per Consiglio, il qnale ha 
lisoluto ehe S. M. lasci la libertä alla Compagnia nelle cose correnti, et a 
iiome anche di S. M. s' e scritto al S'*' Ambasciatore in Roma che lasci pure 
;i Religiosi le cose loro, e specialraente alla Compagnia, et il Confessore dell' 
Imperatore in questo medesimo tempo scrive una lettera ostensibile, nella quäle 
lispondendo all' interrogatione, se veramente 1' Imperatore lasciarebbe a suoi 
^lutditi la libertä di venire alla Congregatione generale, quando questa s' inti- 
iiiasse, dice d' haver parlato alla M. Cesarea laquale haveva risposto che quando 
il Pontefice giudicasse cib spediente per la pace della Compagnia, non si sarebbe 
I opposta alla venuta de PP., e soggiungendo il Confessore, se poteva cib libera- 

niente scrivere, in risposta hebbe che scrivesselo pure. 
1 18. 11 dubio raotivato per la nullitä del decreto della Congregatione de 

I Procuratori lo fondano nell' essere stati i suffragii 17 'pro cogenda, e 16 pro 
I non cogenda che fanuo in tutto 38, e dovendo secondo la formola risolversi 
I la cosa ad suffragia plura medietate, nel caso nostro per essere il numero dis- 
j pari de voti, 1' eccesso solo d' un voto viene ad essere ecceaso solo di mezzo 
i voto e non d' uno intiero sopra la metä, essendo sedici e mezzo la raetä di 
! 33. Dubio che si trova motivato appresso 1' Abbate Panormitano de elect. 
cap. 1. Cumana il quäle lo rigetta com' affatto insussistente, e nel caso 
nostro 1' insussistenza e manifestissima, come si vede nel foglio annesso. 

19. Giova intanto avvertire che il P. Generale d' una parte si duole de 
PP. Assistenti, come prima cagione di queste discordie nella Compagnia, ma 
dair altra parte vorrebbe continuare con essi in vece di chiamar la Congre- 
gatione generale, alla quäle potrebbe esporre quelle sue doglianze, perche pro- 
vedesse al disordine con la mutatione degli Assistenti, o con tali decreti-che 
s' astringessero gV Assistenti a cib che egli stima convenire, massime che il 
buon governo del Generale prescritto dalle costitutioni, e decreti delle Con- 
gregationi generali consiste nell' osservanza del modo, ch' il Generale deve 
tener nelle sue disposizioni da farsi coli' assistenza, e consigli di quei Padri 
assegnatigli di tutte le Nazioni. Se dunque il Generale vede non poter con 
questi Assistenti soddisfare all' intento della Compagnia deve a cib provedere 
con chiamare la Congregatione generale che pub efficacemente provedervi, e 
questo quanto prima, e non voler tirar avanti per altri piü anni il governo in 
questa forma, laquale per difetti degl' Assistenti egli stima essere di fomento 
a discordie e perturbazioni della Religione, ma ben si conosce da questo stesso 
che il governo ha bisogno della Congregatione generale la quäle veramente 
proveda per la parte dalla quäle procedono le peiturbazioni e discordie. E 
mentre i PP. Assistenti concordemente tutti premono che si convochi, et all' 
incontro il P. Generale tanto ardentemente a cib s' oppone, la presumzione e 
grande, ch' il bisogno procede da quel che si desidera nel Generale. E per 

10 



146 

qnanto s' e penetrato, scorgesi, ch' il P. Generale nelle cose di maggiore im- 
portanza per bene universale, o risolve a suo beneplacito, non consultando esse 
con gl' Assistent!, o consultaudone, fa poi quello che torna a sua maggior 
utilitä nelle cose, alle quali ha preso impegno contro il senso degl' Assistenti. 
Vedesi cib chiaro dal principio del suo governo, havendo fatto stampare il 
suo libro del Probabile senza consiglio alcuno degl' Assistenti, com' anco 1' 
altro della Potesta del Pontefice, senza rendersi mai ai loro consigli, doppo 
essersi cio scoperto ; — cose importantissime al bene universale, che richiedeva 
avvertimenti, e cautele moltissime, com' egli medesimo ha poi conosciuto, e 
gl' istessi Pontefici 1' hanno astretto a provedervi. 

20. Nel punto poi ,,de cogenda, vel non cogenda Congregatione generali", 
dove cose di somma importanza particolarmente si notano, la prima che in vece 
d' animar tutti a dare il suo voto con ogni libertä, come ciascuno si conosce 
obligato, il P. Generale col premiare i favorevoli al suo intento, e deprimere 
i contrarij, come assai chiaro appayisce, troppo preguidica alla virtü de con- 
siglieri, e fomenta le passioni de' piü imperfetti, dependendo tutti dalle dis- 
posizioni del supremo. 

21. Quindi si sentono inaspettate disposizioni nelle letture, e nell' altre 
cariche, notandosi promossi i favorevoli a se, e depressi, o rimessi i contrarii, 
e raassimamente quei che nelle Congregationi provinciali furono necessitati a 
dire publicaraente il suo senso. La 2* cosa e la diligenza ch' usa nel 
procurare, che quei, i quali doverranno intervenire alla Congregatione generale, 
siano del suo partito, il che maggiormente apparisce in fare i Provinciali, che 
tutti devono intervenire, e benissimo si vede, che in tali disposizioni ha la 
mira all' intento di levare i suffragii favorevoli a suoi sensi. E si sa, che, 
quando gli e detto che la disposizione non pare buona, e che percib i Padri 
di tal Provincia non 1' approvaranno, egli suol dire, che ha altre Information! 
secrete, et con questo da animo ai piü imperfetti di dar informationi secrete, 
e appassionate per far promuovere gl' inmieritevoli, mentre habbiano il merito 
di seguire il partito favorevole a suoi sensi, e si rende inutile per le dispo- 
sizioni r assistenza de PP. assegnati dalla Compagnia e da Dio al Consiglio 
deir Generale, et alla sua direttione. La quäle forma di governo, che si risolve 
neir operare del Generale a suo piacere, come totalmente opposta all' intento 
del Istituto, meritamente i PP, Assistenti brameranno, che s' esamini dall 
Congregatione generale, e con decreti salutevoli si proveda al bisogno. 

22. Stando le cose cosi ancor pendenti, il P. Generale si stende spessc 
in dichiarare il suo senso, che non sia giovevole fare la Congregatione gene- 
rale, ma in questo punto la Compagnia 1' obbliga a conformare, e soggettarej 
i suoi sensi a quello della Congregatione de Procuratori, et a eseguire coi 
diligenza il decreto con mostrare anco di levarne il gusto, e 1' opporsi coi 
questo ardore, serve piü toste ad accrescere lo scandalo dentro, e fuori dell 
Compagnia. 

23. Tanto piü che la principal ragione per convocare la Congregation( 
generale e quella dell' unione, e pace tra le membra; e delle membra co\ 
Capo della Compagnia, della quäle unione S. Ignazio nelle costituz. p* 8, 
cap. 1. pone questo principio : ,,Nec conservari nee regi atque adeo nee finer 
ad quem tendit Societas ad majorem dei gloriam, consequi potest, si inter s€ 
et cum capite suo membra ejus unita non fuerint". E spiegando le doti che 
per questa unione con le membra si richiedono nel capo, e nelle membra 
„Praecipuum, dice, utrius(jue partis vinculum ad membrorum inter se et cuml 
capite suo unionem amor est dei, et, quod inde sequitur, omnis rerum tempo- 
ralium contemptus, in quibus sui ipsius amor gravissimus hujus unionis ac 
boni universalis hostis intrare solet". Quindi nella formola della Congregatione 
de Procuratori, spiegandosi quali siano le cose di gran momento, le quali 
percib richiedono la Congregatione generale, Cap. 1. §. 7. se dice: „Intelligent 



147 

1 praesertim an aliquid sit, in quo alicubi insigne detrimentum passa sit socie- 
tas, vel passura timeatur, quod singulari Providentia, atque industria vel 
resarciendum vel curandum sit", e poco doppo: ,,quomodo unio animarum se 
habeat in societate, et an grave aliquod periculum illius labefactandae me- 
tiiatur. Hör le perturbationi, e discordie giavissime giä da tanto tempo 
cominciate, e che sempre piü vanno crescendo tra le membra fra di se, o col 
Capo nel corpo della Oompagnia, sono pur troppo note dentro, e fuori della 
Jioligione, e se giä queste i PP. Procuratori conobberp essere tali da necessi- 
tare a convocare la Congregatione generale, raolto piü si vede avvanzata 
questa necessitä per tante altre cose seguite da poi, massimamente per questi 
ritrovamenti contro la validitä. del decreto fatto con la pretenzione de doverne 
r istesso Generale dare la sentenza, ne poco pabulo al fuoco delle discordie, e 
fattioni, aggiunto il tenor di tanto mortificare quei, che hanno dato segne 
iV opporsi ai sensi di S. Paternitä in questa causa, ed inalzar i favorevoli 
con apertura, e franchezza notissiraa, ancorche la contrarietä ai sensi di S. 
1 Paternitä sia unicamente fondata neir Obligo delle coscienze in cose di tanto 
' momento, portando tutti i motivi humani piü tosto a procurare d' essere 
ben visto, et aggraziato dal P. Generale. Tutta la Compagnia restaria libera 
(lalle discordie, e fattioni e consolata dalla bontä del P. Generale con pienis- 
sima pace, mentre egli per cib sogetti il suo piacere a quello della Congre- 
gatione de Procuratori et ogni proprio interesse al bene universale della 
lieligionc, ed all' edificazione commune. 

24. Una riflessione non pub tralasciarsi, ed e della connessione che S. 
i aternitä ha nel suo operare con la sua dottrina, che ha stampata de recto 
usu opinionum probabiliura. 

Questo retto uso, egli lo risolve principalmente in due dottrine. La 
prima e ch' all uso retto dell' opinione probabile si richiede e basta, che 1' 
nperante la giudichi vera con giudizio ferrao, e non fluttuante. La seconda 
che la probabilitä deve intendersi subiectiva, cioe secondo il giudizio del 
sogetto opeiante, e non secondo il giudizio estrinseco degl' altri, benche dot- 
tori grandi, e di maggior numero. Dottrine a giudizio di persone dottissiuie, 
c prudentissime bastanti ad indurre larghissime opinioni, e gravissimi disor- 
lini. II che si conferma chiarissimamente con la prattica, che S. P. usa nella 
präsente controversia, mentre con tanta fianchezza, e fermezza senza punto 
rendersi alle ragioni contrarie stima non haver Obligo alcuno ad eseguire il 
decreto della Congregatione de Procuratori, poterlo stimar dubioso per la ra- 
u'ione riprovata universalmente, come di nessun peso, cioe dell' eccesso solo di 
iiiezzo voto, e spettarne a se la risoluzione, benche in causa propria, e potersi 
dolere, che il Pontefice non ne lasci a lui la decisione. 

Si come anche fermamente nega haver egli obligo di tante altre cose 
gravissime, pratticando 1' opposto, com' h di lasciare correre 1' infamia di suoi 
PP. Assistenti calonniosa; permettere le disunioni gravissime de suoi sudditi 
fra di loro, e con se stesso con manifeste fattioni, e tanto scandalo dentro, e 
fuori della Compagnia; valersi dalla sua potestä contro la libertä de sudditi a 
dare i suoi voti secondo la loro /joscienza, mentre si apertamente deprimi i 
contrarij, et inalza i favorevoli; valersi anco dalla potenza de Principi Supremi 
per esser protetto, e sostenuto contro la libertä del nostro istituto, anzi contro 
la libertä del Supremo Giudice, ch' e la Sede apostolica, ponendo in necessitä 
d' astenersi dalla pronta resoluzioue di quel che porta il bene universale della 
Religione; e finalmente il pregiudicare si notabilmente alla providenza istituita 
da S. Ignazio ger parte della Compagnia verso il Generale, mostrando tanta 
(lurezza nelV accettare il freno della Congregatione de Procuratori circa la con- 
I vocazione della Congregatione generale, come se egli stimasse lecito a se contro 
I le leggi deir Istituto il procurare d' impedire, si convochi la Congregatione 
generale, e che sia in aicun modo riformato il suo modo d' operare nel governo; 

10* 



148 

anzi che piü tosto sia espedieiite al bene universale cli' egli contiiiui per piü 
tempo a governare senza valersi dell' ajuto che pub havere, e ricusa degV 
Assistenti, de quali ha tanta diffidenza, non valendosene anche in cose gravis- 
sirae, e molto piü giudicandosi col consiglio, et opera di qualche frate, di cui 
sono notissime le confusioni. e perturbazioni reccate anche ad altre Religioni. 
E tutte queste cose giudica preferire la probabilita subiectiva, e fissamente giii- 
dicata per vera dall' operante benche contro le autoritä, e ragioni contrarie 
stimate communemente potentissime. 

25. Con che V esempio della sua prattica manifesta assai chiaramente 
gl' assurdi della dottrina preferendo in prattica non so qiial bene a lui fissa- 
mente apparente al bene commune, somnio, et universale della Compagnia che 
risulta dal togliere in essa i disturbi, e si gravi disordini, i quali con una 
parola pub il P. Generale subitamente dileguare, come sarebbe, se pronta- 
raei.te egli medesimo havesse chiamato la Congregatione generale, mostrando 
anche di gradirla, e chiamandola subito per piü presto liberare la Compagnia 
da si gravi detrimenti intrinseci, e da scandali strinseci che sono di tanto 
pregiudicio al frutto de nostri ministeri' et alla gloria divina. 

26. La necessitä d' eseguire il decreto della Congregatione de Procuratori 
apparisce anche manifestissima , perche altrimente, quando si farä la prima 
Congregatione Generale vivente, o morto il presente Generale, si vedrebbe 
astretta a fare qualche gran mutatione nelle cose delF Istituto per riparare 
la providenza, che la Compagnia deve havere verso il suo Generale, accib V 
ampia sua potestä non resti senza alcun temperamento, o freno, mentre quel 
che istitui Jgnazio si vedrebbe disfatto dall' esempio dato in questi tempi con 
i sopradetti artificij prima con impedire, che si decretasse il chiamare la 
Congregatione generale, e poi quando e stata decretata con impedire 1' esecu- 
tione con simili cavilli, et invenzioni stranissime sino a valersi in cib dalla 
prottezione di supreme potenze secolari, et a ridurre in gran parte la dispo- 
sitione de' sogetti, e delle cariche all' inalzamento de suoi favorevoli, e depres- 
sione degl' altri, benche per la fissa persuasione che tutto cib conferisca al 
bene universale (come s' e detto al n"" 24) facendo con rairabile fallacia, clie 
questa serva alla propria utilitä e ben subito scorge che, se s' introduce altra 
providenza diversa da quella posta da S. Ignazio, sarä molto pericolosa, non 
solo ad alterar V Istituto, ma anco d' una sostantiale, e fondamentale muta- 
tione, con fare varie limitationi alla potestä de Generali, come 1' hanno tutte 
le altre Religioni socondo il proprio loro Istituto. Dove che se si manterra 
inviolabile il freno posto da S. Ignatio che i Generali habbiano indubitabile 
sicurrezza di non poter impedire la Congregatione Generale, quando i PP. Assi- 
stenti con i Provinciali delle Provincie ne conosceranno il bisogno, cib sara 
sempre bastante ad' un' efficacissima providenza per impedire gl' abusi della 
loro potestä senza bisogno di restrittione nell' ampia potestä del Generalato. 

Questo seritto e del P. Domenico Brunacci. 



4L 



Begründung der Nothwendigkeit der Berufung einer Generalcongregation, 
insbesondere aus der Haltung des Generals, die sehr scharf beurtheilt wird. 

Molto Rev. Padre in Christo ! 

1. V. R. mi dice nella sua de 27. di Maggio, che cosi molti huomini 
savij non trovano alia ragione soda, grave, urgente, per la quäle s' habbia da 
far, come altri vorrebbe, congregatione generale. Ma egli e da credere, che ci 
sieno delle ragioni di molto peso, da che pur alcune congregazioni d' Italia, 



149 

anzi pur alcune piii rerao-te giudicarono „cogendani", e quelle medesirae, in cui 
prevalse la sentenza contraria, ne stettero grandemente in forse.^ Se perb 
quelle ragioni non sono note costi, sto per dire, tanto meglio e. Dicasi dun- 
que in nome di Dio „non cogenda". Che se in ciö s' errasse, 1' errore ^ poträ 
esser corretto dal Procuratore, il quäle, quando sarä qui, s' informerä bene 
•lel tutto. 

2. So che gli Assistehti, dappoiche il P. Generale mandb attorno tante le 
critture, le quali tendono a persuadere, che non si debba voler congregazione 

iierale, furon richiesti da piü bände, che volessero anch' essi mandarne al- 
ina, perche cosi potesse formarsi nelle provincie piü accertato giudicio »de 
coc^enda vel non cogeuda"; e ben credo io che, se gli Assistenti havesser cib 
fatto, non vi sarebbe stato gran dubbio in quella deliberazione. Ma sempre 
u'li ho sentit! dire, doversi lasciai giudicare le provincie secondo la notizia che 
hanno; non essersi mai praticato, fuorche in questi Ultimi anni, che '1 Ge- 
nerale inviasse cosi fatte scritture alle provincie, quand' e imminente il tempo 
di far le congregazioni, e ne preoccupasse i giudizij ; non volersi dunque imi- 
re dagli Assistenti cio che non s' approva nel Generale; V ultima decisione, 
debba farsi congregazione generale, o no, riservarsi alla congregazione de' 
i Locuratori; a questi doversi dire tutte le ragioni, che per Ventura vi fossero 
!>ro cogenda, e conservare, in quanto si piib, appresso gli altri la buona opi- 
ione e venerazione di chi governa. 

3. Ma con tutto che gli Assistenti habbian havuto questo riguardo e 
,aesta cura, non di meno si e saputo assai piü di quello che basta per poter 
uiiidicare, se vi sia bisogno di congregazione generale. Primieramente non 
v' e ormai ne pure uno Scolare, anzi ne pure un folle Coadjutore, che non 
>a])pia, che' 1 P. Generale ha fatto stampare in Dillinga un suo libro, il quäl 
libro fü giä in altri tempi riprovato costantemente da' revisori, e rigettato 
da due Generali, e che '1 ha fatto stampar furtivamente, non pur senza che 
^li Assistenti nuUa ne sapessero, ma eziandio senz' alcuna nuova revisione, 
anzi pur senza licenza del Maestro del sacro palazzo, contravenendo in cib ad 
Uli solenne decreto d' Urbano VIII, del quäl decreto ci viene ogni anno rino- 
vata publicamente la memoria. 

4. Questo libro poi per se stesso e stimato intolerabile, non giä perche 
inipugni la sentenza piü commune nella Compagnia intomo all' uso delle opi- 
nioni probabili, come alcuni s' avvisano, ma per altri capi. Vero e che 1' 
iinpugnare cosi professatamente una sentenza tanto commune nella Compag- 
nia mal si conviene al Generale della Compagnia, ma di certo non si sarebbe 
cio vietato ad unlettore di Salamanca. Insopportabili sono 1' esorbitanza delle 
invettive, 1' arditezza e 1' atrocitä delle censure, 1' imprudenza e 1' odiositä 

Ue narrazioni etc., tanto che tutti quei, che videro il libro, dicono ad una 
03, ch' egli havrebbe apportato maggiore scorno e pregiudicio alla Com- 

[/agnia, se usciva in luce, che non saprebbero arrecarle i maggiori suoi 

avversarij. 

5. Par cosa incredibile, che un Generale della Compagnia fosse, o cosi 
poco pnidente, che non s' avvedesse del mal che farebbe con questo libro, o 

s\ poco amante della Compagnia, che cib conoscendo pur ad ogni modo vo- 

<se stamparlo. Ma questo e niente ; molto piü sembra incredibile quello che 

poi si fece, per lo spazio di quasi due anni, e si fä tuttavia per sostenere 1' 

impegno, e per venire a capo di dar al mondo, in qualunque modo si potesse, 

questo bei parte. 

6. I primi a saperne furono i PP. Spagnuoli, e questi, come tanto in- 
teressati nella reputazione del autore, che non fecero per rimuoverlo dal suo 
proponimento ! II P. Assistente di Spagna, suo confessore, huomo religiosis- 
simo, ne lo prega colle lagrime agli occhj e coUe ginocchia in terra, e posegli 
djnanzi agli occhj le piü efficaci ragioni, che possono concepirsi, distese in una 



150 

sensatissima scritura. Unironsi poi tutti e cinque gli Assistent! a farlo itera- 
tamente avvertito del pregiudizio, che farebbe a se stesso, della vergogna e 
del dolore che ne sentirebbono i nostri, del trionfo che ue farebbono i nemici. 
Ma ne prieghi, ne ragioni, ne ammonizioni valsero a farlo desistere dall' 
impresa. 

7. Vero e che al secondo Memoriale degli Assistent! fec' egli mostra di 
rendersi, anzi pur espressamente fece dir loro, per mezzo del Secretario, haver 
egli deposto il pensiero di publicare quel libro, e non volerne far altro. Ma 
questo fu solo per far che gli Assistent! s' addormentassero, e non perche vo- 
lesse quietarsi 1' autore. Certamente non si quietö, e ben presto si riseppe da 
piü lati, com' egli sotto mano faceva ogn! opera, perche gli fosse permessa la 
publicazione, la quäl era sospesa dal maestro del s. palazzo finche non fosse 
da lui veduto il libro, ed approvato. 

8. Vedendosi dunque delusi gl! Assistent!, sene dolsero appresso il Ge- 
nerale; ma dalla sua risposta ben compresero, ch' egli senza dubbio publiche- 
rebbe il libro, quantunque disapprovato dalla Corapagnia, sol che gli venisse 
fatto d' agiustar V affare a palazzo. Furono dunque costretti gli Assistent! a 
indirizzarsi auch' essi a quella parte ; ma cib fecero con gran circospezione. 
Non andarono mica tutti a parlarne al Papa, ma un solo a nome di tutti, e 
v' ando quegli, che in quel tempo era solito d' andarvi piü volte per altri 
afifari commessigli. Non si e dato Memoriale, accioche non venisse in altre 
mani ; ma il tatto s' espose in voce, si che non pur evitossi ogni strepito, ma 
eziandio la curiosita della Corte non hebbe che sospettare. 

9. II papa ordinb da prima che tutti gli esemplari si facessero venir alle 
mani del maestro del s. palazzo, accioche niuno furtivamente uscisse in luce; 
ma poi fu giudicato, che a questo fine medesimo fosse meglio, farli custodir 
diligentemente nello stesso luogo, dov' erano, e cosi fu fatto per ordine 
pontificio. 

10. Gia r autore ne havea fatti venire alcuni esemplari, ed uno ne diede 
al maestro del s. palazzo, acciocche'l rivedesse, avvisandosi di poterlo indurre 
mediante il patrocinio d' alcuni personaggi ad approvarlo. Ma Iddio volle 
che '1 maestro medesimo del s. palazzo ne giudicasse assai conformemente a 
quello che ne giudicarono gli Assistent!. Disse dunque a S. Santitä, parergl! 
che gli Assistent! habbiano molta ragione di oppors! alla publicazione di questo 
libro, imperocche, lasciando da parte la dottrina, intorno alla quäle pur an- 
cora c! sarebbe che ridire, non potersi negare, che in quello, che alla prudenza 
s' appartiene, il libro non pech! cosi fattamente che tale, quäl' e, di certo 
non potrebbe permettersi ch' uscisse in luce. Cib udito, confermatosi '1 papa 
nel pensiero, che sin dal principio havea conceputo, comandb che il tutto si 
rimanesse soppresso, e cib da parte di S. Santitä fu intimato all' autore dal 
maestro del s. palazzo. 

11. Non per questo si quietb 1' autore, ma fatta, come a lui parve, alcuna 
correzione del suo libro, Dio sa quäle, e diffidando tuttavia degli Assistent!, 
ne si fidando de' nostri revisori, si pose a procurare che '1 papa ne commet- 
tesse il giudizio ad alcuni di fuori, ed ove questi ne fossero soddisfatti, si po- 
tesse dar fuora il libro, non atteso il giudizio della Compagnia. Ed accioche 
non paresse che a questa si facesse torto, s' argomentb egli di provare con 
una scrittura, che '1 Generale della Compagnia, quando voglia dar a luce 
qualche suo libro, non sia tenuto di sommetterlo alla censura de' doraestici. 
Ma si fe' conoscere al papa, quanto cib sia contrario a quello, che costumarono 
i Generali passati, e che molto meno potrebbe permettersi tal esenzione al 
presente Generale, si poco cauto nello scrivere. 

12. Tanto bastb perche il papa non acconsentisse a quella pretensione 
del Generale, ma da che pur erasi mossa una tal questione, il papa, che 
amava di sbrigarsi, ne prese destro di diflferire qualunque revisione di questo 



151 

libro infino a tanto che si fosse ben chiarito, quäl forma debbasi osservare in- 
torno alla revisione de' libri del preposito Generale. E perche S. Santitä s' 
era messo in animo di riserbarne il giudizio alla Compagnia medesima, deter- 
minb che s' aspettasse la congregazione de' Procuratori, e raandb Mons. Fa- 
broni dal P. Generale, a dirgli che frattanto non muovesse piü altro intorno 
al suo libro. 

13. Da questa determinazione del papa ognuno fe presagio che s' havesse 
Ja far congregazione generale. Imperocche ben sapendo il papa, che i Procu- 
ratori non hanno da far altro che decidere, se debba farsi congregazione 
generale, o no; ben vedevasi, ch' egli non per altro aspettar volesse i Procu- 
ratori, se non perche presupponeva, dover questi decidere che si faccia la con- 
gregazione, nella quäle poi s' havesse a stabilire cib, che si conviene intorno 
a questo, e a qualunque altro libro del Generale. 

14. Ben intese il P. General«, dove questo negozio andasse a parare; 
bench' ei mostrasse di credere piatosto, che '1 papa volesse dare ai Procuratori 
medesimi facultä piü ampia, che per altro essi non hanno, e farli giudici del 
libro. Ma egli havrebbe ancor compresa piü chiaramente 1' intenzione del papa, 
se Mons. Fabroni gli havesse detto, come pur disse il papa, che, se troppo 
molesta gli fosse una si lunga dilazione, o convocasse egli la congregazion 
generale senz' aspettare quella de' Procuratori, o il farebbe S. Santitä mede- 
sima. Non disse cib Mons- Fabroni al P. Generale, non parendogli che ci 
fosse necessitä di dirlo; perche il P. Generale fe' sembiante di voler aspettare 
con ogni sommessione la congregazione de' Procuratori, e frattanto acquietarsi 
del tutto, come S. Santitä voleva. 

15. Ma che ? L' effetto fu tutto all' opposto. Lagnossi '1 P. Generale 
da per tutto di questa dilazione, e infervorb piü che mai le pratiche per far 
che '1 suo libro uscisse non solo piü speditamente, ma piü sicuramente, im- 
perocche parevagli cosa mal sicura che la fortuna del suo libro havesse a de- 
pendere dal giudizio de' nostri. Nondimeno queste machine, benche sospinte 
dair aura favorevole d' alcune persone d' alto affare, incagliarono, come in 
una secca, nella fermezza del papa. 

16. Vedendosi dunque ch' egli era troppo raalagevole il volere sfuggir 
del tutto il giudizio della Compagnia, si venne finalmente a tentar quello di 
che per lo spazio d' un anno e piü non s' era fatto, ne pure un motte. Cib 
era che gli Assistenti dovessero prender a rivedere il libro, e notar tutto 
quello che lor paresse doversi, o risecare, o eraendare; e davasi loro speranza, 
che r autore a tutto condiscenderebbe, si veramente che fosse salva e intatta 
la sustanza della sua dottrina. Ove poi si fosse convenuto del tutto, volevasi, 
che gli Assistenti medesimi (poiche al P. Generale non dava 1' animo di farlo 
dopo le iterate repulse) dimandassero al papa, che si potesse ristampare il 
libro cosi corretto, e publicarlo. 

17. Tutto questo propose il P. Secretario, come da se, agli Assistenti 
senza punto impegnarvi la parola del P. Generale. Non ho perb difficultä di 
credere che '1 P. Generale a tutto questo facilmente havrebbe detto di si, 
perche nel promettere, quando gli torna conto, suol egli essere assai liberale. 
Ma credo altresi, che, quando poi si fosse venuto alla pruova, le cose sareb- 
bono andate molto diversamente dalle promesse. Certamente 1' esperienza 
delle cose passate non poteva dare verun fondamento agli Assistenti di sperar 
che r autore fosse per conformarsi al loro giudizio, eziandio se altro non bi- 
sognasse che correggere quelle sole cose che offendono, e non son parti del 
corpo della dottrina. 

18. Ma quanto si sarebbe inasprito 1' autore, se si fosse voluta intaccare 
ancor la sostanza della sua dottrina, la quäl egli voleva che fosse intatta? 
Vero e che non s' erano intraversati da principio gli Assistenti perciocche ri- 
provassero la dottrina del libro. Non la riprovarono, perche non 1' esamina- 



152 

rono, e non esaminaronla, perche non fu mestiero andar tanto a dentro, mentre 
agli occhij correvano tant' altre cose, per le quali senz' alcun dubbio meritava 
il libro d' esser riprovato, Ma non, se questi svarioni fossero corretti, potreb- 
bon pero gli Assistent! approvare il libro, senza esaminarne la dottrina, tanto 
piü che non pochi dotti huomini la reputano mal sicura. 

19. Vuole questo nostro autore, corae mi dicono, che ciascuno debba 
operare secondo V opinione che a lui sembri la piü probabile; si che non sia 
mai lecito, che nell' operare l'huom' si conformi all' opinione altrui, se non se 
r altrui opinione gli se rendesse alla fine piü probabile di quella, ch' egli 
havea fitta in capo. Or di questa dottrina si dubita forte, se, in vece di ristrig- 
nere, (cio che pretende V autore) non ella tenda piü verarnente ad allargare 
di vantaggio la licenza dell' operare. Certamente pare ch' elia favoreggi 
troppo il giudizio proprio di ciascuno, il fomenti, e fortifichi, nc si confaccia 
bene colle regele della perfetta obbedienza insegnataci da s. Ignatio nell' 
aurea epistola, ch' egli scrisse di questo argoniento, e nelle costituzioni mede- 
sime. E che bella cosa sarebbe, se un Generale della Compagnia si facesse 
autore d' una dottrina, che repugnasse a quella del santo fondatore ! Anzi 
sarebbe pur cosa disdicevole, che al Generale si potesse far una tal obbiezione 
da' suoi, e si vedesse lui, se non altro, certamente imbarazzato in istrigarsi, 
e stentare pur assai a mettere in salvo quella santa obbedienza cieca, tanto 
commendata da' santi e forse non la salvare altrimenti, che contradicendo a' 
suoi proprij'principij. 

20. Ma sü, ponghiamo, che la dottrina del libro potesse passare, e che 
r rimante si corregesse, in quanto si pub, pur nondimeno miglior senno sarebbe 
non darlo in luce. Ditemi, non era egli buono quell' altro libro, che fece il 
P. Generale contr' alcune di quelle famose asserzioni dell' assemblea di Parigi, 
e stampollo, gia sono quatro anni e piü? Certamente la dottrina era bella e 
buona, e voglio credere ch' ogni parte del libro fosse ben corretta, o se alcuna 
cosa non vi stava bene, ch' ella di leggieri sarebbesi potuta corregere. Con 
tutto cio i pontefici non han voluto che quel libro uscisse in luce. E ne dob- 
biamo ringraziare la divina providenza, perche, se il libro si fosse publicato, 
quest' animositä del Generale di certo havrebbe messa (come si dira in altro 
luogo) a gran cimento la Compagnia. Quindi dunque poteva egli apprendere, 
(se alcuna cosa fosse bastante a farglielo apprendere), che per giudicare, s' egli 
sia bene, che un libro esca in luce, oltre a quel, ch' e dentro, molte cose di 
fuori vogliono considerarsi. 

21. Or pongasi mente, se al Generale della Compagnia si convenga publi- 
care un libro contro il probabilisimo (cosi chiama egli la sentenza benigna 
intorno all' uso delle opinioni probabili, e non e maraviglia, che parli con 
disprezzo di questa sentenza, da che pur egli ancora i nostri, qualunque volta 
ne fa menzione nel suo libro, non chiamagli altramente che Giesuiti) pongasi, 
dico, mente, se al Generale si convenga rimettere cosi a bella posta in campo 
la piü odiosa quistione, che siasi agitata ne' nostri tempi, e suscitar nuove 
battaglie alla Compagnia, la quäle per questa causa ne sostenne gia tante. 
Certo, s' ei volesse dar fuora un libro, non per impugnare, ma per difendere 
la sentenza che in questa materia e la piü commune tra' nostri, questo mede- 
simo non gli starebbe bene, si perche non deve il Generale senza necessitä pro- 
vocare contro di se le penne de' nostri avversarij ed esporsi alle loro rampogne, 
si perche, dove la Compagnia perraette che fra due sentenze opposte possa 
ciascuno attenersi a quella, che meglio gli quadra, (come lo permette segnata- 
mente in questa materia), non dovrebbe il Generale farsi parte, ma tenersi nel 
mezzo, ed unicamente haver cura, che amendue le parti si contengano dentro 
a que' limiti, che sono concessi, e non gli trapassino. Or quanto meno si con- 
viene al Generale, non dico (Caetera desunt.) 



153 



42. 



Brevis Synopsis de editione libri patris Generalis et 
iis, quae circa illum contigerunt. 

Zweck und Grundsätze des Buches des Generals, wodurch er sich den 
beiden ganz allgemeinen Meinungen widersetzt und die Gesellschaft in die 
grösste Verwirrung bringt. Dabei citirt er französische, des Jansenismus ver- 
dächtige Schriftsteller und nennt er die von ihm bekämpfte Meinung die Seele 
alles Laxismus u. s. w zur Freude der Jansenisten und Dominikaner. Das Buch 
dürfe deshalb nicht edirt werden, es müsse aber auch die Absicht des Gene- 
rals und des Secretärs vereitelt werden, von dem Papst und den Cardinälen 
die Erlaubniss zur Herausgabe des Buches zu erlangen, oder die allgemeine 
Meinung durcli die Inquisition verdammen zu lassen. Das könne nur eine so 
bald wie möglich zu berufende Generalcongregation erreichen. Liege in ihrer 
Berufung etwas Infamirendes für die Gesellschaft, so wäre es doch noch mehr 
der Fall, wenn der General und Secretär ihre Absicht erreichten. 

■" Primo. Scopus Patris Generalis optimus per editionem hujus libri prae- 
cludere aditum laxitatibus, quae videntur irrepsisse a paucis in societatera. 

Secundo. üt hie scopus facilius obtineatur, tradit Auetor doctrinam in 
hoc libro, quod nunquam liceat sequi opinionem probabilem contra legem ex 
duabus probabilibus, nisi videatur probabilior operanti, et consequenter asserit, 
nunquam licere, sequi opinionem minus vel aeque probabilem, nisi sit proba- 
bilior operanti, qua ratione facile excluditur laxitas opinionum; non enim qui- 
vis quaracumque opinionem laxam animo sincero et sine passione potest judi- 
care probabiliorem. 

Tertio. In quo contradicit auctor duplici opinioni valde communi: primo, 
quod aliquis ex duabus opinionibus aeque probabilibus possit sequi opinionem 
contra legem, etsi ipsi non videatur probabilior: secundo, quod aliquis possit 
sequi quamcumque opinionem etiam sibi minus probabilem. 

Quarto. Principia auctoris sunt haec: nemo potest sequi opinionem, nisi 
quam potest judicare, esse veram. Atqui ex opinionibus aeque probabilibus 
neutram potest judicare, esse veram, neque minus probabilem potest judicare, 
esse veram : ergo etc. 

Quinto. Opinionem aeque probabilem contra legem non potest judicare 
prudenter, esse veram; quia argumenta unius partis aeque probabilis enervantur 
per argumenta alterius partis aeque probabilis. Sic non possum judicare, po- 
tius: esse verum, quam falsum, si ex duobus testibus aeque fide dignis unus 
testatur, urbem esse captam, alter, non esse captam. Longe minus potest quis 
judicare prudenter, illam opinionem, quae sibi apparet minus probabilis, sive 
magis semota a veritate, esse veram potius, quam falsam. 

Sexto. Refutatur opinio Patris Generalis, et negatur inprimis, ad hoc, 
ut sequar aliquam opinionem, me debere judicare, esse veram, sed solum 
probabilem; secundo, negatur, enervari motiva dissimilia aequalia, ut non 
possim judicare, sententiam contra legem esse veram; tertio, etsi appareant 
pro parte contra legem motiva minus gravia, tamen hoc ipso, quod adhuc 
maneant gravia, possum adhuc propter illa assentiri, licet contraria appareant 
graviora, modo non ita enervent motiva minus probabilia, ut illa faciant sim- 
pliciter levia. 

Septimo. Controversia est inter Patrem Generalem et Patres Assisteu- 
tes, utrum iste liber debeat edi, et quidem coram summo Pontifice et Cardi- 
nalibus. Pater Generalis omnino contendit edendum; Patres Assistentes resi- 



154 

stunt ex duplici capite : Primo, quod possit sequi confusio et perplexitas in tota 
societate ; hactenus enim fere tota Societas, et maxime Confessarii secuti sunt 
liberrime in praxi opinionem, quae docet, nos posse sequi quaracumque opini- 
onem certo probabilem. Et haec tradita est fere ubique in scholis nostris, 
consulta a nostris in Confessionali, et extra. Pater Generalis per suum librum 
vult imponere hoc onus, ut nemo possit sequi opinionem probabilem, nisi ipsi 
videatur probabilior. 

Oetavo. Sequitur, Oonfessarios, Consiliarios et alios semper teneri exa- 
rainare, utrum sententia contra legem sit probabilior; item Parochos et Pastores 
animarum, utrum sit probabilior a ratione et auctoritate; immo ipsos Poeni- 
tentes, si audiant diversas opiniones a diversis Confessariis, teneri examinare, 
utra sit probabilior. Unde sequitur maxima perplexitas in Confessariis et 
Poenitentibus, et injungetur intolerabile onus examinandi, utra sententia sit 
probabilior ab auctoritate et ratione, quae comparatio etiam doctis frequenter 
est impossibilis. 

Nono. Sequetur major perplexitas et confusio ex eo, quod ex una parte 
homines Societatis videant, Patrem Generalem contrariam sententiam damnare 
tanquam animam omnium laxitatura; ex altera parte sequendo sententiam 
Patris Generalis incidant in infinitos scrupulos et perplexitates, si teneantur 
amplecti probabiliorem. 

Decimo. Alterum caput, propter quod non expedit edi librum Patris 
Generalis, est, quod citet in suo libro Montaltium, Wendrockium, Episcopos 
et Parochos Galliae, manifeste infectos Jansenismo, Gonet, Contenson et alios, 
qui gravissime traducunt Societatem propter usum opinionis minus probabilis; 
et in aliquibus approbat judicia illorum, cum tamen hi omnes et calumniae 
illorum sint sufficienter saepius refutatae, quas quasi renovat Pater Generalis 
citando illas. Secundo, quod opinionem asserentem, licitum esse, sequi opini- 
onem minus probabilem, vocet animam omnis laxitatis, perniciosam, corruptivam 
morum, per quas censuras et citationes dat ansam nostris adversariis Janse- 
nistis et Dominicanis triumphandi contra societatem ex testimonio ipsius 
Patris Generalis. 

Undecimo. Periculum est, ne Pater Generalis obtineat a Summo Ponti- 
fice et Cardinalibus, uti minatur Pater Secretarius, licentiam edendi librum 
etiam invitis Patribus Assistentibus et tota Societate, cum summa perplexitate 
secutura in Societate, et toto mundo praedicante contrariam sententiam, et 
gravissima ignominia Societatis. 

Duodecimo. Etsi Pater Generalis se offerat ad correctionem libri, non 
videtur posse prudenter sperari, talem correctionem admittendam a Patre Ge- 
nerali, ita ut omittantur citationes gravissimae contra Societatem, et ipsa 
censura Patris Generalis, quod sententia communis toti Societati sit anima 
omnis laxitatis, quia hoc ipso Pater Generalis non obtineret finem absterrendi 
homines a sententia benigna. 

Tertio decimo. Pater Generalis et Pater Secretarius minantur, senten- 
tiam communem Societatis deferendam ad sanctam Inquisitionem, ut damnetur. 

Quarto decimo. Ob haec incommoda quaeritur, utrum, cum alias ex 
decreto Innocentii X debeat convocari Congregatio Generalis anno 1696, nimi- 
rum nono anno a priore Congregatione Generali, non expediat, hoc tempus per 
bienninm anticipari, ut convocetur anno 1694, primo, ut maturius tollatur 
dissidium inter Patrem Generalem et Patres Assistentes, secundo, ut obtinea- 
tur a Summo Pontifice, ne edatur liber (cum tantopere urgeat Pater Generalis, 
esse summara necessitatem edendi cito librum ad tollendum usum contrariae 
sententiae, etsi interea promittat libertatem opinioni contrariae, quam permit- 
tere non potest, si communis sententia est anima omnis laxitatis) cum summa 
perplexitate et ignominia societatis propter gravissimas calumnias inibi citatas 
6t gravem cenguram ipsius Patris Generalis. Tertio, ne eondemnetur sententia 



155 

communis Societati ab Inquisitione. Quarto, ut, quoniam Pater Generalis vult 
reformare doctrinam Societatis propter Probabilismum et laxitates ejusdem, 
excogitentur a tota Congregatione remedia contra laxiores opiniones, ut hac 
ratione consulatur bono et famae Societatis, et cessent querelae contra 
Societatem. 

Quinto decirao. Non videtur esse securum, diutius exspectare ob gravis- 
simum periculum, ne interea edatur über, vel conderanetur sententia communis 
Societatis. 

Sexto decimo. Etsi ex convocatione Congregationis sequatur aliqua in- 
iamia, nihilominus non videtur fore tanta, quam si edatur liber, vel sententia 
condemnetur Societati communis: neque videtur sequi infamia rationabilis, si 
cogatur Congregatio ad toUendas laxitates in Societate, quas tollere per suum 
librum intendit Pater Generalis. 



43. 



Die Congregation der Procuratoren habe allein über die Berufung einer 
Generalcongregation zu entscheiden ; der General aber dann nur noch über den 
^'ceigneten Zeitpunkt zu erwägen. Er habe das Resultat der Congregation 
der Procuratoren ursprünglich selbst anerkannt und nur später sich geweigert, 
lie Generalcongregation zu berufen. 

1. Congregationes Procuratorum ad hoc institutae sunt, ut deliberetur 
lecernaturque, cogenda sit annon cogenda generalis congregatio. Decernitur 
autem ad plura sufiragia, seu (ne quidjam nunc praejudicare videar) ad plura 
inedietate. Quodsi decernatur cogenda, intra sesquiannum est cogenda; quo 
autem mense, quo die intra hoc temporis spatium cogenda sit, praepositi 
<jreneralis judicio relictum est. 

2. In postrema Procuratorum congregatione adfuere, qui suffragii jus 
haberent, 32 suffragia, ergo fuerunt in Universum 33 ; nam praepositus Gene- 
ralis habet duo suffragia. Pro cogenda congregatione generali lata sunt suf- 
fragia 17, pro non cogenda 16. 

3. Recensitis ergo palam pronunciatisque suffragiis cum pars major esset 
pro cogenda, cogendam omnino esse congregationem generalem pro certo decre- 
toque omnes habuerunt, ipseque adeo P. Generalis palam pronuntiavit, quando- 
quidem ita Deo visura sit, ut generalis congregatio decerneretur, se (quod 
unum scilicet erat reliquum) de tempore, quo sit cogenda, deliberaturum. Itaque 
hoc decretum in acta relatum est, et ipsa dein acta, ut a Secretario congre- 
gationis conscripta erant, P. Generali praelecta sunt, qui, ne verbulo quidem 
immutato, approbavit omnia suoque sigillo, uti moris est, obsignari fecit. 

4. Soluta congregatione Procuratorum brevi post patuit, P. Generalem 
aliquid animo coquere. Principio tamen non aliud audiebatur, quam, durum 
ac vere indignum ipsi videri, cogere congregationem generalem propter unum 
duntaxat suffragium, quo haec sententia contrariam vicerit. Haec ipsa vero 
querimonia satis ostendit, nulluni tunc adhuc dubium ipsi fuisse, quin pars 
ista causam obtinuerit; nam quod partem alteram tan tili um superasset, nisi 
hoc ipso causam quoque vicisse crederetur, haud difficulter ille fuerat concoc- 
turus. Quod ergo ipsi dolebat, plane hoc erat, quod pro cogenda tot extitis- 
sent suffragia, quot omnino ad id evincendum sufficiant. 



156 



44. 



Vertheidigung des Beschlusses der Congregation der Procuratoren : die 
Gesellschaft sei in 2 Parteien gespalten ; die eine hänge dem General als dem 
unbeschränkten Leiter der Gesellschaft aus Gehorsam an ; die andere den Assi- 
stenten, indem sie aus den Constitutionen erkenne, dass die Macht des Gene- 
rals nicht so unbeschränkt sei, dass die Gesellschaft ihm gegenüber keine 
Autorität hal)e. Die letzteren sind deshalb keine Gegner der Autorität des 
Generals. 

Universa Societas hoc tempore in duas partes abiit. Altera promovet 
sensa P. Nostri circa notissimam cum PP. Assistentibus controversiam; altera 
vero probat Assistentium sensa. 

Prior magnam habet speciem religiosae subjectionis et erga P. Generalem 
observantiae. Cum enim s. fundator constit. p. 9. c. 3. ad 4?onam Societatis 
gubernationem expedire judicaverit, ut praepositus Generalis omnem habeat 
auctoritatem in Societatem ad aedificationem, isti sibi persuadent, unam obse- 
quii gloriam sibi esse relictara, adeoque omnia ejus acta sibi probanda, omnes 
ejus conatus secundandos obnoxie atque pro viribus esse promovendos. Pars 
altera dum studiosius legit Constitutiones, deprehendit, amplissimam quidem 
auctoritatem praeposito Generali esse tributara, sed quae cum ea auctoritate 
ac Providentia cohaereat, quam Societas retinet erga ipsum praepositum suum 
Generalem. Videatur cap. 4. et 5. p. 9. Constit. Facultatem autem istam ac 
providentiam exercet fere Societas per Assistentes, ut capifce illo 5. declaratur. 
Sic ergo temperatur praepositi potestas, ut, si servetur hoc temperamentum, 
sperandum omnino sit, detrimenta omnia arceri posse, quae pronum alioqui 
foret, ex tanta illa praepositi Generalis auctoritate oriri. 

Non ergo adversari P. Generali putandi sunt nee ejus auctoritatem immi- 
nutam velle, qui eam volunt obnoxiam. (Caetera desunt.) 



45. 



Begründung der Nothweudigkeit einer Geueralcongregation vor Ablauf 
des Novenniums. Wichtige Gründe seien dazu vorhanden; wenn diese nicht 
zureichten, würde es nie solche geben, welche die Erwägung, ob eine General- 
Congregatioii nothwendig sei, oder nicht, veranlassen könnten. Dieselbe sei 
auch nach Ablauf des Novenniums ungewiss; wenn der General vom Papst die 
Abrogation des Decrets P. Innocenz' X. nicht verlangen wolle, gleichwohl werde 
es vielleicht abrogirt. Die Gesellschaft sollte selbst die Abrogation verlangen 
und zur Unterstützung des Verlangens die Geueralcongregation vor dem Ablauf 
des Novenniums abhalten. Eine bessere Gelegenheit dazu gebe es nicht. 

Cum imperatum fuisset a Pontifice Innocentio X., ut quo vis novennio 
eogatur Congregatio Generalis, quaesitum fuit in Congregatione VIIL, num 
celebrandae sint nihilominus Congregationes Provinciales quovis triennio? 
fuitque statutum, celebrari eas debere haud secus, quam ante, quovis triennio, 
non modo alias ob causas, sed ad hoc ipsum, ut videatur? ati sit expectandum 
novennium. In tertia autem Congregatione Provinciali non iam Procuratores, 
sed Deputatos eligendos esse, qui una cum Provinciali ad Congregationem 
Generalem se conferant. 

Indicavit ergo Congregatio vel tribus duntaxat a celebrata Congregatione 
Generali elapsis anuis causas esse posse cogendi denuo Congregationem Gene- 



157 

ralem itemque, si tres tantum restent anni ad finem novennii, posse nihilo- 
rninus iustas esse causas, ob quas, non cxpectato eo terraino, Congregatio Gene- 
ralis sit cogenda. 

Erant vero iam ante triennium non leves causae, ob quas decernenda 
videretur Congregatio Generalis: et fuere decem (?) qui hanc in sententiam 
iverunt.*) Reliquos, ne in eandem concederent, hoc unum maxime movit, quod 
tres tantum elapsi essent anni a Congregatione Generali XIII. Nunc elapso 
triennio illud aliquos movet, quod tres tantum restent anni ad finem novennii, 
(|U0 elapso cogenda sit Congregatio Generalis ex Innocentii X decieto. Atqui 
hoc pacto nunquam decernenda est Congregatio Generalis, si neque post 
inimum neque post alterum triennium est decernenda. 

Causas vult attendi Societas, non quot vel elapsi sint anni ab ultima 
Congregatione Generali, vel supersint ad terminum novennalem. Quales autem, 
obsecro, fingere nobis causas possumus, ob quas decernenda sit unquam a Pro- 
curatoribus Congregatio Generalis , quas, inquam, causas graviores istis, quae 
nunc sunt? Dixi, a Procuratoribus : nam si quis ex iis casibus eveniret, qui 
•'xpressi sunt in Constitutionibus, nullis tunc Procuratoribus esset opus ad rem 
decernendam. Quodsi ergo eae, quae nunc sunt, causae non videantur sufficere 
ad cogendam Congregationem Generalem, nullae unquam sufficient. Vana est 
.rgo et ludicra omnis de cogenda vel non cogenda Congregatione Generali 
leliberatio, cum quae sit in Provinciis, tum quae ßomae a Procuratoribus. 

Equidem videntur PP. Procuratores, qui nunc adsunt, satis agnoscere, 
lusas -eiusmodi nunc nobis esse, quae generalem Congregationem exposcunt: 
d putant aliqui, ea omnia, de quibus agendum esset in Congregatione gene- 
ili, quae nunc decerneretur, ad novennalem proximam difterenda esse. 

Sed quaero primum, undenam constet, luturam post triennium Congre- 
ationem generalem? Pollicitus est, inquient, Pater Generalis, se non peti- 
turum relaxationem decreti Innocentii X, ut porrigentis se ad proximam 
< 'ongregationem novennalem. Quid tum postea? Non petet abrogationem 
eins decreti, sicut non petiit Decretum Regis Catholici. Quemadmodum autem 
iioc ipsi decretum nihilominus obtigit, quamvis non petierit, ita obtingere 
(uoque poterit abrogatio Innocentiani decreti. 

Quaero deinde, an non optandum nobis sit, ut abrogetur decretum Inno- 
'cntii X. de Congregatione novennali? Nemo abnuet, quando commune hoc; 
\otum fuit Congregationis XL et XII. Atqui ad hoc obtineudum nihil esse 
potest efficacius, quam ut nostra ipsi sententia cogamus Congregationem ge- 
neralem, non expectato novennii exitu. Ita namque patebit re ipsa, Societatem 
ibi non deesse in hac parte, nee proin esse opus, ut certum statutumque sit 
lupus, quo eam cogi ad consulendum in commune oporteat. Quamvis ergo 
generalis Congregatio videretur alioqui differri ad triennium posse, iuvaret 
nihilominus eam anticipare, quando ipsa eins anticipatio hanc nobis afferre 
iitilitatem potest, ut novennalium deinceps Congregationum onere Societas 
liberetur. 

Ac mihi sane videtur, haud uUo facile tempore Innocentianum illud decre- 
tum abrogatum iri, si nunc supersedeamus generali Congregatione. Quis enim 
uescit, decem Congregationes Provinciales, quod nunquam contigit, atque inter 
lias Romanam iudicasse, cogendam esse Congregationem generalem? Quis etiam 
*'st, qui nesciat, quantopere Pater Generalis a Congregatione Generali abhor- 
reat? Nemo igitur credet, non fuisse causas, ac eas qiüdem graves, ob quas 
esset cogenda generalis Congregatio, cum praesertim in ipsa quoque Provin- 
ciarum Congregatione pars no» exigua, ut ominari licet, statura sit pro 

_*) Aus dem Folgenden erhellt, dass die zehn Provinvialcongregationen 
gemeint seien, welche für Abhaltung einer Generalcongregation sich ausge- 
sprochen haben. 



158 

cogenda. Credent igitur, si non decernatur, rebus ita, uti nunc sunt, consti- 
tutis, ideo non fuisse decretam, quia pnievaluerint machinae a Patre Generali 
adhibitae. Patebit ergo necessitas Innocentiani decreti, ut saltem quovis 
novennio celebranda sit Congregatio generalis. Et certe, si res agantur, uti 
nunc agi videmus, non expedit abrogari decretum Innocentii, sed potius expe- 
diret, iam praefigi sexennium vel septennium. 

Nostrum tarnen est, iusistere decreto Congregationis XII. de procuranda 
abrogatione Congregationis novennalis: sed prius esset a nobis decernenda 
Congregatio, quae libertati Congregationum Provincialium et Procuratorum con- 
suleret. Nam ubi consultum satis liuic fuerit, tum vero iuvabit abrogari 
novennalem. 

Si novennalis expectetur, illanoi quoque credemur fuisse omissuri, si licuis- 
set. Lepidum igitur est, quod pro ea, de qua nunc deliberatur, Congregatione 
Generali, offeratur illa, quam evitare non licet. 



46. 

Ad Declarationem admodum Reverendi Patris Nostri 
Generalis Responsum PP. Assistentium. 

Die Assistenten gestehen zu, dass eine weitere Discussion über das Buch 
des Generals nicht mehr am Platze sei, da ein anderes, rite revidirtes unter 
der Presse sei. Zur Verhütung ähnlicher Wirren müsse aber Vorsorge getrof- 
fen werden. Ob dazu eine Generalcongregation nothwendig sei, oder ob General 
und Assistenten bis zum Ablaufe des Trienniums die Geschäfte weiterführen 
sollen, habe die bevorstehende Congregation der Procuratoren zu entscheiden. 
Sie seien für Abrogation des Decrets Innocenz' X. Nachschrift : Wenige Tage 
vor der Congregation der Procuratoren habe der General den Assistenten 
sagen lassen : er wolle ihnen ihre Desiderata bis zur Novennalcongregation ge- 
währen, so dass vorher keine Generalcongregation nothwendig sei. 

Quae inter Patrem Generalem et Assistentes controversia esse ferebatur, 
de libro erat. Quando autem is quidem Über, quem Assistentes improbabant, 
supressus est, alius vero eiusdem argumenti, quem nova cura Pater Generalis 
adornavit, rite recognitus, sub praelo iam est, nihil hac quidem de re agen- 
dum superest. Quoniam vero per eins, quam diximus, controversiae occasionem, 
societas grave admodum, quod negari non potest, detrimentum accepit, immi- 
nuta nimium quantum eins apud summos, medios, infimos existimatione ac 
interna etiam ejus tranquillitate, coniunctioneque animorum haud parum sane 
labefactata, ea nunc scilicet omnium, prae omnibus autem ipsius Patris Gene- 
ralis cura esse debet, ut et resarciantur haec damna, quoad eins fieri potest; et 
praecaveantur in posterum. An autem huius rei causa generalis omnino con» 
ventus sit cogendus in praesens, an expectandum adhuc triennio, omniaque 
Interim ipsius Patris Generalis et Assistentium providentiae committenda ; 
quando in hoc ipsum tempus incidit Congregatio Procuratorum, hujus erit 
statuere. Foret autem praeter omnem morem, hoc ipso tempore, quo iam 
est de cogenda, vel non cogenda Congregatione generali deliberandum, priva- 
tam quandam inter Patrem Generalem et Assistentes conventionem pactionem- 
que institui. Sed neque in his temporis angustiis expendere satis Assistentes 
possent, quae maxime sint, de quibus cum Patre Generali esset transigendum. 
Ac ut aliqua forte ipsis nunc ' quoque occurrant, quae optari possint ; tarnen 



159 

an ea expetere ipsos deceat, maiori aliquanto consideratione opus est, quam 

quae adhiberi occupatissimis his diebus potest. Gerte si quae forent, quae 

legibus moribusque nostris nondum quidem essent stabilita, sed tarnen eiusmodi, 

ut ea omnino stabiliri operae pretium videretur, ea generalis potius Congre- 

gationis iudicio forent reservanda. Nee utique Assistentes possunt requirere, 

ut Pater Generalis de praestandis iis, quae desiderari ab ipso possunt, incon- 

sueta quapiam ratione ipsos reddat securos. Equidem si Procuratorum Con- 

j gregatio non iudieaverit, cogendum in praesens generalem Conventum, sed 

' committenda omnia providentiae ipsius Patris Generalis et Assistentium, dum 

elabatur hoc novenuium, Assistentes consiliis monitisque suis et quacumque 

I possunt ope iuvabunt Patrem Generalem adeoque suggerent, quae ipse nunc 

sibi suggeri vellet. Sin vero PP. Procuratores existiraaverint, opus esse cura 

i et soUicitudine totius Societatis, adeoque cogendum generalem conventum, non 

adeo incommode quaedam in id tempus servari poterunt. 

Ceterum quod Pater Generalis ab ea, de qua nunc unice deliberandum, 
Congregatione generali, hoc est ab ea, quae sit cogenda ex Procuratorum sen- 
tentia, expleto nondum novennio, tantopere se abhorrere palam profiteatur, 
id equidem non videtur probandum, multoque minus, quod eins evitandae causa 
iiovennalem paciscatur Congregationem ex Innocentii X. decreto cogendam, 
j cum laborandum nobis potius esset, ut ex voto Congregationis XII. novennalis 
' Congregatio abrogetur. Quantum ergo ad Assistentes attinet, non est, cur 
Pater Generalis suam illis fidem obliget pro celebranda Congregatione noven- 
nali: hanc enim ei obligationem ultro remittant. 

(Von anderer Hand.) 

Pater Generalis pauculis diebus ante Congregationem Procuratorum cara- 
\it dici Assistentibus per Patrem Fridericum WoliF, esse se paratum ad ea, 
(juae a se praestanda PP. Assistentibus viderentur. Dicerent modo, quid desi- 
(lerent: se de omnibus velle illos omnino certos ac securos praestare usque ad 
Congregationem novennalem, ut adeo opus non sit, Generalem Congregationem 
nunc decerni a Procuratoribus. 



47. 

P. Philippo Regans, Provinciali Flandrobelgiarum 

Bruxellis. 

Rechtfertigung des Beschlusses der Congregation der Procuratoren 
-de cogenda." 

Rev. in Christo Pater! Ad literas, quas R. V. dedit 15. Maji, ego qui- 
ilem rescripsi ante 2 hebdomades, sed quod erat praecipuum, non attigi ; nunc 
faciam et spero, id R. V. ingratum non fore. 

Videtur mihi R. V. etiamnum dubitare, satisne causae fuerit ad decer- 
nendam congregationem generalem. At enim in banc prius sententiam iverant 
12 omnino congregationes provinciales. Sed et in plerisque illarum congre- 
gationum, in quibus contraria praevaluit sententia, multos pro cogenda tulisse 
suffragium accepimus. Non ergo mirum videri potest, in congregatione pro- 
curatorum praevaluisse sententiam de cogenda, et numquid expleto novennio 
cogenda necessario foret generalis congregatio, tamesti nulla prorsus foret 
causa cogendi. Quamvis ergo quis putet, non eo loco res nostras esse, ut 
omnino necesse fjjerit, anticipari congregationem, non est tarnen, cur queratur, 



160 

eam fuisse anticipatani, si modo aliqua sit in anticipando utilitas, quae dif- 
ferendo fuisset amissa. Porro vix quemquam esse putem, qui non aliquam in 
anticipatione utilitatem agnoscat. Gerte turbatum aliquid in societate mul- 
tumque de piiori existimatione deperditum, dudum omnes agnoverunt. Qua- 
propter ante congregationem procuratorum adliortabantur nos, qui societatem 
amant, ipseque inprirais Caesar, ut quantocius adhiberemus remedium, ne 
malum ipsa mora invalescat, adeoque non expectaremus congregationem gene- 
ralem, quod haec nimis sera videretur. Visum autera est congregationi procu- 
ratorum, non alio pacto satis res nostras componi posse, nisi per congregationem 
generalem. Nunc, quod plane mirum, nemo iliorum, qui tantopere urgebant 
remedium, adhortatur Patrem nostrum, ut ne ad sesquiannum differat congre 
gationem, sed contra non pauci, quibus serum nimis hoc videbatur remedium, 
hoc ipsum nunc, non ad sesquiannum duntaxat, sed ad ipsum usque finem 
novennii putant difFerendum. Aliter, inquiunt, consuli Societatis rebus poterat, 
oraissa congregatione generali. Sed aliter consuli Societatis tranquillitati non 
posse judicarunt illi, quibus res nostrae magis sunt perspectae, quibusque de- 
mum unis hac de re statuendi potestatem Societas fecit. Sed putet sane, si 
quis plenam omnino perfectamque rerum nostrarum cognitionem habere sibi 
videatur, putet, inquam, rectius facturam fuisse congregationem procuratorum, 
si non decrevisset in praesens generalem congregationem? Num id adeo ipsi 
manifestum ac evidens est, ut etiam conditum jam decretum putet esse rescin- 
dendum? Mirum sane, si quis hoc putet; nam illas quoque leges, quas forte 
satius fuisset, non condi, satius est tamen, servari, postquam conditae sunt, 
quam rescindi. Seraper erit difficile, decerni congregationem generalem, tum 
quoque, cum e re Societatis maxime foret, eam decerni. Et nos scilicet hanc 
rem volumus adhuc difficiliorem in posterum reddere? Quot modis actum est 
et quam insolitis, ut a decernenda congregatione generali averterentur, quibus 
jus erat suifragii? Et averti se sane multi sunt passi, objecta ipsis magno- 
rum principura indignatione. Pars tamen major id statuit, quod res Societatis 
postulare videbantur; et istos nunc reprehendemus, eorumque Judicium refor- 
mandum putabimus? Fuerit sane nunc quidem minus, quam isti putarunt, 
necessaria generalis congregatio, tuendum tamen ipsorum Judicium, ne, si 
rescindatur, hoc ipsum tentari tum quoque contingat, cum illa erit revera 
necessaria. 



Tertiae sunt istae, quas ad R. V. scribo, ut meis ejus literis 15. Maji 
datis respondeam. lis nimirum, quas 15. Maji dedit, faciam satis. 



48. 



Ueber die Stellung der Höfe zu Wien und Madrid zu dem Beschlüsse 
„de cogenda" und die Bedeutung der 17 Stimmen in der Congregation der 
Procuratoren. 

Molto Rev. Padre in Christo ! 

Ho la gratissima di V. R. de 10. del corrente, responsiva alla mia de 3., 
e penso, che gli sara capitata 1' altra de 6., in cui gli significava il migliora- 
mento notabile del P. Assistente, che ogni di si va confermando. E questa 
mia de 6. doveva alli 9. giungerecostä. 

Trasmetto a V. R. la copia, che mi chiede, ed io haveva di quella lettera 
de 19. Decembre 1693, ed a dirla mi pare troppo indegna di ministro alcuno 
di Cesare, ma piü tosto composta in Roma e divulgata ad arte da qualch' 



161 

adulatore poco accorto; poi che li spedienti proposti sono disutili al fine che 
<i proponeva, e solamente utili a sodisfare le brame della sjiiopsi. Forse di 
( ib potranno dire qualche cosa li PP. Stainer e Rubio. 

Penso d' aver detto, che nell' avisi segreti de 22. Giugno venne scritto 
ila Costa ch' essendosi sparso, che il Signor Amhasciatore di Spagna havea 
ordine del Re di non ingerirsi nelF affare della nostra congregazione, egli si 
novo in Obligo di portar' alla Santita Sua le lettere del ultimo ordine, dove 
uT imponevano tutto il contrario. E questo e ciö che in questa sua m' 
accenna V. E. Tutto e falso, e divulgato ad arte, percib che persone ben 
avvisate della corte de Madrid mi scrivono a 17 di Giugno, ch' avendo nuova- 
iiiente scritto cotesto Signor Amhasciatore, chiedendo replicatamente V ordine 
ili parlare di cib al Papa a norae del Re, gl' e stato risposto, ch' eseguisca V 
ordine gia datogli, e lasci tutto questo negozio al Papa. lo spero, che Sua 
ntitä n' havera di cib riscontro dal nunzio, quando giongono in Madrid 1' 
anze sopra cib fatte; ma non poträ seguir a tempo, se per tutto Luglio 
u'Ve risolversi questo punto della congregazione. Fra tanto puot' bene V. R. 
accertare tutti della veritä di questo fatto. 

Intonio poi al altro punto, ch' io dica quel che m' occorre circa li dubbij 

iiiossi a hello studio contro il Decreto di „cogenda", ben so io, che nulla puot' 

I aggiungersi alla accortezza di quei che maneggiano la difesa della compagnia, 

: massimamente che nemeno ho li dubij in carta, come bisognarebbe tenergli, 

j per rifiutarli accuratamente. Quelli che qui si sono divulgati ed anch' in 

t Spagna, credo che non si stimino sussislenti, ne da medesimi che li pro])on- 

i gono. L' Achille di questi c' e, che ad decisionem requiruntur plura medietate 

suffragia, e cib non segui in questa; giache pro cogenda yi furono soll 17, 

'10 non sunt plura, ma solamente eccedono la metä de 33 in un mezzo vote, 

LI questa bella metaphisica fundano, che la decisione al meno non sia certa, 

la dubbiosa; e che la decisione de' dubbij spetta al P. Generale; questo par 

rlie sia tutta la machina- Cosi potrebbero dire, che nemeno 19, perche plura 

lovon* esser piü di duo alla greca, che tra il singulare e plurale mette il 

luale. Ond' almeno si richiedevano venti. 

Rispondo primo che 1' .accettatione del Decreto come convincente dimostra 
ii contrario. Rispondo secondo, che questa accettatione si funda nella practica 
'li' tutti tribunali di Roma, e del modo, dove richiedendosi per li decreti, e 
s.'iitenze definitive plura medietate suffragia, concluditur pars illa, in quam 
'■'•ncurrunt plura, quoties vota sunt imparia. Cosi nell' elezione del Impera- 
Tore, del vescovo, de canonici, e nelle decisioni di cotesti tribunali e dentro 
l'^lla compagnia. L' elezione del Generale, e dell' Assistenti devono farsi ad 
l'lura medietate suffragia; con tutto cib niuno direbbe di nullitä, o iusnffi- 
«ienza, se il P. Generale, o qualch' Assistente fusse creato, come si determinb 
il cogatur, com' in fatto fu detto qui da quei -medesimi, che promovevan' il 
contrario ch' il cogatur fu concluso per solo un voto. Or' se 1' eccesso di 
mezzo voto fä Assistente, e Generale, perche non il cogi? 

Rispondo 3° et principaliter, che 1' opposizione suppone falso, cib e, che 
per decretars' il cogatur si vogliano suffragia plura medietate. Unde id ha- 
betis? dicunt : ex compendio P. Sexti, qui pag. 680 ait: „Haec congregatio 
jus tantum habet decernendi ad plura medietate suffragia, an cogenda vel non 
cogenda sit congregatio generalis." Itane vero? At P. Sexti hie ut saei)iu8 
alibi decejitus est. Gerte nullam aliam habet a societate autoritatem quam 
non habeant loca ad marginem citata, unde decisiones in compendio depro- 
muntur. Citat autem hie congreg. 7, decr. 10 et formul. 9 § 8. Porro formula 
etiam dicit, ad plura medietate decernent. Fuit enira confecta in Congregatione 
4. Sed (caetera desunt.) 

11 



162 



49. 



Klage über das Regiment des Generals: er berücksichtige dabei die 
Assistenten gar nicht. 

Perpetua querela fuit, multa passim a P. Generali statui fierique abs- 
que Ulla consultatione cum Assistentibus ac ea quidem ejusmodi, de quibus 
merito consultari deberet. 

Interdum etiam Assistentes petierunt, consultationem de re quapiam 
institui, nee tamen obtinuerunt, e. g. petierunt semel iterumque, ut P. Gene- 
ralis consultationem institueret de tempore, in quod esset indicenda congre- 
gatio generalis (nam omnes facile videbant, non posse convocari PP. ad 8. 
Septerabris) nee tamen obtinuerunt. Eo etiam tempore, quo fervebat negotium 
Gallicanum, petierunt interdum consultationem, sed irustra. 

In consultationibus, quae hatitae sunt super eo negotio, nunquam pacate 
actum, ut, quid fieri posset, quid deberet, sincere exquireretur, sed P. Generalis 
profari solebat, hoc agi, hoc peti, hoc se concedere non velle, non posse etc. 

In plerisque consultationibus P. Generalis suum sensum principio statim 
protert, eumque toto animi ardore exponit, et, quidquid alii dicant, semper 
eadem repetit, non aliter quam si rationes. quae contra proferuntur, non perce- 
pisset omnino. 

Res afferuntur in consultationem, quas saepe constat, jam ante consti- 
tutas esse. Ita non raro de constituendis rectoribus et provincialibus in spe- 
ciem fit consultatio, postquam illi jam designati, jam moniti fuerunt. 

Cum de promovendis ad regimen agitur, Assistentes non ut consultores, 
sed tantum ut auditores, ut testes adesse videntur. Ex propositis is pro loco 
ponitur, quem P. Generalis apud animunl suum jam destinavit, lectaque de 
illo informatione statim ille pronuntiare solet : praeficiatur, quin Assistentes 
unquam interroget, ac ne circumspiciat quidem, num forte sit, qui aliquid 
proponere velit. 

Saepiuscule curat ipse ac etiam jubet, hunc vel illum sibi a Provinciali 
eorumque consultoribus proponi, quod est contra finem propositionum, quae 
mittuntur a provinciis. 

Nullo fere loco ac numero habere Assistentes videtur, nee fere quisquam 
est, cui non plus fideat tribuatque P. Generalis quam Assistentibns. 

Magnum detrimentum vi (Caetera desunt.) 



50. 

Quod Pater Generalis specie libertatis conetur introducere 
in Societate durissimam necessitatem doceudi suam circa usuni 
opinionis probabilis sententiam. 

Der General suche unter dem Scheine der Freiheit die härteste Noth- 
wendigkeit, seine Ansicht vom Probabilismus zu lehren, in der Gesellschaft 
einzuführen. Das gehe aus seinen Briefen, die er, ehe er General wurde, 
schrieb, noch mehr aus seinem Verfahren, nachdem er General geworden, hervor. 

Probatur primo ex variis litteris ab ipso scriptis, dum esset vir privatus, 
tum ad Patres Generales Olivam et Noyellam, tum ad varios Patres Assi- 
stentes et Provinciales, tum ad ipsummet Pontificem hoc ipsum expressr 
contendente. 



168 

Secundo : quia immediate ab ipsius electione id ipsum procuravit intimari 
toti Congregationi ultimae Generali a sanctae memoriae Innocentio XI, a quo 
tandem obtinuit reseriptum ipsius nomine intimatum Congregationi ab eminen- 
tissirao Cardinale Cybo tenoris sequentis : . . . 

Ad quod respondit Congregatio, decreto 18 declarando, in Societate 
seniper fuisse et esse libertatera docendi quamlibet ex opinionibus faventem 
praecepto aut libertati, prout sibi magis vera quaelibet earum probaretur, et 
quia hoc decretum non respondit intentioui. Pater Generalis protinus vocavit 
Uomam Alfarum, ut suam propriam opinionem in Collegio Romano publice 
, doceret, omnibus dicendo id fieri de mandato sanctissimi Pontificis, cum tarnen 
certuni sit Pontificem mere passive se gessisse in hac materia ac vocatione 
hujus professoris, quem ex hoc capite omnibus praefert cum aliorum longe 
praestantiorum injuria. 

Tertio : quia protinus cogitavit de edendo libro a se composito circa usum 
oi>inionis probabilis a Religione reprobatus, ac nunquam approbatus nee a 
Religione nee a Pontifice, post repetitas et urgentissimas instantias ipsi Pon- 
tifici et Generalibus Olivae ac Noyelli factas, palam profitendo speciali Dei 
jiiovidentia ad Generalatum evectum, ut brachio forti cohiberet licentiam 
«'innandi in Societate. 

Quarto: quia expresse docet in suo libro opinionem benignam, suae con- 
trariam causam esse omnium relaxationum ac proinde omnino proscribendam 
:io raordicus tuetur peccare formaliter quicumque operatur juxta opinionem 
j.ractice probabilem relicta sibi probabiliore ac tutiore ac per consequens 
niülto magis peccare qui illam ut tutam docent. Quomodo ergo potest animo 
introducendi libertatem defendendi suam opinionem et ipsi contrariara talia 
proferre: cum manifeste sit, hoc fore pugnare pro libertate peccandi. 

Quinto : quia, si pugnaret pro libertate in Societate, debuisset monstrare, 
• am non esse in Societate at in Societate esse libertatem ac semper fuisse 
ilt'claratur, tum lege universali contenta in decreto 18 XIII ac ultimo congre- 
uationis Generalis, tum exemplo eorum. (|tii libere opinionem faventem prae- 
"pto docuerunt in Societate, ut Pater Comitolus, Pater Andreas Blanco sub 
nomine Candidi Philaleti et P. Thomae Muniessas et P. Alfari, qui illam 
l)ublice docuit in collegio Romano ac publice etiam illam actu docet Pater 
Camargo in collegio divi Ambrosii Vallisoliti. Ergo conatus Patris Ge- 
neralis alio tendit quam ad introducendam libertatem. Si ergo illam auferre 
iiitendit, ut palam, dum privatus esset, clamat, palam etiam loquatur Generalis, 
nee sibi persuadeat suas artes ignorari. Manifestum enim est sibi consen- 
tientes singulari affectus favore ac gratia prosequi, ac dissentientes persequi 
ut videre est in Alfaro, Camargo et Rubio et in Patribus Abarca Xaverio, et 
aliis, et novissime in Patre Ortizio, Revisore Hispaniae, a quo non pauca offi- 
cia servitutis ac benevolentiae accepit Pater Generalis. Sed postquam contra 
editionem libri sui et contra approbationem libri Patris Elizaldi a Religione 
reprobati et ad tribunal sancti officii delati,*) extreme illura mortificare 
conatus est, et ab officio Revisoris removere ut in ejus locum sufficeret Alfa- 
rum cum ingenti omnium bonorum scandalo. 

51. 

Der Secretär des Generals habe die Löwener Professoren veranlassen wol- 
len, dass sie zu Gunsten des Buches des Generals an den Papst schreiben 
und dem General versprechen, die gelindere Meinung nicht vorzutragen. 

Inter raolitiones pro vulgando libro una haec est: Rogavit Pater Secre- 
tarius Patrem Jacobum de La Fontaine, Praefectum studiorum nostrorum 

*) Hier fehlt ein Wort, das schon das Original nicht hat. 

11* 



164 

Lovanii, et per hunc alios Professores, ut in favorem libri seribere vellent im- 
mediate ad summum pontificem, epistolarnqüe apertam sub sigillo volanti (ut 
vocant) ad se mitterent etc. ßogavit dein, ut quasi consolatorias darent ad 
Patrem Nostrum eique promitterent, a se nunquam docendam sententiam benig- 
nam etc. vel quid simile, nolintque hujus rei conscium fieri Patrem Provin- 
cialem. Modeste illi et reverenter utrumque recusarunt ; ita mihi confidenter sub 
rosa narravit dictus Pater de Lafontaine, quod et ego eadem confidentia censui 
significandum Reverentiae Vestrae, cui forte jam incidet, quod incidit mihi, 
nimirum ex illa repulsa factum esse, ut Pater Jacobus, quem scio a Provinciali 
et Consultoribus norainatum fuisse ad Rectoratum Lovaniensem. et nominati- 
onem illam a Patre Secretario probatam, deinde tarnen declaratus non fuerit. 
sed alius, nempe Pater Petrus Regier, qui nominatus erat pro Äntwerpiensi 
CoUegio, cui moderando communi judicio magis idoneus erat ob innatam sin- 
ceramque bonitatem , quam seminario Lovaniensi: compatimur omnes viro 
optimo et vovemus, ut feliciter ei^ et secus ac timemus, regimen succedat. Ex 
his aliisque videt Reverentia Vestra per quem et qua ratione haec provincia 
regatur. 



52. 



Eine kurze Geschichte des Buches des Generals. 

1. II P. Tirso Gonzalez, mentre ancor era in Ispagna, scrisse un trat- 
tato, in cui non tanto impugnava (che questo non era niente) quanto detestava 
la sentenza di coloro, che dicono, non esser V huom' obligato a seguitare in 
tutto r opinion piü probabile. ma potersi conformar eziandio a quella clie 
seml)rasse men probabile. 

2. Questo trattato fu esaminato piü d' una volta in Ispagna e in Roma. 
e riprovato costantemente da Revisori, nc per quanto facesse V Autore poti^ 
mai ottener licenza di stamparlo ne dal P. Oliva, no dal P. Nojelle. Ma egli, 
che non riconosceva nel suo parto que' difetti, che v' erano, si persnase che 
i Revisori e i Superiori sol percio V havessero riprovato, percho militava ptr 
la sentenza piü stretta. 

3. Venuto poi a Roma persuase a Papa Innocentio IX che nella Com- 
pagnia non si permetteva che alcuno si mettesse a difonder la sentenza piü 
stretta; ed incitollo che chiedesse alla Congregation Generale 13* quel decreto 
ch' e il IS"*" di quella Congreg"*'. 

4. Posto questo decreto, s' avviso egli che non vi fosse piü che opporre 
al suo libro. Adunque, senza veruna nuova revisione, anzi pur senza licenza 
del M'^'' del Sacro Palazzo, fece stampar occultamente in Germania 1' anno 
1091 una parte del suo Trattato giti riprovato, aggiungendovi alcuno cose di 
nuovo, che sono le peggiori di tutte: ed affine d' impegnarsi a dar fuori ancora 
il rimanente ne pose T indice de' Capi al fine di questo libro. 

5. Un libro fatto stampar nel modo, che s' e detto, dovea stimarsi proi- 
bito ipso iure : raa il tutto sarebbesi facilmente dissimulato in grazia dell' 
Autore, se il libro per se stesso fosse toUerabile. Ma egli e intollerabile per 
la veemenza delle invettive, per V acerbita delle censure, per V odiosita dell< 
narrazioni e si che tutti quei che V videro, dicono ad una voce, cir egli hav- 
rebbe appertato maggior pregiudicio alla Compagnia se uscisse in luce; chi' 
non saprebbero arrecarlo i piü infesti suoi awersarij. 

6. Non par cosa credibile che un tal libro potesse scriversi da un tal 
Autore e poi stamparsi quand' egli giä era Generale. Ma raolto piü sembra 
incredibile quello che poscia s' e fatto per piü d'iin anno mezzo che e tut- 



fi 



, 1,(35 

(avia si fa per sostencre V iinpegno e ])er venire a capo di pubblicare, in 
i|ualunque modo si potesse, un tal libro. 

7. Che non iecero i TP. Spagnuoli che soiio in Koma (Caeteni dcsunt.) 



53. 

Consiciei'ationes Capitales 

ex Synopsi eorum, quae accideruut circa librum Praepositi 
Generalis de recto iisu opinionum probabilium, libatae a quodam 
>^smopseos lectore. 

Auszug aus der vom General in die Provinzen geschickten Synopsis 

oben S. 132), worin behauptet wird, dass die Berufung einer Generalcon- 

-legation der Gesellschaft nur zur Schande gereichen würde, überdies auch 

iinnöthig sei. 

1. Liber quondam scriptus est, et nuper impressus, stimulante et tantum 
iiou mandante summo Pontifice Innocentio XP. post operosum doctrinae examen 

approbationem per censores a se designatos. 

2. Libro improbatur sententia benigna de usu licito opinionis minus 
itiüie minusque probabilis, non quidem simpliciter, sed quam iudicat operans, 
aut iudicare prudenter potest, esse falsam. 

3. Praepositus Generalis hoc detulit iudicio PP. Assistentiura, qui librum 
11011 viderant, et videre recusabant, ut illum iam praelo expeditum, non curaret 

listrahendura, quod ipsi erat facillimum, et exclusisset praesentem controversiara. 

4. PP. Assistentes supplicarunt summo Pontifici Innocentio XII., ut 
librum mandaret supprimendum, causam allegantes gravem societatis pertur- 
liationem secuturam, si liber ederetur. 

5. Summus Pontifex timens societatis perturbationem mandavit differen- 
lam libri causam ad proximam Congregationem Procuratorum. 

6. Controversia elata foras speciem sumpsit valde ignorainiosam societati, 
<iuasi Praeposito üenerali volenti reformare laxitates Jesuitarum opponeret se 
>ocietas universa, quam repraesentent PP. Assistentes. 

7. Species est quidem falsissima utroque capite, sed tamen imponens 
liam sapientibus ita credentibus et non facile dissuadendis. 

8. Magis etiam de hoc persuadebitur mundus, si occasione huius contro- 
vorsiae et decernatur cogenda, et cogatur Congregatio Generalis. Jam nunc 
Romae, et alibi fabula est infamis cogendam a Jesuitis Congregationem Gene- 
ralem, ut deponant suum Generalem, quia se opponit ipsorum Probabilismo. 
Quid, si viderint ex omnibus Europae Provinciis moveri Jesuitas ad Congre- 
gationem illam Generalem? 

9. Periculum est ignominiae etiam gravioris. Certum est, viros Romae 
illustres etiam primis dignitatibus stomachari graviter de difficultate, quae 
facessitur libro argumenti tam necessarii, ut aiunt. Mussitatur iam pridem 
miiiimc obscure de deferenda ad examen et censuram sacrae Inquisitionis Ro- 
manac doctrina libro Praepositi Generalis improbata. Hoc si fiat, attentis 
praeiudiciis summorum Pontificum Alexandri VII. et Innocentii XI., consideratis 
etiam geniis et sensibus praesentium Inquisitorum, Cardinalium, et his subser- 
vientium Theologoium, minime vana est ominatio successus societati sinistri in 
his praesertim circumstantiis. 

10. Utcumque in partem omnem res versetur, non invenietur remedium 
adversijs igjiominiara praeseptem, et periculum gravioris ignominiae, nisi liber 



166 . 

Praepositi Generalis quoquo modo proileat in lucem, composita domi contro- 
versia inter Praepositum Generalem et PP. Assistentes. 

11. PP. Assistentibus proposita est ratio componendae controversiae, quae 
huc redit : PP. Assistentes librum legant : dicant quid in eo censeant mutan- 
dum, omissione, additione, aliterve salva substantia doctrinae de recto'usu opi- 
nionum probabilium. Atque haec etiam ad novam impressionem revocato 
libro, si fuerit necesse, non sine praefatione humana et suavi ad Theologos 
Societatis, qua imprimis profiteatur author, plenam libertatem illis relinqui 
sentiendi, quod verius videbitur. P. Secretarius explorata mente Praepositi Gene- 
ralis certos esse iubet Assistentes, illum minime difficilem se praebiturum, ut 
oninia agantur via consultatjionis nostris constitutionibus consentanea. 

12. Praepositus Generalis hanc rationem componendae controversiae 
subinde publice exhibitam valde probavit. PP. Assistentes adhuc quidem fixi 
perstant in sua sententia : nihil ^ edendum in lucem a Praeposito Generali de 
recto usu opinionum probabilium.* 

1 8. P. Generalis in hoc rerum statu animadvertens nihil remedii afferen- 
dum editione libri adversus ignominiam explicatam n" 6, nihil minus optat, 
quam edi librum improbantibus PP. Assistentibus, usque adeo, ut nuper ad- 
modum valde ipsi laborandum fuerit, ne a quibusdam Cardinalibus hoc ageretur, 
ut librum edere liceret adeoque esset necesse. Putatur nunc quidem discussum 
periculum, attamen attentis, iis quae sunt annotata n" 9, non vane praesagitur 
futurum serius ocius, ut non possit vitare hanc necessitatem. 

14. Si Congregatio Procuratorum mense Novembri 1693 decreverit cogen- 
dam Congregationem Generalem, haec non celebrabitur ante Novembrem 1694, 
forte et dilferetur ad Juniurn 169^ quod licet per formulam Congregationis 
Procuratorum. Si Congregatio Procuratorum mense Novembri 1693 non decre- 
verit cogendam Congregationem Generalem, celebranda, nihilominus veniet 
Congregatio Generalis novennalis mense Junio 1696. Ergo reipsa in Congre- 
gatione Procuratorum mense Novembri 1693 deliberabitur de anticipanda Con- 
gregatione Generali anno uno, aut summum sesquennio. 

Haec ad commoditatem eorum,'2quibus non erit otium aut potestas legendi 
synopsim. 

Studio *) supersedetur alia consideratione quorundam importune criticorum 
sumpta ex decreto Innocentii X. de Congregatione noyennali, cum sit injurio- 
sissima PP. Assistentibus, de quorum rectissima et religiosissima intentione 
uemini potest esse dubium rationabile. 



54. 

Notae in Considerationes Capitales. 

Eine Widerlegung des unter N. 52 mitgetheilten Auszuges aus der Synopsis 
des Generals. 

Ad 1*'" 1. Quid de libro, de quo nunc agitur. unus alterve olim Theologus 
extemus senserint, parum refert. A nostris eum examinatum non semel, ac 
reprobatum fuisse constat. 2. Quae fuerit Innocentii XL de hoc libro volun- 
tas, non constat: constat autem, quae sit voluntas Innocentii XII. 3. Certum 
est, ad eum librum, qui ad Innocentium XI. missus fuit, multa subinde adiuncta 
fuisse ab auctore cum in Hispania tum Romae. 4. Opus igitur erat nova revi- 

*) Diesen S^tz fügt ein zweites Exemplar dieses Schriftstüclces bei. 






167 



sione, tametsi liber antea fuisset approbatus. 5. Opus erat etiara approbatione 
Magistri Sacri Palatii. Defuit utraque. 

Ad 2".'" Cum ita res fert, non illa communis nostrorum, secl peculiaris 
»|uorundam sententia impugnari hoc libro dicitur: valet hoc enim ad minuen- 

I dam invidiam. Alias vero, cum edendi huius libri necessitas probanda est, 

I tum dicitur ea, quam auctor impugnet, sententia, ita invaluisse, ut iam regnet 
in scholis. 

Ad 3^"» 1. Publicatio libri suspensa iam erat a Magistro Sacri Palatii, 
iintequam Assistentes quidquid agerent : Voluit is enim librum prius videre 
4uam prodiret in publicum. 2. Quodsi eum probasset, nae is confestim fuisset 
distractus in omnem terram: nam auctor contendit se non teneri lucubra- 
tiones suas domesticae censurae subjicere. 

Ad 4*.'" 1. Nemo eorum, qui librum viderunt, non agnoscit, grave illum 
iledecus, ac intolerabile praeiudicium societati fuisse allaturum. Non ergo 

I poterat societas non turbari. 2 Sed Assistentes. inquis, librum non viderant. 

I Quid tum ? An non sciebant illum iam olim vehementer improbatum fuisse, 
Rc omnino reiectum? Atqui hoc unum erat satis. ut suppressum vellent. 
:!. Sed viderant etiam titulos capitum : atque istud plus quam satis erat, ut 
.|ualis esset liber, sine dubitatione iudicare possent. 

Ad 5t"^ 1. Cum Magister Sacri Palatii librum denique vidisset, hoc eius 
I uit iudicium : doctrinam quidem eo libro. traditam tolerari posse, quanquam 
HOC illa sibi onmi ex parte probetur : caeterum negari non posse, multis 
'»umino in rebus peccatum ad versus prudentiam fuisse, adeo.que librum, ut erat 
i-npressus, non esse publicandum. 2. Tum Pontifex omnia eius libri exempla 
supprimi prorsus iussit. 3. Post haec auctor ad corrigendum librum se con- 
v-Ttit: ac totis deinde viribus contendit, ut Pontifex eum externis censoribus 
1 t'oognoscendum committeret, ac, siquidem illi probarent, sineret denique librum 
l'iodire in lucem. 4. Assistentes contra volebant eum domesticis primum cen- 
s(nibus approbandum esse. 5. Cum ergo non iam de libro tantimi, edendusne 
au non edendus sit, controversia esset, sed utrum Praepositus Generalis tenea- 
nir, vel non teneatur, si quem velit librum emittere, domesticae illum prius 
submittere censurae, quae controversia, ut nostrae ferunt leges, decidenda 
wat: (Caetera desunt.) 



55. 

Altra lettera scritta di Roma in Ispagna nel 
medesimo tempo. 

Die Abstimmung der Procuratoren sei zur Berufung einer ausserordent- 
lichen Generalcongregation nicht hinreichend. Sie wird auch nicht abgehalten 
werden. Alles murrt über die Jesuiten wegen dieses Beschlusses; ganz Rom 
steht auf Seite des Generals, dessen Ansehen von Tag zu Tag, auch bei dem 
Papst und den Cardinälen steigt. Das Buch des Generals werde nächstens 
erscheinen. 

Ya V . . . . habra savido el suceso de la congregacion de la compagnia, 
en que de 33 votos los 17 fueron pro cogenda, y los 16 pro non cogenda. 
Algunos hombres doctos y mui versados en el instituto hazen judicio, que no 
hubo votos bastantes para obligar a convocar congregacion general : porque 
para esto se requieren plura medietate suffragia, y aqui aunque hubo 
plura, pero no plura medietate. Estase tra, bajando un papel mui grave, 



168 

que apoie este assumpto, y algunos tienen por cierto que esta congregacicm 
anticipada no se tendra. Fuertemente se murmura contra los Jesuitas por este 
deereto, y toda Eoma se pone de parte del General, y se persuaden que todo 
csto a nacido del libro, que saldra presto a luz. No se save, en que pararan 
los votantes Espaiioles, dicen que fue terrible el informe del Seiior embajador 
a fin de echarlos de los Eeinos y Dominios; y el Padre Assistente correra 
tormenta. Con la representacion que liara el Key Catholico al Papa luego su 
Santidad mandara suspender la tal congregacion, que a sida bien escusada, y 
esperara ala congregacion novenal. Decia el Senor Cardenal de Gaes al Gene- 
ral de los Jesuitas, que supuesto que a de entrar en el cielo que leva entrar 
como martir o como confessor. Los votos Espafioles seguian a los Franceses, 
que todo era una verguenza mala. El General esta alentado mucho, y cada 
dia mas venerado de todos, y favorecido de Reies y Emperadores, y el Papa 
y sacro collegio cada dia le tienen maior estimacion, que seria que viese Pioma 
el s*^ Tirso Cardenal, y que saoase Dios este bien para la compagnia de la 
opposicion de los de su raisma nacion ? Say de V . . . siempre etc. 



56. 

Copia literarum admodum Reverend! Patris Nostri 
ad Patres Provinciales. 

Der General theilt den Provincialen mit, dass der Papst, nach Prüfung 
der Abstimmung der Congregation der Procuratoren durch 5 Cardinäle, die 
Abhaltung einer ausserordentlichen Generalcongregation auf Grund der erwähn- 
ten Abstimmung verboten habe, ebenso jede weitere Disputation darüber. 

Reverende iu Christo Pater! 

Jam dudum Eeverentiam Vestrara cognovisse crediderim, quo die in 
postrema Procuratorum Congregatione major pars Patrum censuit, cogendam 
esse Congregationem Generalem, statim ipso eodem die dubitatum, an illa 
major pars sufficeret, ut verum legitimumque decretum constitueretur ; eamque 
dubitationem ad me legitime delatum fuisse: cum enim ex tribus supra tri- 
ginta suffragiis tantum septendecim pronuntiassent esse cogendam; ista non 
videbantur implere justum numerum suffragiorum praescriptum a formula, quae 
negotium istud transigi jubet ad plura medietate suffragia Ergo ne quid 
forte non legitimum irreperet Patrum ex tota Societate convocationem ; meum 
esse duxi statuere ante omnia, quid in praeterita suffragatione juris inesset: 
et an ista fuerit satis ad validum firmumque Decretum. Et ne in re tanti 
momenti quidquam temere lieret, consulendos inter prima statim viros doctrina 
praestantes, Instituti praesertim nostri, et juris utriusque peritissimos : quibus 
auditis secutus Decessorum meorum, et in casu simillimo Patris Claudii Aqua- 
vivae exemplum, authoritate a Sancta Sede in Bulla : Ascendente Domino, et 
a Congregatione Generali IV. Deereto XIX praepositis Societatis in declarandis 
dubiis constitutiones et decreta generalia spectantibus, attributa, ad suborti 
dubii declarationem decisionemque procederem. Verum priusquam ad hoc veni- 
retur placuit S. D. N. Innocentio XII. causam avocare, eamque tradere exarai- 
nandam quinque S. E. E. Cardinalibus, Gaspari nimirum Carpineo,. Sanctitatis 
Suae Vicario, Galeatio Marescotto, propraefecto congregationis concilii, Fabricio 
Spada, Pontificii status Secretario, Bandino Panciatico, Prodatario, et Joanni 
Francisco Albano, Brevium Secretario, specialiter pro ea deputatis. Acquies- 



1^9 

cendum nobis fait parenduinque raandato Sanctitatis Suae. Quare tertio die 
labentis Augusti iidem einiiientissimi Patres in uiium coacti de causa prouun- 
tiarunt ac censuenmt: Non constare de valore Decreti pro cogcnda Cougro- 
gatione Generali ac proinde vi et efficacia illius cogi non posse. Tum facta 
(^dem Sanctissimo hujus declarationis relatione Sanctitas Sua probavit eam, 
mssitque pro definitiva nee novae ulli disputationi obnoxia sententia liaberi. 
Istud ipsum communi hac epistola significo in praesens Reverentiae Vestrae, 
quae amplius tota re edocebit consultores suos, et primarios Provinciae viros. 
Sanctis ejus suffragiis nie demum commendo. 

Ex domo hac Professorum die 14. Augusti 1694. 

Reverentiae Vestrae 

Öervus in Christo 
Thyrsus Gonzalez. 

57. 

Ex literis P. Francisci de la Chaise 1. Sep. 1694 
ad P. Cleneralem. 

P. La Chaise schreibt an den General, er habe endlich sein Buch erhal- 
ten; bisher habe er eine falsche Vorstellung davon gehabt; nach seinem und 
sehr vieler anderer gelehrten Männer Urtheile vertheidige es eine Meinung, 
welche in Frankreich als noch zu lax gelte. 

Tandem expectatus duduni P. V. liber in nianus nieas pervenit, quem 
cum, quoad per negotia licuit, tantum hactenus delibarim, dicam alias libere 
cum bona P. V. venia, quid de illius doctrina sentiam. Fatebor Interim, mea 
me de illo concepta opinione supra modum deceptum fuisse. Cum enim expec- 
tassem moralem omnino severam circa usum opinionum probabilium, eam primo 
statim conspectu inveni cum plurimis viris doctis laxiorem quam ut his in 
regionibus ferre possimus. Disputamus porro in scholis et universitatibus 
nostris, utrum ex duabus opinionibus certo et communi omnium consensu pro- 
babilius liceat minus probabilem, sed tamen, ut ajebam, certo probabilem 
sequi. Ita ut vix hodic quemquam invenire sit apud nos, qui doceat, posse quem- 
quam in praxi sequi opinionem probabiliter probabilem in concursu opinionis 
certo probabilis. Putat vero P. V., quemcunque debere esse judicem proba- 
bilitatis alicujus opinionis, ita ut eam sequi possit, quae sibi videatur pro- 
babilior, etiamsi in se haec eadem opinio sit tantum probabiliter probabilis, 
nee conveniant Doctores de ejus probabilitate. Sed abstineo ab ulteriore 
discussione, cum mihi non licuerit hactenus opus sane arduum attentius 
perlegere. 

Mihi nudius tertius reddita est epistola P. V. 10. Aug. data, ad quam 
nihil habeo quod respondeam, nisi quod optandum omnino foret, ut in ea 
quoque controversia opinio probabilior in Societate locum, quem dcbuerat 
obtinuisset. 

58. 

P. Christoph Rassler in üillingen schickt den ersten Theil sehier gegaii 
das Buch des Generals gerichteten imd bereits gedruckten Thesen, nachdem sie 
die Censur der Provinz passirt, an P. Truclisess, um sein ürtheil zu hören; 
der andere Theil sei in den Händen des Provinzials oder Censors. Diejenigen, 



170 

welche die Tliesen gelesen, seien mit dem Inhalte einverstanden, nur nehmen 
sie, sowie die Censoren daran Anstand, dass er dabei offen und namentlich 
den General bekämpfe. Rassler vertheidigt sich dagegen. 

Reverende in Christo Pater ! 

Misi nuper Augustam ad Patrem Marell exemplar aliquod Thesium mea- 
rum quoad eam partem, quae typis excusa jam est, ut illud mitter et ad 
Reverentiam Vestram. Commendavit is illud Illustri Domino Baroni de Dalberg. 
consanguineo Archiepiscopi et Electoris Trevirensis studiorum causa Romam 
et Germanicum ibidem Collegium petenti, a quo proin ipsura Reverentia Vestra 
accipiet: jussus enim est ipsemet in manus Reverentiae Vestrae id consignare, 
nee ulli alii illud committere, quod et promisit, nescius tamen, quid rerum 
illud sit, sed reverendo Patri Marell notum id est. Mittere autem ad Reveren- 
tiam Vestram exemplar hoc volui, ut postquam jam in Provincia nostra cen- 
suram subiit, Reverentiae Vestrae *quoque de eodem Judicium requirerem, quem 
ipsum in linem optaram sane, ut alteram quoque earundem thesium partem, 
quae impressa nondum est, Reverentiae Vestrae transmittere possem: sed non- 
nisi unicum illius partis scriptum exemplar habeo, quod ipsum etiamnum est 
in manibus Reverendi Patris Provincialis, aut forte Censoris iterum alicujus. 
Qui in Provincia nostra lucubrationem hanc meam legerunt. non improbare 
illam dicuntur quoad substantiam doctrinae: displicet tamen illorum aliquibus 
modus, quod scilicet in eadem expressam Reverendi Provincialis Nostri menti- 
onem farciam, ejusdemque librum hac ipsa de materia publici non pridem juris 
factum velut ex instituto confutem. Equidem non diffiteor, hoc a me agi, 
imo praecipuum facile hoc erat, quod Thesibus hisce meis intenderam : cur 
tamen id minus probandum sit. si vera de cetero esse judicetur doctrina, quam 
in iisdem propono, necdum satis dispicio. Nam si vera est Thesium mearum 
doctrina, falsam esse oportet illam, quam Pater Noster libro illo suo propugnat : 
si autem falsa haec est, non potest non esse perniciosa illis, a quibus vel vera. 
vel saltem probabilis esse judicatur: quamdiu enim talem quis illam esse exi- 
stimat, jam non potest ille amplius formare sibi dictamen practicum conscien- 
tiae saltem moraliter certum (quäle ad minimum ad honestatem actionis 
moralis requiritur) quo judicet, se licite et honeste in praxi sequi posse sen- 
tentiam aliquam minus tutam, et simul minus vel solum aeque probabilem, 
ac sit opposita tutior. Obligabitur itaque tutiores solummodo quasque senten- 
tias in operando sequi et ipse, et juxta easdem aliis quoque respondere, quae 
tamen obligatio et pluriraum habet difficultatis, et hac ipsa de causa non 
paucis occasio erit multorum gravium peccatorum, a quorum periculo procul 
abessent, si falsam ac improbabilem esse cognoscerent rigidam illam Patris 
nostri sententiam. Quare si quidem falsa haec est et improbabilis, vel maxime 
expedit, ut talem illam esse in publicum constet, ac proinde rectissime con- 
futatui:. Sed enim, inquiunt, fieri id potuit, quin mentio aliqua fieret Patris 
nostri librique ab eodem editi. Etiam hoc non diffiteor: facile enim mihi fuisset. 
ut quoties in luci/bratione mea locum aliquem citabam ex libro Patris nostri, 
loco illo ac nomine dissimulato citarem adversarios in communi, vel etiam ex 
his alium quempiam in particulari, quandoquidem pauca admodum erunt in 
libro Patris nostri sententiae rigidae fundamenta, quae non apud alios quoque 
ex adversariis, maxime vero apud Mercorum, Gonetum, Contensonium et Eli- 
zalde reperiantur. Sed tamen cum Patris nostri Über jam et prius quam in 
lucem ille publicam prodiret, tantam sui expectationem apud orbem literarium 
Universum concitarit, et postquam illam aspexit, tanta passim aviditate a quam 
plurimis et comparetur, et legatur, ac dubium insuper mihi sit nullum, fore 
non paucos, maxime ex raediocriter doctis, quibus doctrina in eodem contenta 
aut vera aut saltem probabilis esse videatur, plurimum sane expedire censebam, 
censeoque etiamnum, ut, siquidem eadem doctrina falsa est, constet etiam in 



171 

publicum, hunc quoque librura, quo eadem verosirailius forte, quam alias un- 
quam liactenus factum sit, propugnatur, examini, (si loqui ita fas mihi est), 
esse subjectum. nihilominus in eo esse, quod quiclem momenti aliquid habere 
videatur ad rigidam sententiam comprobandam, quod non solide sit eonfutatum, 
prout factum a me esse judicant illi ipsi Thesium mearum censores, qui omis- 
sam a me vellent libri hujus Patrisque Nostri inentionem : et quamdiu id, 
quod modo dicebam, non satis constat, multi satis ex iis, qui Patris nostri 
librum viderunt, ab eodem vel persuasi, vel saltem in dubitationem quandam, 
et latentis in illo veritatis suspicionem tracti atque suspensi haerebunt, quod 
ipsura jam sufficit, ut in praxi nee ipsi sequi, nee aliis consulere possint sen- 
tentias minus tutas, nisi eadem ipsis apparuerint simul etiam ut manifeste 
probabiliores. 

At inquiet forte nonnemo, quantumvis nullani in Thesibus ego meis 
inentionem fecero Patris Nostri, tarnen prudentiores, qui et illius librum. et 
iiieam hanc lucubrationem legerint, ac diligenter etiam inter se contulerint, 
satis advertent, Patris Nostri librum a me esse eonfutatum. Sit ita. Sed im- 
primis quanto facilius apertiusque id deprehendent non prudentiores tantura, 
sed etiam minus prudentes, ac mediocriter tantmn docti, si expressam Patris 
Nostri librique ab eo conscripti mentionem fecero eamque frequentem, quam si 
illam praetermisero? Dein non modico utrosque labore sublevavero, si quoties 
aliquid ex Patris Nostri libro confutando suscepero, toties ipsam etiam disser- 
tationem, caput, paragraphuui ac numerum, quo reperiri id possit, indicavero, 
iit locum illum in ipso etiam Patris Nostri libro absque longa et molesta 
-aepe inquisitione reperire possit lector, et arbitrari, quam et fideliter illum 
retulerira, et solide refutarim. Denique si, quod ago, agere me palam profiteor. 
ad multo plurium manus lucubratio mea perveniet, et legetur avidius quam si 
id dissimulavero. Gerte cum Dominus Bencardus non mea, sed sua autoritate, 
iino nie penitus inscio, pluribus jam per literas significarit, e typis suis ana 
cum libro Patris Nostri prodituram brevi esse confutationem ejusdem, plurima 
iain ab eodem diversis ex partibus exemplaria sunt petita. Si autem id solum 
constiterit, Dilingae editas esse Theses aliquas de usu licito opinionum proba- 
liilium, quibus benigna sententia propugnetur, pauci erunt, qui illas expetant, 
sed expectabunt potius, donec prodierit lucubratio aliqua, qua libro Patris 
Xostri satisfiat. Prodierunt nuporrime Ingolstadii ejusmodi Theses a Patre 
Joanne Banholfer compositae ac propugnatae, in quibus sententiam ille Patris 
Xostri et fundamenta ejusdem breviter quidem, sed tarnen docte, et meo judicio 
efficaciter confutat, dissimulato tarnen ut plurimum illius nomine et libro: 
illas tamen qui expetant vix plures ego futuros esse existimo, quam quot ex- 
l)etere solent Theses alias a nostris edi solitas. Item utique et meis accidet 
Thesibus, si multa dissimulatione usus Patris Nostri librum ita refutem, ut 
tamen hoc ipsum non profitear, neque ipsius mentionem faciam. Quare si 
ligida Patris Nostri sententia falsa est, et quod consequens est, perniciosa, 
ideoque expedit, ut liber, quo eadem ab illo defenditur, et confutetur, et con- 
futatus esse passim intelligatur, sique id ipsum non infeliciter factum a me 
esse judicatur, profecto magis expediet, ut in libello meo mentionem faciam 
Patris Nostri et libri ab eodem recens editi, huncque ex instituto refutare 
videar, quam ut hoc ipsum agam quidem. sed tarnen agere id dissimulem, 
maxime cum aliunde mihi quidem non occurrant rationes aliquae magni mo- 
menti, cur id fieri vel non deceat, vel alias non expediat. Voluit Congregatio 
Generalis ultima cuilibet de societate fas esse, utramlibet ex oppositis hac in 
controversia sententiis amplecti ac propugnare: idem a se permitti ipse etiam 
Pater Noster in operis sui Praefatione palam profitetur: licet ergo, nee inde- 
cens esse putandum est, sententiam benignam si cui vera illa esse videatur, 
araplecti, ac editis etiam vel Thesibus vel libris propugnare. Hoc vero si nee 
illjcitum est, nee etiam indecens, profecto nefas haud erit, oppositae quoque. 



172 

hoc est rigiJae senteiitiae Autores et iiominare et coufutare, si alias debita 
cum iiioderatione id ita fiat, ut palam sit, nihil in ipsis aliud, quam senten- 
tiam oppugnari, idque veritatis amore, non odio personarum. Licuit Patri 
Nostro Suarezli, Vasquezii, et innumerorum aliorum tum de societate nostra. 
tum etiam extra illam autorum non sententiam modo impugnare, sed noraina 
quoque eorundem referre, et loca indicare, quibus continetur doctrina illoruni, 
quam impugnat: cur non licitum parit^r sit theologis aliis tum intra tum 
extra societatem constitutis non modo Patris Nostri sententiam confutare, sed 
ipsum quoque nominare, et indicare loca, in quibus continentur fundamenta 
praecipua sententiae, quam fas est impugnare? Est ille societatis nostrae 
Praepositus Generalis, omni proin a nobis observantia prosequendus. Ita est, 
et ut talem ea, qua par est, revcrentia ipsum prosequor, nee in eo colendo 
cedam aliis; at quemadmodum librum ille suum non ut societatis nostrae prae- 
positus Generalis (quid enim ille ad hujus munus ac dignitatem pertinetV) 
sed ut privatus quispiam e societatip Theologus, prout ipsemet profitetur, scrip- 
sit ediditque; ita qui illum impugnat, privatum in illo societatis Theologuni 
et Doctorem quendam Salmanticensem impugnat, non Generalem societatis. 
Bellum est scholasticum, non civile neque domesticum, nisi civili aut domestico 
hello fervere dicenda sit societas, quoties ejusdem Theologi sententiis intpr se 
dissident, eorumque unus aliorum de rebus litterariis placita impugnat, et nisi 
dicere velimus, ipsam etiam Patrem Nostrum civile aut domesticum societati 
bellum movisse, cum benignam sententiam a plerisque societatis Doctoribus 
et olim propugnatam, et hodie quoque probatam impugnaret. Et vero si ei, 
quam Superioribus nostris debemus, reverentiae adversari censendum esset, 
eorundem de litterariis controversiis sententias ex instituto quoque confutare, 
quisquis ad supremos in societate fasces promoveretur, hujus libri omnes, quan- 
tumvis falsam et perniciosam doctrinam continere illi censerentur, sacrosancti 
evaderent, ita ut e societate saltem nullus eos absque irreverentiae nota posset 
ex proposito impugnare ac refellere. At hoc ne ipse quidem Pater Noster judi- 
cabit, imo neque optandum id ipsi videtur, cum multo magis ipsius, uti et 
societatis honori consultum prospectumque videatur, si Über illius ab aliquo e 
societate moderate modesteque refutetur, quam si, uti pronum est acciderc, 
idem ab extero quopiara praestetur intemperantius. Gerte multiplici ex capite 
liber ille refutationi ita est obnoxius, ut verendum magnopere sit, ne si illam 
alias quidam extra societatem constitutus primus occupaverit, eo insolentius 
eandem conficiat, quo minorem ipse quam nos reverentiam ac observantiam 
debere se Patri Nostro existimarit, magisque gloriosum sibi duxerit, ex ipso 
societatis nostrae Praeposito Generali triuinphum quaerere, quem desperare 
minime deberet. 

Atque haec quidem in eam me sententiam adducunt, ut existimem, etsi 
nuUa adhuc libri a Patre Nostro editi confutatio parata esset, optandum tamen 
esse, ut eadem ab aliquo de societate adhuc adornaretur. Nunc vero quoniam 
non modo pai-ata illa jam est, sed magna quoque ex parte jam impressa, multo 
magis permittendum esse censeo, ut, si alias veram illa solidamque doctrinam 
continere judicatur, debitosque modestiae terminos non excedit in publicam 
illa luceni prodeat, maxime postquam a Domino Bencardo ejusdem expectatio 
apud multos etiam exteros jam fuit excitata: hi enim si eandem supressani 
intelligerent, sie utique illud acciperent, quasi Patri Nostri voluntate id esset 
factum: hoc autem rursus parum sane honorificum foret ipsi Patri Nostro, 
utpote praefationi, quam libro ille suo praefixit, minime consentaneum, et sie 
videri posset ipsemet causae suae diffidere, si permittere non vellet eam a 
suorum quopiam impugnari. Accedit, quod alio quoque ex capite eadem con- 
futationis hujus suppressio foret satis incommoda, scilicet ob sumptus pro 
Charta, et typographorum labore in imprimendis tot quatemionihus jam sus- 
tiepto faciendos, qui ultra 100 florenos facile excurrunt: hi enim ciun a Defen- 



17S 

dentibus jure exigi non possint, utique vel a CoUegio nostro vel a Provincia 
demum nostra essent praestandi. qnod tamen aegre facerent ii, ad quos 
pertinebit. 

Atque haec sunt, quae hac de re nunc quidem ad Reverentiam Vestram 
perscribenda esse duxi, de quibus ipsis Reverentiae Vestrae mentem libentev 
percipiam. Eidem me demississime commendo. 
Dilingae 14. Oktober 1G94. 

Reverentiae Vestrae 

infimus in Christo servns 
Christophorus Rassler. 



59. 

P. Rassler schickt auf Verlangen des Generals seine im vergangenen 
Studienjahre für den Druck und eine akademische Disimtation vorbereitete 
Arbeit de recto usu opinionum probabilium (vgl. dazu S. 90. N. 15) an den 
1*. Secretür nach Rom, damit sie auch von den Generalrevisoren der Gesell- 
<;haft censirt werde. Er vertheidigt sich dann wegen der darin enthaltenen 
Aiigrifle auf den General. 

Reverende in Christo Pater ! 

Intellexi nuper ex Reverendo Patre Provinciali, quod Reverentia Vestra 
X voluntate admodum Reverendi Patris Nostri mitti ad se desideravit lucu- 
l)iationem aliquam meam de recto usu opinionum probabilium superiore anno 
litterario a me pro typo et Academica disputatione adornatam, ut, priusquam 
in publicam illa lucem prodeat, generaliura quoque Societatis Revisorum cen- 
surae subiiciatur. Eum in finem describi quamprimum curavi exemplar ^liquod 
illius, idque una cum hisce Reverentiae transmitto, enixissime rogans, i\t 
Iteverentia Vestra quoque adlaborare dignetur, ut quam citissime fieri poterit, 
les tota a PP. Revisorihus expediatur, et si quidem probata illa fuerit, et 
cnm bona Patris Nostri voluntate lucem publicam aspicere possit, maturc hoc 
mihi exemplar pro typo servitum remittatur. Cum enim primarius ex defen- 
dentibus elapso iam anno scholastico studiis suis theologicis finem irnj^osuerit, 
perquam incommoda ipsi accidit mora omnis longior quae disputationi suae 
iiijicitur. 

Ceterum etsi in eadem lucubratione mea Patris Nostri hac ipsa in con- 
iroversia sententiam non modo defendendam non susceperim, sed potius ex 
pvoposito eandem impugnem, minime tarnen verendum mihi esse existimo, ne 
r.iter Noster ea re offendatur, cum non modo ultima Congregatio Generalis 
in dec-rcto hoc XVIII. sed ipsemet etiam Pater Noster in operis h.ac de re sni 
praefatione omnibus Societatis Professoribns plenam fecerit potestatem, quam- 
<umque hac in controversia sententiam propugnandi, quae post diligentem veri- 
tatis inquisitionem visa ipsa ipsis fuerit melius fundata, et veritati magis 
'•onsentanea. Nee sane immerito : quemadmodum enim si falsa esset benignior. 
<iuam ego sustineo, praesenti in controversia sententia, et tarnen vera passim 
liaberetur, band sane nulluni illa morum disciplinae nocumentum afferret ; ita ex 
opposito negari non potest, quin rigida pariter, quam Pater Noster tuetnr, 
sententia si falsa esset, et tamen vera per errorem crederetur, haud parum 
esset perniciosa, quoniam minime necessariis anxietatibus scrupulisque non raro 
conscientias implicaret, oneraque nova eaque nee parva nee levia hominibus 
imponeret, quibus tamen ipsos voluisset esse sublevatos, eaque ipsa de causa 
spectata hominum fragilitate plurimis occasio foret multorum etiam formalium 
peccatorum, ubi tamen, si error abesset, ne quidem materialis peccati periculum 



174 

ullum subesset. Quare plurimum communis etiam boni, publieaeque utilitatis 
interest, ut sententiae utriusque fundamenta probe exarainentur, nihilque inten- 
tatum relinquatur, quod servire posse videatur ad explorandam magis hac in 
qiiaestione veritatem, donec de ista liquide demum constiterit: et sicut hac 
ipsa de causa reprehendi iure non potest rectissimus illorum zelus, qui cum 
rigidiorem sententiam persuasam sibi habeant, eandem pro viribus defendendam 
suscipiunt, ac aliis quoque persuadere conantur; ita nee illorum improbari po- 
test debetve consilium, qui cum re mature perpensa benigniorem ex opposito 
sententiam verara esse censeant, hanc ipsam aliis quoque probari Optant, utque 
id fiat, quantum possunt, elaborant. Ita autem mihi accidit, scilicet ut cum 
sententiae utriusqne fundamenta, atque illa imprimis, quibus Pater praecipue 
Noster plurimum tribuit, mecum ipso solius veritatis, bonique publici, quantum 
in me esset, promovendi studio diu multumque perpendissem, benignior sen- 
tentia veritati multo magis consentanea esse mihi videretur, quam opposita, 
maxime quoad eam partem, qua asserit, quod sententiam minus tutam sequi 
in operando liceat saltem tunc, q\iando eadem rite perpensis Omnibus operanti 
apparet ut aeque vel quasi aeque probabilis, quam opposita tutior, id quod 
adeo verum mihi videtur, ut vix non extra omnem controversiam collocandum 
esse existimem. Qaapropter ea prorsus spe fretus vivo, Patrem Nostrum, si 
non ipsam etiam, quam tueor, sententiam probaverit, intentionem saltem ac 
praesens consilium et conatum meum neutiquam esse improbaturum. 

Nee tamen lucubratione hac mea, etsi in publicam etiam lucem prodierit, 
Patris Nostri authoritati, quam per omnia salvam integramque esse cupio, 
quidquam erit derogatum, nisi existimare velimus, ipsum etiam Patrem Nostrum 
Suarezii, Vasquezii, et plerorumque aliorum de Societate gravissimorum scrip- 
torum authoritatem libro suo, quo scilicet diversam ab ipsis sententiam pro- 
pugnat, detrivisse. Nempe gravissimis etiam quibusque authoribus accidit, ut, 
cum in quaestionibus controversis diversi quid ab aliis sentiunt, ab iisdem 
aliisve eos subsequentibus impugnentur, quin tamen idcirco eorundem authori- 
tas violata aut imminuta esse censeatur, alias quotiescunque quis ab Angelico, 
vel a Subtili, vel ab Eximio Doctore diversum aliquid sentiret, ac propugnaret, 
reus esset agendus obtritae tantorum virorum authoritatis. 

Deinde niaior est multo Patris Nostri apud orbem litteratum authoritas, 
quam ut detrimentum aliquod pati illa posse videatur ex eo, quod privatus 
aliquis Theologus ab eiusdem sententia in una aliqua controversia discedat. 
Imo si etiam eiusdem praesenti in controversia sententia falsitatis aperte con- 
vinceretur, tamen nemo facile esset eruditorura, qui si praeclarissimum illum, 
quo eandem defendit, tractatum legeret, non in illo ipso et ingenii subtilitate 
et doctrinae profund ita te cum insigni claritate coniunctam, et magnam denique 
eruditionem praeter eximium, qui undique elucet, publici boni divinaeque 
gloriae zelum magnopere suspiceret, ac plurimum comraendaret. 

Denique vel bene solideque sententiam eiusdem impugno, vel male et 
inefficaciter id praesto. Si male ac parum solide id facio, non deerunt com- 
plures, qui hoc ipsum facile ac dilucide ostendant, tantumque abest, ut ea re 
Patris Nostri authoritati quidquam sit decessurum, ut potius nova aliqua facienda 
ipsi sit accessio, et labor hie mens praeclaro illius operi coUatus idem ipsi 
futurus sit, quod imagini est umbra, qua vivaces illius colores non tam obscu- 
rantur, quam nova velut luce illustrantur. Si autem bene solideque, quod 
dictum est, a me praestatur, sane etiam ad commune bonum pertinebit, ut de 
hoc quoque constet in publicum. Certissimo autem persuasum mihi habeo, 
Patrem Nostrum eo boni publici studio ac desiderio teneri, ut si liuius gratia 
etiam propriae authoritatis dispendium aliquod subeundum esset, subire tamen 
id rainime dubitaret, nee tam iacturam quam lucram inde fecisse se existi- 
maret. Et si aliter de ipso sentirem, nae ego grandem summo hiiic viro, et 



175 

rectissimo Julius zelo iniuriam irrogarera! Nullo igitur ex capite verendum 
mihi esse existimo, ne Patri Nostro labor lue et consilium meum iraprobentur, 
nee aliud porro superest, quam ut me huncque ipsum, si loqui ita mihi licet, 
partum meum Reverentiae quam studiosissime demississimeque comraendem. 

Dilingae 17. Novembris 1694. 

Reverentiae Vestrae 

servus infimus in Christo 

Christophorus Raaaler. 

S. J. 



60. 



P. Rassler theilt dem P. Truchsess Näheres über das Schicksal seiner 
literarischen Arbeiten in der Provinz mit, damit er den General davon unter- 
rii-liten könne. 

Reverende in Christo Pater! 
Gaudeo, quod ad Reverentiae Vestrae manus pervenerit ea pars lucubra- 
tinnis rneae, quae impressa iam est, et spero, benignum me in Reverentia 
^\^stra censorem habiturum, qui saltem substantiam doctrinae, quam in ea 
propono, non sit improbaturus ac sinml etiam condonaturus errores satis multoa 
typographi, quos ille, cui tjrpi corrigendi partes, cum ipse ob temporis 
ilrfectum suscipere illas non possem, demandare debui, non modo non omnes 
sustulit, sed multos etiam ipsemet de novo induxit, maxime quoad interpunctiones. 
Ceterum quod, cum una lucubrationis huius pars impressa iam sit, non 
impressa pariter sit et altera, causa alia non est, quam Superiorum voluntas, 
qui cum impressa iam pars una esset, ulteriori censurae et illam et alteram, 
• [iiae reliqua adhuc est, subiici voluerunt. Cum sub initium elapsi anni lit- 
terarii nobiscum esset Reverendus Pater Provincialis, facta mihi ab eodem 
jiotestas est edendae, ac sub ejusdem anni finem disputationi quoque Academicae 
Mibjiciendae lucubrationis alicuius de recto usu opinionum probabilium, nulla 
tarnen mentio tunc facta est de mole eiusdem. Compositionem dein illius 
paulo ante Pascha exorsus cum in eadem per duos circiter menses desudassem, 
ac ad medietatem fere eam perduxissem, adverti illam praeter expectationem 
ineam in maiorem sensim molem excrescere, quam qualis ordinarie esse solet 
libellorum, qui Academicis disputationibus subiiciuntur, ideoque dubitare incoepi, 
an eo usque se extenderet potestas a Reverendo Patre Provinciali mihi facta. 
Quare cum Pater Cancellarius alias litterarum aliquid daret ad Reverendum 
Patrem Provincialem, eundem hac de re monuit, meoque nomine petiit, ut 
potestas ab eodem mihi fieret, libellum etiam maiorem thesibus ordinariis 
t'dendi. Accidit autem perquam incoramode, ut illo ipso tempore Reverendus 
, Pater Provincialis in Helvetia versaretur, ubi litterarum commercium nequa- 
I quam tam expeditum esse solet, ut in reliquis Provinciae partibus. Quare 
' diutius multo, quam opportunum nobis esset, responsum ab eo nobis fuit exspec- 
tandum. Cum vero ultra sex iam septemve hebdomades illud exspectassemus ; 
. siraul autem tempus moneret, ut, si quidem anno etiamnum illo disputatio 
suscipienda esset, initium aliquando daretur impressioni; communicatis cum 
Patre Cancellario, imo et cum Reverendo Patre Rectore Augustano, qui in ea 
Reverendi Patris Provincialis distantia vicem tunc eiusdem vicinioribus in 
partibus agebat, consiliis, lucubrationem in tres partes dividere decrevi, a 
pluribusque defendentibus propugnandas, ut crescente libellorum numero singu- 
lorum moles decresceret. Evitare tamen non potui, ob ipsam scilicet materiae 
qualitatem, ut non pars altera, eaque ceteris maior ad 20 circiter quaterniones 



176 



excurreret, si quidem eo, quo postmodum usus sum, uti vellem charactere, et 
non minore potius illo, quem in philosophicis meis controversiis adhibui, 
quemque et Reverendus Pater Rector Augustanus et Dilinganus, uti et Pater 
Cancellarius, ac prae Ins omnibus Pater Bernardus magnopere mihi dissuaserunt, 
illi quidem, ut lectorum commodo consuleretur, hie vero, ut suum proraoveret: 
statuit enim et ipse pro se mille exemplaria imprimere una cum Patris Re- 
verendi libro distrahenda, quod quidem uti ab ipso non petii, ita nee potui 
prohibere. Facta igitur hae divisione nihil a Reverendi Patris Provineialis 
mente alienum faeturum me esse censui, si etiam nondum accepto ab ipso 
responso pro libello uno tres imprimi curarem et quoniam illorum maior, etsi 
ad 20 circiter quaterniones ascenderet, tantum tarnen materiae complexurus 
non erat, ut non 14 vel 15 quaternionibus comprehendi illa potuisset, si 
minutiore usus essem charactere, pro quali tamen quaternionum numero iam 
pro philosophicis quoque Thesibus facilem a Superioribus facultatem obtinueram, 
cumque insuper eiusmodi molis Ubellos iam complures a non longo sane tem- 
pore Thesium nomine in Provincia nostra editos esse non ignorarem, credebam, 
nee molem secundae partis velut aequo maiorem Reverondo Patri Provinciali 
esse improbandam. Sed en ! postquam ea lucubrationis pars, quam ad id usque 
temporis perfeeeram, censuram iam subierat tum Patris Cancellarii, tum etiam 
alterius e theologica Faeultate a Reverendo Patre Rectore ad id nominati, et 
postquam irapressioni, quae ulterius differri non poterat, initium quoque iam 
erat factum, supervenerunt litterae Reverendi Patris Provincialis ex Valesia 
datae, quibus maioris quoque libelli alicuius edendi potestatem mihi quidem 
non denegavit, sed tamen iussit: ut lucubratio prius tota Ingolstadium quoque 
mitteretur, ulteriori ibidem quoque censurae subiicienda, qua de re etiam 
Reverendum Vestrum Rectorem Ingolstadiensem per litteras monuit, et quid 
fieri vellet eidem significavit. Verum cum Reverendus Pater Provincialis, cum 
literas illas daret, nihil adhuc sciret de facta Interim lucubrationis totius in 
plures, earumque minores partes divisione, simul autem fieri non possc intel- 
ligeremus, ut, si Ingolstadiensium primum censuram subire illa deberet, anno 
adhuc illo imprimi, ac disputationi Academicae subiici posset; nee etiam in 
sequentem annum literarium differi illa posse videretnr, eo quod praecipuus 
defendens anno altero ad Theologiam rediturus non esset, denuo in eam veni- 
mus sententiam, nihil nos Reverendi Patris Provincialis voluntati contrariura 
esse facturos, si ineoeptam semel impressionem prosequeremur. Perreximus 
itaque, sie tamen, ut Reverendum Patrem Provincialem ea de re quantocius 
moneremus, eidemque factam a nobis divisionem signifiearemus, peculiari eum 
in finem tabellario ad ipsum misso. Atque ille quidem re intelleeta divisionem 
a nobis factam minime improbavit: in sententia tamen sua eatenus perstitit, 
ut negaret, potestatem a se fieri mihi posse, ut ullus trium illorum libellorum 
12 ad summum quaternionum numerum excederet quin prius ab illis, quos 
significaverat, censoribu sesset leetus, eorundemque iudicia ad se quoque trans- 
missa. Veritus scilicet est, ne, cum materia huius lucubrationis hoc quidem 
tempore sit admodum delicata, Patri Nostro minus probaretur, si quid qualem- 
cumque tandem tractatus potius, quam Thesium speeiem prae se ferens in lueem 
publicam prodire permitteret non praemissa censura alia, quam domestica, nee 
petito obtentoque eiusdem Patris quoque Nostri consensu. Huie igitur Reve- 
rendi Patris Provincialis voluntati eum parendum omnino a me esset, atque ex 
secunda quoque parte iam ultra 12 quaterniones irapressi essent, ac proin 
neque contrahi a me amplius illa posset, nee alia fieri subdivisio in partes 
adhuc plures ac minores, aliud non superfuit, quam ut alterius, quae reliqua 
adhuc erat, partis impressio suspenderetur, donee una cum priore ulteriorem 
censuram subivisset, edique posset eum bona Patris quoque Nostri venia. In- 
terim Reverendus Pater Provincialis certiorem de lucubratione hae mea fecit 
Patrem Nostrum, ac potestatem ab eo fieri petiit, ut, postquam consuetam illn 



^ 



17 7 

censuram in Provincia nostra subiisset, publicain in lucem ederetur. Hie vero 
per Reverendum Patreni Secretarium mitti ad se voluit eandem, ut Romae 
.|uoque ulteriori, atque adeo tertiae iam censurae subiiceretur. Atque ita qui- 

lem res liaec se habet. Quem autern porro exitum illa sit habitura, avide 
.'xspecto. Volui autem haec ipsa paulo pluribus ad Reverentiam perscribere, 
ut, si forte ad Patrem quoque Nostrum rumor aliquis de impressa iam Incu- 
l»rationis huius parte aliqua perveniret. itaque absque praescitu suo factum id 

sse miraretur, aut etiam improbaret, doceri posset de re tota, quae ita prorsns 
aicidit, ut eam descripsi. 

Reverentiae plurimum ac demississime me comraendo. 

Dilingae 24. Novembre An. 1694. 

Reverentiae 

infimus in Christo Servus 
Christopliorus Rassler. 



61. 

Kxemplar Epistolae Eeverendi Patris Secretarii ad 

meas, quas Thesibus meis, cum eas ad ipsum 

mitterem. adieci. 

Der P. Secretär antwortet dem P. Rassler auf seinen Brief (s. S. 173N. 58): 
müsse es ihm zu bedenken geben, ob es vortheilhaft und erlaubt sei, dass 
1- so schnell und offen gegen die Doctrin des Generals auftrete, die in ganz 
l'uropa mit solchem Beifall aufgenommen worden sei. 

Reverende in Christo Pater ! 

Accepi uno eodemque Cursore geminum fasciculum, in quo Reverentia 
\'estra reposuit lucubrationes suas Romae revidendas. In horum altero episto- 
larn reperi abunde cordatam, in qua suum factum et consilium scribendi suum 
niultis excusat. Equidem haud ipse sum tanti, ut rem hanc iudicare ausim, 
Tantum illud ex Apostolo usurpare fas est, quod non quaecumque licent, expedire 
videntur. Quare ad Reverentiae Vestrae prudentiam integrum rcjicio censere, 
:ni tam cito aperteque in Patris Nostri doctrinam ipsam involare et licuerit, 
. t expedierit, praesertim eo tempore, quo doctrinae huic universa fere plaudit 
lAuopa. Abstineo igitur me ab ista quaestione. Quod unice meum est, iam 
-um exequutus. Obtuli missos Codices Patri Nostro. Is Revisoribus de more 
cxaminandos mox tradet. Video, Reverentiam Vestram urgere me pro eorum 
oeleri expeditione. Sed hanc ipsam, cum nuUa per me stet, polliceri nequeo. 
Habent enim Revisores nostri plurima ad manus, quae maturare ipsos oporteat. 
i'raeterquam quod pro meditata disputatione editio huius opcris usui esse non 
iH)terit: quando quidem illa tantum permittere Patri Nostro consilium est, 
'iuae puras putas Theses disputandas quatuor aut quinque foliis continebunt. 
iieliquum est, ut mea demum obsequia praestem Reverentiae Vestrae, quam enixe 
rogo, ut in sanctis sacrificiis me Deo commendet. Romae 4, Decembris 1694. 

Reverentiae 

Humillimus servus in Christo 
Franciscus Guasinus. 



12 



178 

ßesponsum. 

P. Rassler antwortet dem P. Secretär auf seinen Brief (s. S. 177 N. 60): er 
halte es gerade deshalb, weil die Doctrin des Generals so allgemeinen Beifall 
finde, für nothwendig, gegen dieselbe, welche er für falsch halte, aufzutreten. 

Reverende in Christo Pater ! 

Si Eeverentiae Vestrae litteras bene intellexi, non undequaque probat 
consilium, quo meam de recto usu opinionum probabilium mentem Patris Nostri 
placitis contrariam paulo pluribus exponere, ac in aliorura quoqne notitiam 
typi beneficio proferre constitui. Gerte dubitare videtur, an ad prudentiae 
leges satis exactum id sit, mihique arbitrandum relinquit, an tarn cito aper- 
teque involare expediverit in Patrts hac in re Nostri doctrinam, idque eo prae- 
cipue tempore, quo eidem universa pene Europa plaudit. Ego vero, si meam 
hac de re sententiam Reverentiae Vestrae iterato candideque licet exponere, 
sie existimo, quaestionem hanc ab eo potissimum, si non et unice, dependere, 
an Vera, vel falsa potius sit Patris Nostri sententia, quam libro ille suo recens 
in lucem edito litterario orbi proposuit. Si enim vera illa fuerit, haud aegre 
permisero, non expedire, ut eadem vel cito, vel sero, clam, vel palam impu- 
gnetur, nisi sperandum forte sit, ipsa eiusdem impugnatione necquicquam ten- 
tata veritatem illius magis fore illustrandam : nee enim in tanti, quanti prae- 
sens est, momenti controversia non potest non esse noxius conatus omnis, quo 
veritas vel supprimitur vel obscuratur, hacque ipsa de causa Deum precor 
enixissime, precatusque sum iam alias quoque haud sane infrequenter, ut, si 
quidem vera fuerit Patris Nostri sententia, lucubrationem hanc meam, qua 
impugnandam illam suscepi, aeternis sepultam velit tenebris, nee permittat, 
ut lucem illa publicam unquam aspiciat, nisi forte eiusdem occasione futurum 
esse praeviderit, ut adversarii sententiae suae veritatem adhuc reddant illustri- 
orem. Et vero, si falsa potius fuerit eadem Patris Nostri sententia, aio 
fidenter, expedire vel maxime, ut cito illa minimeque dissimulanter impugnetur, 
idque eo magis, quo recentius doctrina illa a Patre Nostro est divulgata, 
maiorique plausu per Europam a plurimis excepta: quoniam, si falsa illa est, 
perniciosa quoque est in publicum, nisi falsam illam esse pariter in publicum 
constiterit, tantoque magis erit perniciosa, quanto plures fuerint, qui errore 
decepti eidem accesserint. Neque hac in re vel ipsum etiam Patrem Nostrum 
dissensurum a me existimo: quin ita persuasum mihi habeo, quod, si doctrinam 
hanc ille suam a veritate alienara esse deprehenderet, ipsemet eandem esset 
retractaturus, et falsitatis palam accusaturus sententiam, quam ut orbi per- 
suaderet, tantopere paulo ante laboravit, si, qui novo hoc labore sublevare 
illum vel posset, vel änderet, alius non existeret. Nee enim (qui rectissimus 
eiusdem zelus est,} optare ille posset, vel etiam permittere tantum, ut in tarn 
gravi controversia, in qua ipsomet teste de totius Moralis Theologiae funda- 
raento agitur, pars bona orbis Christiani veritatem ipsius potissimum causa 
ignoraret, et in errore versaretur, tantum ut suus authori plausus constaret: 
quin potius publico hunc bono, cum quo pugnare illum intelligeret, libentissime 
consecraret, ac sibi quoque accommodari pateretur id, quod divus Augustinus 
1. 2. de Baptismo contra Donatistas c. 5. de Sancto Cypriano disserens, qui 
baptismum ab haereticis collatum invalidum esse falso censuerat, pronuntiavit, 
Plerumque, inquiens, doctioribus minus aliquid revelatur, ut 
eorum patiens et humilis charitas, in qua fructus maior est, 
comprobetur, vel quomodo teneant unitatem, cum in rebus 
obscuris diversa sentiunt, vel quomodo accipiant veritatem, 
cu m contra id, quod sentiebant, declaratum esse cognoscunt. 



179 



Perspicuum igitur est, quaestionein hanc, qua quaeritur, an expedierit, ut Patris 
Nostri doctrina tarn cito aperteque impugnaretur, ab eo demum dependere, an 
vel Vera illa sit, vel falsa. Jam vero (si, quod sentio, libere quoque licet 
effaii) doctrina illa visa mihi qnidem semper est, videturque etiamnum, esse 
falsa. Non possum igitur non iudicare, si non Patris Nostri, vel meis etiam 
rebus privatis, publico saltem bono, quod privato anteponendura semper est, 
vel maxime expedire, ut eadem doctrina et cito et aperte impugnetur. An 
autem porro bene maleve falsam ego doctrinam illam Patris Nostri existimeni, 
PF. Eevisorum, imo et orbis litterati universi, si Pater Noster ita permiserit, 
iudicio arbitrandum libenter ego quidem permittam, planeque in ea sum per- 
suasione, e doctioribus, ubi et Patris Nostri librum, et meam hanc lucubrati- 
ouem legerint, non pauciores ibre, qui meis accedant partibus, quam quot 
modo, cum solum adhuc Patris Nostri librum viderint , eiusdem sententiae 
applaudunt, Gerte cum in Provincia hac nostra complures iam Theologi, iidem- 
que fere praecipui tantum niinimeque, si quid recte sentio, contemnendi, post 
Patris Nostri librum lucubrationem quoque hanc meam viderint, legerintque, 
nuUum ego illorum adhuc scio, qui non etiamnum benignam, quam ego tueor, 
sententiam rigidiori, quam Pater Noster sustinet, praehabendam esse arbi- 
tretur. Video, quid ad haec reponi adhuc mihi posset a Reverentia Vestra, 
scilicet etsi falsa etiam esset Patris Nostri sententia, impugnari tamen illam 
potuisse, quin mentio fieret adeo aperta Patris Nostri, librique ab eodem hac 
de re editi. Verum quod ad hoc attinet, non diffiteor equidem, fieri id potuisse, 
simul tamen intelligo, nequaquam ea id tieri potuisse efficacia fructuque, quo 
idem fieret, si ipse etiam Pater Noster, liberque ab eodem conscriptus editusque 
haudquaquam dissimulanter nominaretur. Cum enim hie et iam prius, quam 
in publicam ille lucem prodiret, maximam sui expectationem apud orbem litte- 
ratum pene Universum concitarit, et postquam illam aspexit, ingenti aviditate 
a quam plurimis et comparetur, et legatur, facileque insuper credam, non defu- 
turos, praecipue ex mediocriter doctis, sat multos, quibus doctrina in eodem 
proposita vera esse videatur ; plurimum sane expediet, ut siquidem doctrina 
ea falsa est, constet in publicum, etiam librum hunc Patris Nostri, a quo 
eadem verisimilius efficaciusque quam ab ullo alio factum hactenus sit, propu- 
gnatur, solide esse confutatum, abundeque ilU satisfactum, et quamdiu palam 
id non constiterit, multi satis ex iis, qui Patris Nostri librum viderint, ab 
eodem vel persuasi, vel saltem in dubitationem quandam pertracti atque sus- 
pensi liaerebunt, quod ipsum forte iam sufficiet, ut in praxi nee ipsi sequi, nee 
aliis consulere possint sententiam uUam minus tutam, nisi eadem ipsis simul 
etiam apparuerit ut manifeste probabilior. Si autem porro expedire censemiis, 
ut constet etiam in publicum, minimeque obscure, ipsum etiam Patris Nostri 
librum hac de re editum solide abundeque esse confutatum, profecto parum 
iam ad eiusdem Patris Nostri authoritatem pertinebit, utrum in confutatione 
illius expressa fiat mentio eiusdem, vel non. Interim vero certum est, facilius 
multo liquidiusque id, quod modo dicebam, constiturum esse in publicum, si 
mentio illius fiat minime obscura : magnoque insuper labore ac molestia lucu- 
brationis meae lectores sublevavero, si, quoties in eadem aliquid ex Patris 
Nostri libro confutandum suscepero, et authorem quoque et locum, quo inveniri 
id possit, indicavero, ut in eodem absque longa saepe molestaque sane inqui- 
sitione reperire illum possint iidem et arbitrari, quam et fideliter illum retu- 
lerim, et solide refutarim- Ut proinde, si multa ego dissimulatione hac in re 
uti vellem, ad aliud ea prodesse vix posset, quam ut maiore cum difficultate 
tardiusque a leetoribus intelligeretur id, quod ab iisdem quam primum cognosci 
vel maxime expediret; vel ut a multis etiam illorum id penitus ignoraretur 
non absque gravi tum ipsorum, tum aliorum quoque, quorum conscientias diri- 
gunt, praeiudicio, periculoque haud sane levi, ne ex una parte multi illorum 
hanc ipsam ob ignorantiam obligatos se esse existimarent ad tutiores tan- 

12* 



180 

tumraodo sententias in praxi sequendas, quoties oppositae minus tutae non 
clare ipsis ut multo probabiliores apparerent; et ex altera parte eidem obli- 
gationi ob nimiani. quam secum illa trahit, difficultatem non satisfacerent, 
atque ita multa etiam ac gravia saepe peccata consciscerent, a quorum tarnen 
periculo longe Uli essent remoti, si error ac ignorantia abesset. Deinde (quod 
sane non mediocri consideratione dignum esse mihi videturj si Patris Nostri 
sententiam librumque ab eodem editum re ipsa impugnarem quidem, sed tarnen 
nulla ipsius mentione facta, verendum esset non immerito, ne alius quispiam 
extra ISocietatem constitutus, si in lucubrationem hanc nieam incidisset, aliam 
exinde adornaret ipsemet, qua non iam dissimulanter, sed aperte Patris Nostri 
librum impugnaret, idque eo intemperantius, quo minus observantiae a se Patri 
Nostro deberi existimaret, magisque gloriosum sibi duceret, ex ipso etiam 
Societatis Nostrae Praeposito Generali, eoderaque viro doctissimo, editisque 
compluribus iam libris orbi notis^mo, triumphura quaerere, qualem hac in 
causa minime desperandum sibi esse arbitraretur, cum multa omnino sint in 
Patris Nostri libro (seu ea spectentur argumenta, quae ex ratione petita sunt, 
sive illa, quae ducta sunt ab authoritate) quae refutationi valde sunt obnoxia, 
ut in lücubratione mea satis ostendi a nie existimo, ac nie etiam tacente, non 
difficulter ab aliis quoque poterit observari. Quare ad ipsius etiam Patris 
Nostri authoritatein, quantum in hoc rerum statu fieri potest, tuendam per- 
tinere videtur, ut, cum über ipsius certo certius sit refutandus, munus hoc 
occupetur potius ab aliquo, qui de Societate sit, modesteque ac moderate id 
faciat, quam ut silentio nostro locum tempusque demus insolentiori aliorum 
dicacitati. Praeterquam quod etiam illud Patri Nostro apud multos non admo- 
dum tbret honorificum ac gloriosum, si intelligerent, uti non posset ab iis non 
intelligi, consilium illi esse non permittere, ut- suoruin aliquis contra librum 
hunc suum quidquam scribat, edatque, iamque paratam aliquam refutationem 
eiusdem sua ipsum authoritate suppressisse : sie enim multi id acciperent, ac si 
Pater Noster causae suae diffidere incoepisset. Videt proin Reverentia, quod, 
si quidem falsa sit Patris Nostri sententia, non modo expediat, ut Über eius- 
dem confutetur, de quo prorsus non est dubiuni, sed etiam ut id fiat aperte, 
minimeque dissimulanter, tum quia ad publicum id bonum omnino pertinet, tum 
etiam quia ipsius quoque Patris Nostri authoritati hac ratione niagis erit 
consultum. Quamquam quod ad posterius hoc caput attinet, ipsemet etiam 
Pater Noster non tantam utique illius, quantam prioris, rationem haberi a 
nobis volet nee ita pro tuenda authoritate sua solicitus est futurus, ut non 
public© illam bono, si cum illo componi iutegra aliquando non possit, post- 
haberi desideret. Quae ipsa procul dubio causa fuerit, ut gravissimam operis 
sui Praefationem aureis illis divi Augustini verbis obsignatam vellet : Magis 
optabo a quolibet reprehendi, quam sive ab errante sive ab 
adulante laudari: nullus enim reprehensor timendus est ama- 
tori veritatis. Ac rursus alteris illis ex eodem pariter sancto doctore 
petitis: Quisquis haec legit, ubi pariter certus est, pergat me- 
cum; üb i pariter haesitat, quaerat inecum; ubi errorem suum 
cognoscit, redeat ad me; ubimeum, corrigatine. Ita ingre- 
diamur simul charitatis viam etc. Atque haec sunt, quae Reverentiae 
Vestrae perscribenda esse duxi de ratione consilii mei, quo Patris Nostri librum 
impugandum suscepi. 

Ceterum quod Reverentia Vestra ad finem epistolae suae adiungit, lucu- 
brationem nieam pro meditata disputatione usui futuram mihi non esse, eo quod 
Patri Nostro consilium sit, ea tantum permittere, quae puras putas Theses dis- 
putandas quatuor aut quinque foliis contineant, ad hoc vix habeo quod reponam, 
nisi quod homo sini sub potestate constitutus, nee aliud facturus sim unquam, 
quam quod bona Superiorum, ac Patris imprimis Nostri voluntate, quam demis- 
sissime veneror, permittetur. Sed neque vel conditionis meae est, vel volun- 
tatis, ut in huius consilii, quod Patri Nostro sedere Reverentia affirmat^ rati- 



181 

uiies iiiquiraiii; spero tarnen, quoJ, si lucubratio inea a PP. Revisoribus fuerit 
])robata, et cum bona Patris Nostri venia in lucem publicam prodire perraissa, 
iacilc idem Pater Noster hanc quoque facturus mihi sit gratiam ac potesta- 
tem, ut eadem in publicam quoque disputationem deducatur, quandoquidem ex 
una parte nullum exinde v'-l veritati, vel Patris Nostri authoritati praeiudi- 
oium afierri potest, quod non eidem ipsa lucubrationis meae editione afferretur, 
si quod ipsi afferretur tarnen ; ex altera vero disputationes cum eins, vel maio- 
ris etiam adhuc molis libellis nee a Provinciae nostrae more, nee a Societatis 
legibus ita abhorrent, ut non frequentissime cum bona etiam Superiorum venia 
instituantur. Gerte cum geminum non ita pridem Philosophiae cursum Ingol- 
stadii confecissem, quatuor omnino libellos cum optima Superiorum voluntate 
Academicae disputationi subieci, quorum unus 16. omnino quaterniones, iisdem- 
que plus etiam materiae complexus est, quam quantum maximus ex tribus 
Ulis, in quos lucubrationem hanc meam partiri decreveram, continebit, ut facile 
deprehendi poterit ex quodam exemplari illius, quod Reverendo Patri Bartho- 
lomaeo Caregno, tanquam colendissimo, quo in Theologia per biennium usus 
sum, Magistro meo transmisi. Sed et in Italia integri quandoque Cursus Phi- 
losophici, vel certe compendia eorundem bene longa, quin et Romae ipsa etiam 
Patris de Esparza Theologia vel integra, vel magna saltem sui parte publicae 
disputationi fuit proposita. Accedit, quod huius ipsius disputationis exspectatio 
non modica non in Academia tantum hac uostra, sed extra illam quoque in 
diversis viciniae huius diversorum Ordinum monasteriis fuerit excitata, post- 
ijuam ex defendentibus duo geminos Sacrorum Ordinum Praelatos in Thesium 
suarum Patronos sibi delegerunt, honorque iste ab iisdem admissus iam est; 
[ui si intellexerint, disputationi huic ipsisque Thesibus a Patre Nostro inter- 
cessum esse, nescio quo pacto id sint interpretaturi, divinare tamen facile pos- 
tum, interpretationem Societati non adeo fore honorificam. Hoc tamen non 
:ta accipi velim a Reverentia Vestra, quasi existimarera, eam, quam desidero, 
[lotestatem fieri mihi debere : nam et negari illam mihi posse minime diffiteor ; 
sed ut Reverentia Vestra intelligat, non vanis omnino fundamentis subnixam 
esse spem meam, qua eandem a Patre Nostro factum mihi iri confido. De 
reliquo dominus est, quod bonum est in oculis suis faciat. Mihi iussa capes- 
sere fas est, illius vero labor erit, quil optet, iubeatve, explorare. 

Vereor, ne Reverentiae Vestrae patientiae prolixitate hac mea iam dudum 
gTavis acciderim : hanc tamen negotii, de quo agitur, ratio gravitasque mihi 
persuasit, speroque, eara fore Reverentiae humanitatem, ut non modo illam 
lacile mihi condonet, sed simul quaecunque a me dicta sunt hactenus, eo acci- 
piat anirao, quo dicta a me illa sunt, hoc est, optimo, et tum veritatis, tum 
publici etiam boni studioso, nee tamen in Patrem Nostrum iniquo, quippe 
quem non modo ut virum eximie doctum, summeque religiosum plurimum sus- 
picio, sed etiam ut Superiorem meum unice veneror, et amo ut Patrem, non 
affectu, sed sententia tantum hac una in re ab ipso seiunctus nee alii facile 
in eo colendo primas concessurus. 

Ad extremum illud quoque his omnibus addendum iudicavi, non eum in 
finem ad Reverentiam a me perscripta haec esse, ut omnia illa meo nomine 
cum Patre Nostro communicet (nescio enim, an circumspecte satis omnia a me 
sint scripta) sed ut Reverentia pro insigni, qua poUet, prudentia, eoque, quo 
in publicum bonum, Societatem, ac ipsum etiam Patrem Nostrum fertur, studio, 
secum ipsa perpendat, an non eorum aliqua Patri Nostro, cum alias hoc de 
negotio sermo cum ipso aliquis inciderit, opportune ab Ipsa possint suggeri, 
atque ipsi quoque aestimanda proponi. Atque hisce Reverentiae Vestrae demis- 
sissime me coramendo. 

Dilingae 29. Decembris 1694. 

Reverentiae Vestrae 

infimus in Christo servus 
Cbristophoms Rassler. 



182 



63. 



P. Rassler bittet den Assistenten Truchsess, seine Angelegenheit in Koiri 
zu betreiben ; insbesondere zu erwägen, ob seine Antwort auf das Schreiben 
des P. Secretärs diesem auszuhändigen sei. Beklagt sich darüber, dass seine 
Thesen nicht für eine akademische Disputation gebraucht werden sollen. 

Reverende in Christo Pater ! 

Accepi nuperrime una cum Reverentiae literis 4. Decembris ad me datis 
alias quoque a Patre Secretario, quarum exemplar aliquod hisce meis accludo, 
ut ex initiis hisce coniicere possit Reverentia, quem finem habiturum tandem 
sit negotium mearum thesium. Ad easdem opus quidem non erat response 
ullo: dedi tamen aliquod, idque satis prolixum, cui inserenda duxi nonnulla 
ex illa quoque epistola, qua aliquando Reverentiae rationem dedi consilii mei, 
quo Patris Nostri doctrinam ex proposito impugnandam suscepi, quibus adii- 
cere facile potuissem plura alia, si licuisset, atque illud imprimis, quod etiam 
ad Societatis nostrae honorem pertinere videatur, ut liber Patris Nostri solide 
confutetur: cum enim Europae constet universae, Societatein editioni eiusdem 
diu se opposuisse ; nee tamen persuaderi illi facile possit, quod Societati non 
tam substantia doctrinae in eodem contentae, quam modus, quo eadem initio 
fuit proposita, tantopere displicuerit; plurimum utique expediret, si ostendij 
posset, ipsam etiam doctrinae illius substantiam dignam omnino fuisse, cuij 
Societas acriter sc opponeret. Sed enim literis hoc ad Palrem Secretariuml 
meis inserere non sum ausus, certus, minime id ipsi Patrique Nostro probatuml 
iri. Imo vel sie quoque non parum subsisto, an rebus meis expediat, ut literae 
illae meae Patri Secretario tradantur. Sunt quidem in iisdera veritates ali- 
quae, quas ut Pater Secretarius, ipseque etiam Pater Noster et intelligerent 
ipsi, et ab aliis quoque intelligi non ignorarent, valde optandum esse videtur, 
ideoque Pater Cancellarius, aliique nonnulli, quibus consilii gratia illas exhibui, 
mittendas omnino esse censuerunt; nihilominus tamen cum iam prima epistola 
mea ad Patrem Secretarium nuper a me data visa eidem sit nimium animosa, 
verendum esse videtur, ne altera haec priore illa haud sane magis meticulosa 
minus adhuc ipse probetur, et vel audaciam, vel etiam imprudentiae aliquid 
sapere videatur, in cuius poenam negentur fors postea mihi aliqua a Patre 
Reverendo, quae ab eodem alias forte mihi fuissent permittenda- Quare ad 
Reverentiae V. prudentiam confugio, ac huius quoque epistolae exemplar aliquod 
literis hisce adiungo, ut ipsa demum statuat, quid factu hac in re Optimum 
videatur. Epistolam vero ipsam Patri Secretario inscriptam, iamque obsi- 
gnatam hoc ipso Cursore mitto ad Magistrum Petrum, qui eadem accepta ad 
Reverentiam V. veniet consilii causa (sie enim instructus a me ille est) an 
ipsemet consignare illam debeat in manus Patris Secretarii, an vero curare 
potius, ut per Janitorem aliumve ad ipsum perferatur. Ego vero de hoc non 
laboro, sed illud tantum a Reverentia determinari cupio, an epistola Patri 
Secretario tradenda sit, vel non ; et si quidem tradendam hanc ille esse non 
iudicaverit, rogo, ut eandem ad se recipere a Magistro Petro dignetur Reveren- 
tia et supprimere : si vero tradendam esse censuerit, non multa opus erit deli-| 
beratione de modo, quo ad ipsum illa perferatur. 

Ceterum quod ad epistolam pertinet, quam a Patre Secretario accepi,] 
illud in ea inexpectatum mihi, et parum sane iucundum accidit, quod iam nunc! 
tam categorice ille denuntiarit, a Patre Nostro potestatem mihi non esse faci-j 
cndam, ut lucubrationem hanc meam Academicae disputationi unquam subii- 
eiam. Sane si non penitus supressam illam velit Pater Noster, sed prodirej 
permißsurus sit in publicum, non apparet, quid emolumenti demum habiturusl 
inde sit ille, si disputationi intercesserit : interim tamen non parum molestiaCj 
et difficultatis exinde accedet tum defendentibus, tum etiam Collegio vel Pro- 



183 

viiiciae nostrae, quae typographo pro quingentis exemplaribus thesium, quiie 
media sui parte irapressa iam sunt, satisfacere debebit, cum nihil eo nomine 
a defendentibus iure exigi posse mihi videatur. Parum etiara honoris ea re 
exliibituin sibi fuisse existimabunt sacri illi Praesules, qui earundem thesium 
))atrociniuni a defendentibus sibi delatum iam admiserunt. Parum denique 
i^doriae in ipsum etiam Patrem Nostrum redundabit, ut qui vel causae suae 
iliffidere existimabitur, vel id tantum agere, ut male sit thesium earum authori. 

Deinde vel universe Pater Noster interdictura nobis esse volet, ne dispu- 
tationibus publicis quidquam aliud praeter puras putas theses quatuor aut 
quinque foliis contentas subiiciatur in quacunque demum materia, vel solurn 
in hac controversia aliud nobis non permittere decrevit. Si posterius, mirum 
profecto non inimerito videbitur multis, quod postquam ipse dixit, tacere dein- 
ceps reliqui debeant omnes, quasi vero post ipsum nihil amplius hac in materia 
a quocunque alio quamcunque demum in partem dici possit utiliter ad verita- 
tem vel inveniendam, vel inventam iam magis adhuc illustrandam, neque hoc 
amplius ad publicum bonum pertineat, quemadraodum prius ad illud pertinere 
videbatur. Si vero prius, parum id (ut plura alia, eaque haud sane levia, quae 
oecurrunt, dissimulem) parum, inquam, id Reipublicae litterariae profuturum 
esse existimo. Multi enim hactenus libelli a nostris pro disputationibus publi- 
cis fuere conscripti editique, quibus tum philosophicae, tum etiam theologicae 
(juaestiones variae discussae ac tractatae fuerunt haud paulo melius, quam pas- 
sim apud impressos etiam, eodemque gravissimos authores reperiantur. Nee 
uiirum, cum qui integros vel philosophiae vel theologiae cursus, uti vocare 
illos solemus, scribunt eduntque, nisi infiniti propemodum esse velint, non pos- 
sint ubique et in quaestione qualibet se difFundere, quantum vellent, ipsaque 
non raro materiae dignitas postularet, sed magna ut plurimum mediocritate 
(ontenti esse debeant ; ubi e contrario qui quaestiones singulas libellis singulis, 
vel certe in horum quolibet earum paucas examinandas ac dilucidandas susci- 
piunt, immorari iisdem possunt, quantum voluerint, et expedire intellexerint. 
Non modicus igitur eiusmodi libellorum fructus est, quo tamen omni carendum 
deinceps esset, si illis omnibus Pater Noster interdictum esse vellet. Verum 
de hoc alii fors magis erunt soliciti : Ego ne Reverentiae V. diutius molestus 
accidam, scribendi finem facio, ad ultimas ejusdem, quarum sensum satis intel- 
lexi, alias responsurus. 

Reverentiae V. demississime me commendo, simulque eidem felicissimum 
praecor anni novi decursum, cuius exordium, ubi meas hasce acceperit, iam 
utique auspicatissimum ipsi extiterit. 

Dillingae 29. Decembris Anno 1694. 

Reverentiae 

Intimus in Christo servus 
NB. Christophorus Rassler. 

Kogo iterum demississime Reverentiam, ut 
curare dignetur, ut a PP. Revisoribus res 
haec cito expediatur, prout fieri ab ipsis 
facile poterit, si modo et ipsi voluerint, et 
Pater Noster permiserit. 

64. 

P. Kassler tragt den Assistenten Truchsess, ob seine an ihn geschickten 
Briefe ihm nicht zugegangen 'seien ; der P. Secretär habe sein Antwortschreiben 
erhalten; denn dieser habe^ihm wieder mit Vorwürfen geantwortet. Rassler 
legt seine dem P. Secretär gegebene Antwort bei und vertheidigt sich auch 
bei dem Assistenten gegen die Vorwürfe des P. Secretärs. Rassler schöpft gleich- 



184 

wohl aus dein Rechtlichkeitssinii des Generals die Hoffnung auf glückliche 
Beendigung seiner Angelegenheit. Durch den Provincial sei ihm der Befehl 
des Generals zugegangen, dass alle gedruckten Exemplare seiner Thesen, bis 
die Revisoren geurtheilt hätten, bewahrt und Niemanden mitgetheilt werden 
sollen. Er werde sich dem Befehle fügen; allein es seien bereits Exemplare 
in anderen Händen. Schliesslich wünsche er, dass die auch für andere Cen- 
suren aufgestellten Revisoren der Gesellschaft seine Thesen prüfen. 

Reverende in Christo Pater ! 

Literas, quas Reverentia 16. Aprilis ad me dedit, ante duas iam septi- 
manas accepi : a Phistero autem nihil adhuc responsi habeo : unde dubitare 
incipio, an ultimae meae, quas ad ipsum dedi eodem tempore, quo ad Reveren- 
tiam scripseram, eidem fuerint redditae, vel non. Ut id se habeat, accepit 
tarnen suas Reverendus Pater Secretarius, quas Magistri Petri literis inclu- 
seram, et ab hoc reddi illi cupieBam, quo certior esse possem, an ad eum per- 
venissent. Quid autem hie ad eas mihi reposuerit, intelligere poterit Reve- 
rentia Vestra ex meo responso, cuius exemplar aliquod hisce adiungo, missurus 
id Reverentiae iam ante octiduum, si per tempus licuisset: sed cum ob alias 
occupationes responsum illud ad ultimum usque diem differre essem coactus, 
idque prolixius non nihil, quam initio destinaveram, evasisset, nee describere 
amplius id potui, nee curare, ut ab alio pro Reverentia quoque describeretur. 
Puto autem, quod nee Pater Secretarius eodem sit offendendus, nee Pater 
Noster, si huic quoque illud is exhibuerit, uti facturum esse nullus dubito. 

Praeter ea, quae ex responso meo colligere poterit Reverentia, Pater Secre- 
tarius obiicere mihi visus est etiam aetatem meam, et stipendiorum, quae in 
theologia meritus hactenus sum, paucitatem. Sic enim inter alia loquitur: 
Ratio boni publici, qua se ait ad scribendum fuisse permotum, 
est nova in Patrem Nostrum et maior irreverentia, perinde 
quasi, nisi statim ipsius doctrinae a Theologo magni qui- 
d em ingenii, sed oh aetatem paucorum adhuc stipendiorum, 
obviam iretur, salutis aeternae periculum inciderent plurimi. 
Ego vero etsi irreverentiae erga Patrem Nostrum illa intentionis meae profes- 
sione a me, ut ipsi quidem videtur, admissae notam, quam sane nolim mihi 
adhaerere, amoliri a me studiose conatus sum, aetatem tarnen meam excusan- 
dam mihi non esse duxi, tum quia verebar, ne, si id facerem, Pater Secretarius 
existimaret, me aceusationem illam iniquiore animo ferro, quam re ipsa feram, 
tum etiam quia persuasum mihi erat, eundem pro sapientia sua satis per se 
ipsum esse intellecturum, aetatis defectum qualemcunque nee lucubrationi meae, 
nee ei, qua scribendam illam suscepi, intentioni obstare posse, si aliud, quod 
in ea reprehendi iure possit, non occurrerit, maxime cum ipse etiam Pater 
Noster aetatem meam vixdum attigerit, certe parum admodum excesseiit tunc, 
cum librum suum, quem simili utique intentione iam tunc quoque edi opta- 
verat, non scripsisset, cum ab eo tempore triginta iam et aliquot anni abi- 
verint, ipse autem nunc septuagenario haud multo utique futurus sit maior, 
quam ad aetatem mihi ultra triginta amplius annos non desunt. Sed hae 
nugae sunt utique, si libere, quod res est, effari mihi licet coram Reverentia, 
et ad rei substantiam nihil admodum taciunt. Cum de rei veritate disj^utatur, 
rationum momenta expenduntur, non annorum, quos eorum authores vixerunt, 
numerus a sapientibus computatur. 

Etsi autem porro ex Patris Secretarii quidem literis parum adhuc spei 
mihi affulgeat de facienda mihi a Patre Nostro potestate lucubrationem meam 
in publicam lucem proferendi ; de hac tamen necdum penitus desperavi. Susten- 
tat etiamnum aliquantulum spem meam illa, quam de Patris Nostri rectitu- 
dine concepi, opinio, studiumque, quo idem flagrat, boni publici et salutis 
äilimartitn, ad qunm ipsemet satis procul dubio intelligit, quantum pertineat 



185 

quaecunque maior praesentis de recto usu opiuionum probabilium coiitiover- 
siae illustratio, quae servire possit ad vcritatem tanti iiiomenti iam quaciinquc 
demuiii parte illa steterit, eruendam. 

Non parum etiam in eadem me confirmat scriptum illud, quod ante bien- 
nium circiter ex eiusdem Patris Nostri voluntate Provinciis est communicatnin, 
ac nupperrime iterum (nam alias quoque illud non legeram) ad manus meas 
pervenit, cuius titulus est: Examen rationum, ob quas conveniat, 
vel non conveniat luce publica donari librum Praepositi 
Generalis Societatis Jesu de recto usu opinionura probabi- 
lium. In huius enim parte secunda, ratione prima, §. 3. «. 7. cum baec sibi 
ipsi eiusdem autbor velut obiecisset: Rimanti et vestiganti occurrit, 
evenire posse (quam sit verisiraile eventurum, nescio) ut quis- 
piam de Societate Theo logus benignus publico scripto confu- 
tatum eat sententiam moderatam Praepositi Generalis. Tum 
vero quid agat Generalis? rem perplex am? Mox ita respondet : 
PraepositusGeneralisquondam Professor tbeologiae, et author 
libri de recto usu opinionum probabilium censet, minime 
indecorum fore sibi, neque ut Praeposito Generali, neque ut 
Professor i quondamTheologiae scribi a quopiam contra suara 
illam sententiam. Ipse ut Praepositus Generalis (en! praecisiones 
obiectivas, quas Pater Secretarius in mente facile, in re vero ac more difii- 
culter sustineri posse existimat) nullam partem habet in sententia 
illa eiusque defensione: ipsi vero ut Professori quondam Tbeo- 
logiae non fore indecoram confutatio n em per se patet: nonalia 
conditione scribunt Theologi Scholastici. Ipse denique ut 
Praepositus Generalis gaudebit, plurium de Societate studio 
dilucidari c ontrov ersiam tant i mom enti , libenterque appro- 
babit de more, quae scripta fuerint forma consentanea legi- 
bus Societatis. Ita author illius scripti, qui, si non ipsemet Pater Noster 
fuit, ratum saltem hie id habuit, et velut meuti suae conforme haberi voluit 
a Societate, cui illud communicavit. Huius igitur coutestationis suae cum 
probe utique etiamnum ille sit recordaturus, nolet, opinor, primum statim trac- 
tatum, qui contra eins sententiam pro benigna conscriptus est, authoritate 
sua supprimere, ne in lucem publicam proferatur quantumvis scriptus ille sit 
forma consentanea legibus nostris, qualem meum hunc ego quidem esse exi- 
stimo, et si quid in eo peccatum contra illas esset, paratus sum id emendare, 
iamque alias ad id faciendum ultro me obtuli. Id enim si faceret Pater 
Noster, vereri sane is iure posset, ne multi ea re iutellecta existimarent, eum, 
cum^ tam aequa de se sperare iuberet Societatem, offuciam tantum facere illi 
voluisse, nee locutum esse ex animi sui sententia, vel certe nunc serii etiam 
(iuondam promissi sui ipsum poeuitere, cuius ipsius tarnen poenitudinis rationem 
vix invenient aliquam, quae honorihca ipsi sit futura. 

Denique et illud quoque dilemma, quod Patri Secretario in primis, quas 
ad ipsum dcdi, literis proposui, animo meo alte insedit, et magnas etiamnum 
vires apud me retinet. Scilicet vel Pater Noster iudicabit, me lucubratione 
hac mea sententiam rigidam solide ac efficaoiter impugnasse, vel potius infir- 
ma esse, facileque refelli posse censebit illa, quae eidem opposui. Si posterius, 
certe permittet, imo optabit etiam, ut publicam ilia lucem aspiciat, ut scilicet 
ex facili solidaque refutatione eiusdem eadem sententia rigida magis adhuc 
illustretur, conlirmetui-, ac palam fiat orbi, quam nulla et inania sint illa, 
quibus benignae sententiae Patroni causam suam etiamnum sustineri posse 
existimant. Si vero prius, iterum in lucem illa prodire patietur, quia perti- 
uere id putabit ad bonum publicum, et piaculo sibi ducet, in re tanti momenti 
supprimere velle veritatem, idque vix alia de causa, quam ne plausus ille, quo 
'über ipsius a muitis passim exeeptus est, minuatur. 



186 

Ridcbit forte Reverentia Vestra spes hasce ineas : ego vero ita eas foveo, 
ut tarnen nee nimium illis tribuara, nee si in irritum cecidisse illas intelle- 
xero, niagnopere sim affligendus: aequo enim animo feram, quidquid Pater 
Noster hac in re statuerit : quod tarnen priusquam ille fecerit, nihil ego prae- 
tennittere constitui, quod salva conscientia et reverentia eidem Patri Nostro 
debita ad rem meam promovendam facere potuero, quoniara pro veritate pugnare 
milii videor, atque ut id faciam, magno saue ducor exemplo, ipsius scilicet 
Patris Nostri, qui cum e communi bono futurum esse crederet, si liber suus 
publica aliquando luce donaretur, nihil non est molitus, ut id evinceret. 

Ceterum illud quoque Reverentiae Vestrae significandum duxi, me ultimo 
Cursore literas accepisse a Reverendo Patre Provinciali, quibus ille mihi signi- 
ficat, iussum se esse a Patre Nostro in postremis literis, imposito praecepto 
mandare, ut omnia thesium mearum impressa exemplaria collecta custodiantur, 
et nullum omnino cuicunque alteri communicetur, dum auditis Revisorum sen- 
tentiis de ipso opere statuatur. , Praecepto huic ego quidem sancte parebo, 
imo ne opus quidem illo mihi fuisset amplius : iam enim ante complures sep- 
timanas exemplaria omnia impressa, quae in mea etiamnum erant potestate, 
deferri ad me curavi, et ea inclusi bibliothecae illi nostrae secretae, in qua 
haereticorura libri asservantur, reddita clave Reverendo Patri Rectori, ut 
proinde iam ne mihi quidem aditus ad ea amplius patescat. Puto tarnen, quod 
haec Superiorum diligentia sera iam nimis sit, nee satis finem suum conse- 
cutura: quoniam praeter exemplaria illa thesium, quae in mea sunt potestate, 
et academicae disputationi erant destinata, alia insuper, et quidem duplo adhuc 
plura habet Pater Bernardus, qui scilicet suis illa sumptibus, uti et authori- 
tate quoque sua imprimi illa curavit a se quondam divendenda. Huic ego 
praecipere non possum, ut non de re ille sua suo pro arbitrio disponat. Et 
quaravis iam dudum ego, priusquam ille Augustam se una cum familia sua 
omni contulisset stabilem ibi sedem deinceps fixurus, et rogarim illum, cohor- 
tatus sim, ut priusquam lucubratio haec mea a Superioribus fuisset probata, 
aliis eam non communicaret, nee etiam facturus id esse videretur, cum non 
nisi media adhuc illius pars impressa esset; intelligo tamen, illum iam ali- 
quot exemplaria illius communicasse aliis ea flagitantibus, atque ut ne dein- 
ceps quoque id faciat, nisi altior potestas accesserit, ego, eui nihil iuris in 
illud est, obtinere utique non potero. Modo autem pauca semel exemplaria 
ad alios quoque pervenerint, sufficere id iam poterit, ut in plurimorum etiam 
manus transeant, ac ad remotiores etiam Provincias perferantur, maxime si 
prohibita a Patre Nostro fuerit mea haec lucubratio, et de prohibitione illius 
passim etiam constiterit aliis, uti non poterit illis non constare: tunc enim 
multo adhuc avidius vel pauca etiam exemplaria illius conquirentur, ac fors 
etiam imprimentur de novo : ipsa enim lucubrationis meae suppressione multum 
acuetur plurimorum desiderium illa videndi, (juemadmodum contigit illi Patris 
nostri libro, qui ante triennium circiter hie loci fuit impressus pariter ac sup- 
pressus, cuius videndi quanta apud non paucos sit cupiditas, vel ex eo coniicere 
poterit Reverentia, quod hisce primum diebus ad Reverendum Patrem Rectorem 
nostri huius CoUegii venerit vir quidam primanus ex non adeo remota hinc 
urbe Düncklspilana enixissirais precibus exemplar aliquod libri illius flagitans, 
causamque praetendens stupore dignam, scilicet quod, cum ex urbe illa iam 
dudum obses aliquis a Gallis detineatur Parisiis, eidem Civitatis illius Archi- 
episcopus dimissionem ac libertatem, quam unice ille desiderat, pollicitus sit, si 
modo in lytri vicem obtinuerit sibi Dilinga exemplar unum dicti libri a Patre 
Nostro conscripti, atque hie loci typis non pridem excusi. 

Ad extremum cum in praecepto mihi imposito mentio facta sit etiam 
Revisorum meae lucubrationis, illud etiam in mentem mihi venit, valde optan- 
dum mihi esse, atque etiam aequitati perquam fore consentaneum, ut lucubratio 
mea ordinariorum PP. Revisoi-um Societatis censurae subiiceretur. Et factum 



187 

fortassis id est. Fors tarnen factum est oppositum, eo quod maior illorum 
i pars a benigna sententia stare censentur. Sed hoc sane obstare mihi uon 
I deberet. Nam quacunque demum a sententia illi steterint, tantum nihilominus 
I virtuti ac rectitudini illorum tribuendum est, ut credantur in ferendis tali de 
I re iudiciis rationem habituri esse aequitatis nee sinistro aliquo partium studio 
I in transversum abripiendi, et si secus de illis Pater Noster censeret, amovere 
I illos deberet a munere tarn gravi, aliisque illud conferre, quorum virtuti ac 
! conscientiae plus ille posset confidere. Proin si idonei hac in causa iudices non 
i esse censentur, qui benignae addicti sententiae sunt, profecto non magis idonei 
I videri possunt illi, qui addicti sunt sententiae rigidae. Praeter hos autem et 
I illos quos alios demum Pater Noster inveniet, qui neutri addicti sunt senten- 
I tiae. Gerte vix inveniet aliquem, nisi qui controversiam hanc aut omnino non 
I attigerit hactenus, aut alias eam non intelligat : hie autem adhuc minus ido- 
I neus sit censor. Itaque omnium aequissimum fore videretur, si res haec 
ordinariis Societatis Revisoribus committeretur in commune. Si autem bis 
consulto praeteritis eorum tantum exquiretur sententia, qui vel controversiam 
ipsam non satis intelligunt, vel alias rigidae omnes sententiae addicti sunt, 
ac forte aliis etiam ex capitibüs Patri Nostro singulariter obnoxii esse censen- 
tur, iniqua sane erit mea conditio. Verum inanis fors erit mea hac in parte 
solicitudo, quamquam ex eodem, quod superius indicavi, scripto, satis coUigere 
mihi liceat, etiam Patrem Nostrum, cum de ipsius libro edendo ageretur, non 
parum fuisse solicitum, ut idoneos eiusdem censores, nee plus nimio sententiae 
benignae addictos nancisceretur. 

At longus satis fui, et forte plus aequo gravis Reverentiae V. Pinem itaque 
liic facio meque Reverentia V. demississime commendo. 
Dilingae 18. Maij 1695. 

Reverentiae 

infimus ac indignus servus in Christo 
Christophorus Rassler. 

65. 

Exemplum ultiuiae epistolae meae ad Patrem 
Secretarium. 

P. Rasslers Antwort an den P. Secretär, die er seinem Briefe an Truch- 
si'sy beigeschlossen hatte. Er wundert sich über die Verzögerung der Appro- 
bation seiner Thesen durch die Revisoren; schliesslich werden sie dieselbe 
•loch geben. Er beruft sich auf ein früheres Schreiben des Generals und 
darauf, dass die Gründe für die Herausgabe des Buches des Generales auch 
für die Veröffentlichung seiner Thesen sprechen. 

Reverende in Christo Pater ! 

Etsi non deessent, quae ad ultimas Reverentiae Vestrae reponerem; 
tameu quia finem hie esse voluit qualiscunque nostrae disputationis, non ego 
praeiixum mihi a Reverentia Vestra terminum transiliam, sed summas potius 
singulari Reverentiae Vestrae humanitati gratias habeo agoque, quod eousque 
extendere eum voluerit, et inter tot alia, quibus undique premitur, negotia 
tamdiu tamque patienter et audire me fuerit dignata et respondere. 

Quod ad lucubrationem meam attinet, equidem negare non possum, quin 
mora illa tam longa, quae in ejusdem revisione trahitur, non modo et mihi et 
defendentibus meis perquam incommoda accidat, sed etiam summe inexspec- 
tata, cum adeo non longa sit illa niea lucubratio, ut ab homine alias otioso 



188 

etiam intra tridui spatium haud aegre legendo possit absolvi, totaque in oo 
versatur argumento, quod alias Kevisoribus crit exploratissiiniim, et doctrinam 
tueatiir societatis scriptoribus omiiibus certo perinissam, de cujus proin sub- 
stantia nulla opus erit deliberatione, sed de solo terrae scribendi modo judican- 
dum. Sed enim ferenda mihi erit rei bujus dilatio, quamdiu illis, a quibus 
pendet, placuerit: quamquam nullus dubitem, quin a Revisoribus res tota intra 
breve admodum tempus sit expedienda, si modo Patrera nostrura id optare 
intellexerint. Interim ea vivo spe fretus, fore , ut quandoeunque decretoria 
prodierit sententia, votis illa meis neutiquara adversetur. Id enim ut sperem, 
praeter alia complura facit scriptum illud perquam sane elegans et nervosum, 
ac ante biennium circiter ex Patris, ut opinor, nostri voluntate Provinciis 
communicatum, in quo rationes examinatur, ob quas edendus vel non edendus 
esset in lucem publicam Über ejr.sdem Patris Nostri de recto usu opinionum 
probabilium. Cum enim in illius parte secunda ratione prima, § tertia, numero 
septimo asseratur, Patrem Nostrum censere, minime indecorum fore sibi neque 
ut Praeposito Generali neque ut* Professori quondam theologiae, scribi a quo- 
piam contra suam illam sententiam. Ipsum ut Praepositum Generalem nuUani 
partem habere in sententia illa, ejusque defensione: ipsi vero ut Professori 
quondam theologiae non fore indecoram confutationem, per se patere: non alia 
conditione scribere tlieologos scholasticos, Ipsum denique ut Praepositum 
Generalem gavisurum, pluriura de societate studio dilucidari controversiam 
tanti momenti, libenterque approbaturum de more, quae scripta fuerint forma 
consentanea legibus societatis nostrae. Cumque nullus dubitem, quin haec ex 
mente ac voluntate Patris Nostri sint scripta, difficulter, ut opinor, animmn 
suum Pater noster inducet, ut primam statim lucubrationem hanc, quae contra 
sententiam ipsius est scripta, authoritate sua suppressam velit nisi forte in ea 
peccatum sit contra scribendi formam Societatis legibus consentaneam: quo 
tamen in genere si peccatum a me aliquid est, libentissime id emendabo, quam 
primum intellexero, quidnam minus probetur. Ceterum cum scripti hu jus mentio 
inciderit, liceat mihi (per summam illam, quam in Reverentia Vestra suspicio, 
venerorque, humanitatem rogo, et obtestor) paucis adaotare quaedam, quae 
in mentem nuper mihi venerunt, cum rursus in scripto illo legerem rationes 
illas, ob quas Patris Nostri liber edendus esse videbatur: videntur enim mihi 
vix non aequalem habere vim ad persuadendum, quod huic quoque lucubrationi 
meae publicae lucis aspectus non sit denegandus, prout brevissime ostendam, 
non ut denuo ad disputationem aliquam mecum suscipiendam Reverentiam 
Vestram proliciam (hoc enim ut Reverentiae Vestrae gravioribus aliis curis 
nunquam non intentae permolestum esset, ita a mente ac intentione mea longe 
est alienum) sed tantum ut cum Reverentia Vestra haec quoque sensa mea 
»^ommunicem, legenda vel nunc vel alias, quandoeunque Reverentia Vestra, 
vacaverit. 

Prima igitur ratio pro edendo Patris Nostri libro ducebatur ex eo, ut 
consuleretur puritati doctrinae de moribus in Societate Jesu. Haec vero aequa- 
liter mihi pugnare videtur pro edenda etiam mea hac lucubratione. Nam ad 
puritatem doctrinae Societatis aeque pertinet, non nimium constringere con- 
•scientias, quam easdem non nimium laxare : ergo aeque ad illam pertinet edi 
librum, quo impugnatur sententia rigida, si per hanc conscientiae plus aequo 
constringuntur, quam ut edatur liber, quo impugnatur sententia benigna, si 
haec re ipsa conscieutias plus aequo laxat. Puto autem noy minus efficaciter 
a me ostendi, quod sententia rigida Patris Nostri conscieutias plus aequo con- 
stringat, quam a Patre nostro ostensam sit, quod sententia benigna easdem 
nimium laxat. — In eadem ratione additur, sententiam benignam esse animani 
omnis laxitatis, et viam sternere ad docendam sententiam certo nimis laxam, 
prohibitam ab Innocentio XI. de licito usu cujusvis probabilitatis quantum- 
vis tenuis. At eodem jure dici potest, sententiam rigidam esse animam 



189 

iinis nimii rigoris, quem habent sententiae aliae nimis rigidae, et quod eadem 
iam sternat ad sententiain illam certo nimis rigidam, quam Alexander VIII 
jdohibuit de illicito usu cujuscunque demum probabilitatis, etiam majoris, prout 
in lucubratione mea satis, ut opinor, ostendo. 

Seciinda ratio ducebatur ex eo, ut consuleretur libertati theologorum 
ocietatis ad propugnandam sententiam rigidam de recto usu opinionum proba- 
ijiliiim. Haec quoque ratio aequaliter pugnare videtur etiam pro edenda hac 
iiiea lucubratione- Nam et Pater Noster et Societas universa non minus librorum 
esse theologis nostris voluit propugnare sententiam benignam quam rigidam 
Patris nostri. Si autem post hanc a Patre nostro defensam prima statim 
lucubratio pro sententia benigna adornata ejusdem Patris Nostri authori- 
tate supprimeretur quis post haec theologorum Societatis mutire änderet pro 
eadem sententia benigna jam non panico timore impeditus, sed reverentia tantae 
;iuthoritatis? 

Tertia ratio ducebatur ex eo, ut consuleretur honori Societatis, ne scilicet 
udoptasse sibi videretur hanc sententiam benignam laxitati adeo faventem. 
Haec quoque ratio efticacissime pugnat pro editione meae lucubrationis, tanto- 
que magis, quanto pejus apud non paucos eo nomine audit societas. Postf^uam 
'Miim ex ipso Patris nostri libro orbi toti authentice constat, sententiam beni- 
gnam non esse propriam Societatis, nee ab ea in sobolem adoptatam, si tamen 
lulhuc male apud aliquos illa audit, eo quod saltem ante Patrem nostrum 
pleriqae authores illius benignam sententiam propugnarint, aut etiam num 
aliqui, vel etiam plerique illam defendant, nihil ad tuendum Societatis honorem 
vtd efficacius vel etiam necessarium magis videri potest, quam ut doceatur 
(irbis, quod benignam sententiam nee ita illimitate, ut adversarii nostri pas- 
sini videntur supponere propugnarit Societas nee etiam ad eandem propugnan- 
ilam levibus inducta fuerit rationibus, minimeque illius doctrina convicta sit 
liilsitatis, quorum utrumque in mea ostendi puto lucubratione. Quodsi autem 
post Patris Nostri librum, in quo amplissimam ille suis omnibus potestatem 
l'aeit etiam denique benignam sententiam defendendi, si cui verlor illa fuerit 
A isa, nemo amplius ex Societate ejusdem sententiae benignae patrocinium scripto 
uliquo publico susciperet, id ita scilicet non pauci acciperent, ac si quod invic- 
tis Patris nostri argumentis opponeremus, haud esset, atque ita ipso silentio 
nostro fateremur, societatem hactenus pene universam in controversia surami 
iiiomenti falsam nee parum noxiam doctrinam orbi proposuisse. 

Quarta ratio ducebatur ex eo, ut consuleretur honori sedis apostolicae, 
quae in Alexandre VII et Innocentio XI favisse videtur sententiae rigidae 
Patris nostri. Haec pariter ratio saltem aliquo modo applicari potest meae 
causae. Summi illi Pontlfices in tantum rigidae sententiae faverunt, in quan- 
tum prior quidem illorum multas prohibuit sententias nimium laxas, posterior 
vero in quantum et ipse laxas quoque sententias aliquas prohibuit, et inter 
has illam quoque confixit, quae licitum cujuscunque probabilitatis quantumvis 
tenuis usum permittit, ad quam valde propinque accedere videtur sententia 
benigna. At Alexander VIII ex opposito complures prohibuit sententias nimis 
rigidas, et inter has illam quoque, quae omnem probabilitatis quantumvis 
majoris usum licitum negat, ad quam valde prope accedit sententia Patris 
nostri : ergo si ad sedis apostolicae honorem tuendum pertinere videbatur 
editio libri faventis sententiae rigidae, ad ejusdem honorem pertinebit etiam 
editio lucubrationis sententiam benignam propugnatis. 

Quinta ratio ducebatur ex eo, ut consuleretur observantiae, quam debet 
Societas Congregationi Generali tertiae decimae permittenti cuilibet de socie- 
tate libertatem defendendi sententiam rigidam Innocentii XI decretum illud 
(sie) Congregationis valde approbantis. Haec pariter ratio mihi favet, quia 
aeque liberum esse voluit dicta Congregatio cuilibet de societate defendere sen- 
tentiam benignam quam defendere rigidam. 



190 

Sexta demura ratio ducebatur ex eo, ut consuleretur aequitati, postulanti 
scilicet, ut edi sinatur liber, cujus nee argumentum est prohibitum, nee trac- 
tatio argumenti est ejusmodi, ut suspendi mereatur, de quo ipso si fuerit 
dubium, aequitas rursus postulat, ut subjiciatur censurae virorum idoneorum. Haec 
ratio iterum pugnat pro mea quoque lucubratione. Nam et hujus argumentum 
non est prohibitum, nee tractatio ipsius videtur esse talis, ut prohiberimere- 
atur, aut si in traetationis modo censorum judicio tale quid est, paratus (sum) 
eniendare, ubi intellexero, quid improbetur. 

Atque haec sunt, quae circa rationes illas, cum nuper eas denuo legerem, 
in meutern mihi venerunt, quaeque ipsa Reverentiae Vestrae duxi communi- 
canda, cui tamen an omnia illa probanda sint vehementer dubito, quin potius 
persuasum mihi habeo, multa ipsi occursura, quae, si per otium liceret, eisdem 
posset opponere. Nee tamen id laboris, novique incommodi in se suscipiat, nee 
peto nee exspecto, cum alias occupatissimam esse, probe intelligam, et prioribus 
meis abunde jam molestiae ipsT facessiverim. Satis mihi erit, si vel legere 
aliquando illa fuerit dignata. De reliquo uti summae, qua hactenus Reverentia 
Vestra erga me usa est, humanitati et benevolentiae singulari summas pariter, 
quas possum, gratias habeo, ita ejusdem obsequiis toturn me rursus addico, 
atque devoveo, felicem me reputaturus, si imperiis illa me suis non fuerit 
dedignata. 

Dilingae 22. Junii 1695. 



66. 

Tleverendo in Christo Patri Francisco Ehern, Societatis 
Jesu Provinciali Germaniae. 

Der General theilt dem P. Provincial mit, dass die Revisoren einstimmig 
beschlossen, die Thesen des P. Rassler seien nicht zu veröffentlichen. Neuer- 
dings verbietet er, Thesen in grösserem Umfange, als vorgesehen, ohne höhere 
Erlaubniss drucken zu lassen. Rasslers Thesen seien vom Provincial an einem 
ganz sichern Ort zu bewahren und Niemanden auszuhändigen, wenn nöthig 
zu verbrennen. Nachschrift: Es soll der Name des Censors der Thesen in 
Dillingen mitgetheilt werden. 

Reverende in Christo Pater! 

Quos deputavi ad examinandum opus Patris Christophori Rassler viros 
utriusque theologiae consultissimos, lii nunc demum Judicium suum de eo una- 
nimi suffragio ad me tulerunt. Ipse tali judicio communico Reverentiam 
Vestram, ut illud autori significet. Puto enim nondmn Patrem Visitatorem 
accessisse Provinciam, quam si forte ante harum literarum adventum accesserit, 
curam haue cum his literis ipse deferat Reverentiae Vestrae. Concors Judi- 
cium Examinatorum fuit, ut liber Imprimatur, sive ut jam impressus publice- 
tur, permitti neutiquam debere. In inclusa scheda sequuntur non probandi 
librum aequissimae causae, quae in codice servrato penes nos exacte et consec- 
tarie demonstrantur. Non solum Autori significari oas velim, sed etiam in 
una quopiam consultatione provinciali praelegi Patribus Consultoribus, atque 
hos ipsos commonefieri de data non ita pridem ordinatione, ne scilicet obtentu 
thesium imprimendarum (uti haud semel factum est) juxta volumina impri- 
mantur absque facultate Praepositi Generalis, quocirca ad hunc recurrendum, 
si quinque aut sex folia excedunt, ut imprimendi post assuetum examen vel 
Romae, vel in provincia, ubi jusserit ipse, habendum, facultas fiat. Sin vero 



191 

secus contin^at audere aliquem, subjaceat poenis, quas decrevit XI Congre- 
gatio Generalis in eos, qui aliquid suo vel alterius noraine typis mandant 
absque licentia legitima superioruni. 

Quoniam vero accepi librum Patris Rassler Dilingae ex parte jam esse 
editum, piiusquam editio inhiberetur, retrahat Reverentia Vestra apud se hujus- 
modi exemplaria orania, et aliquo in loco tutissirae custodita sie asserventur, 
ut in nullius raanus quodpiam eorum venire possit. Sin autem ita asservari 
nequeant, crementur. Atque haec studiose commendare habui ßeverentiae 
Vestrae. Ceterura bene valeat, in sanctis sacrificiis rae deo commendet. 

Romae 27. Augusti 1695. 

Reverentiae Vestrae 

Servus in Christo 
Thyrsus Gonzalez. 
Cui etiam injunctum volo, ut inquirat, 
ac me deinde edoceat, quisnam ex Nostris 
fuerit, qui Dilingae praedictum librum 
pro suo munere examinavit, et edendum 
jndicavit. 



67. 



Ein Jesuit, der gegen das öfter als dreizehnmal in einem Jahre aufge- 
legte Buch des Generals geschrieben, aber die Erlaubniss zur Veröffentlichung 
seiner Arbeit nicht erhalten hat, vertheidigt sich selbst gegen den Vorwurf, 
ilass er die dem Ge'neral gebührende Ehrfurcht verletzt habe. 

Reverende in Christo Pater ! 

Duplici beneficio rae affecit Reverentia Vestra. Unura est, quod nil tale 
ab ipso promeritum donare voluerit Comnientariolo Eminentissirai Cardinalis 
Aguirre, typis recens excusso, quem avide jam ac diligenter perlegi. Alterum 
\ero, quod suam de lucubratione mea mentera candide miniraeque obscure 
aperire mihi fuerit dignata. Primo quod reponara, non habeo, nisi gratam 
accepti beneficii memoriam, et aniraum ad Reverentiae vestrae obsequia para- 
tissimum. Atque utinam facto, quoque ipso testari possem, quara non ficto 
animo hoc scribam ! Sed euira tenuis nimium sum et R**" v*"* servus ad orania 
inutilis. 

Ad alterura vero quod spectat, etsi parum laetabilia mihi videri possunt 
'a, quae super argumento illo R* v* mihi perscripsit; nihilominus quemad- 
modum nullus dubitavero, quin ex optima erga me voluntate profecta illa 
fuerint ; ita R'**-' v'^® persuasissimum esse cupio optimo eadera atque aequo animo 
a me esse accepta, nee paulo gratius mihi esse, quod R*'^ v*'' de ea re Judi- 
cium perspectum mihi habeam, quam si illud diutius ignorarem. 

Quoniam vero summam esse video R*"® v''*' humanitatem et benevolen- 
tiam ejusdem erga me plus quam mediocrem facto ipso jam suni expertua ; 
l'acilem, uti spero, veniam mihi dabit, si eadem ipsius bonitate coniisus porro 
ipsi molestiae aliquid facessere perrexero, ac paulo pluribus respondero ad ea, 
quae lucubrationi raeae, ne proferri illa in lucem publicam permittatur, obstare 
fors posse existimavit, hacque ipsa ratione illud rursus tentavero, quod 
jam alias quoque, cum scilicet primo lucubrationem illam ad R**'» v*"' rait- 
terem, facere conatus sum (quamvis, ut video, non satis feliciter) scilicet ut 
eidem probem consilium meum, quo lucubrationem illam conscribere atque in 
publicam etiam, si bona Superiorum venia id fieri posset, lucem producere 
constitui. Vehementer enim cupio, ut idem R*** v**^ quoque probetur, tum 



192 

quia nolim sinistra aliqua apucl eandem suspicione laborare, tiiiu etiam qiüa 
nnllus dubito, quin, cum de negotio hoc a Patre Nostro deliberabitur, ab eodeni 
ß^ae yae quoquG seiiteiitia sit exquirenda. 

Ait igitur R* y, vehementer se timere, ne lucubrationis ineae editioni 
negotium facessat, quod ex proposito, ac praecipua scribendi intentione retu- 
tandum mihi susceperim Patrem Nostrum, nulhi vel loci, vel temporis, vel 
personarum habita ratione, id quod ait apud cordatos viros et opinionis studio 
minime abreptos non bene audire. 1. quidem, quod sapere id videatur irre- 
verentiam haud levem adversus Societatis Caput et Patrem a subdito et filio, 
ideoque alterius iustituti hominibus sparta haec luerit relinquenda, nee illam 
ego velut gloriosam mihi sumere debuerim excolendam. 2. quod Pater Noster 
scriptionem hanc suam instituerit olim quidem jussu Summi Pontificis Inno- 
centii XL, novissime vero typis ediderit instante apud hodiernum Pontificem 
Innocentium XII. Sacra S. officii Congregatione üniversa, absonura autem plane 
videatur, ut liber S. Sedis aura *am commendatus ornatusque statim et directe 
a Döctore Societatis impugnetur. Addit denique ab hujusmodi impugnationi- 
bus nihil famae suae timere posse librum, qui universali principum viroruni 
approbatione et plausu ubique receptus intra unum fere annum tredecies et 
amplius novo praelo suppositus est. 

Ad hoc vero illud imprimis respondeo, propositum meum ac praecipuam 
scribendi rationem neutiquam fuisse eam, ut Patrem Nostrum refutarem, sed 
ut benignam de recto usu opinionum probalylium sententiam et a Societate 
hactenus pene üniversa, et ab aliis quoque aliorum ordinum scriptoribus a 
longo satis tempore communissime defensam veritati omnino consentaneam esse 
ostenderem. Quoniam vero ad hoc ipsum praestandum vqI maxime pertinere 
mihi Visum est, ut inter ea, quae eidem sententiae objici possunt ac solent, 
illa quoque, et quidem prae reliquis examinarem, et quantum fieri posset, con- 
vellerem, quae in doctissimo suo libro superiore primum anno hoc super argu- 
mento in lucem edito Pater Noster in contrarium proposuit; hinc ejusdem 
quoque libri refutationem suscipiendam a me esse duxi, non ut finem, sed tam- 
quam medium solummodo ad finem, quem indicavi, melius consequendum per- 
quam opportunum, si non plane necessarium. Fuisse autem hanc intentioncm 
meam patet ex praefatione lucubrationi meae praefixa, et colligi quoque potest 
ex toto decursu ejusdem, atque si neque hinc satis adhuc id liqueret, credi 
tarnen id posset ac deberet mihi id asserenti, quippe quo nemo alius novisse 
potest melius, quem scriptioni meae ego finem praefixerim. 

Hinc autem duo venire possunt in controversiam, quorum unum finem, 
quem dixi, scriptionis meae, alterum vero medium concernit, quo ad eundem 
consequendum uti constitui. Piimum est, rectene an vero perperam ego, 
qui de Societate sum, benignae sententiae patrocinium suscipere in me potu- 
erim, eandemque ex Institute propugnare hoc ipso tempore, quo Pater Noster, 
Societatis universae caput, oppositam, hoc est rigidiorem hac in quaestione 
sententiam ex proposito defendendam suscepit, editoque ea de re libro propu- 
gnavit. Alterum vero est, an ad eundem finem consequendum inter alia ejus- 
dem quoque libri a Patre Nostro conscripti refutatio ceu medium a me fuerit 
adhibendum. An 'vero satius non fuisset, ita benignam tueri sententiam, ut 
tarnen mentionem non facereni Patris Nostri, et intactum relinquerem librum 
ejusdem in oppositae sententiae favorem editum, cui Apostolica Sedes et Sacra 
Congregatio tantopere favit, quemque ipsum viri principes orbisque Europaei 
pars bene magna majorem in modum commendat. 

Quod ad primum attinet, facile mihi persuadeo R'"" V'*" imo et ipsum 
quoque Patrem Nostrum et quemcunque alium rei hujus arbitrum mihi id 
daturum esse, recte etiam hoc tempore benignae sententiae defensionem suscipi 
a me potuisse, quantum vis Pater Noster oppositam tueatur; neque id reveren- 
tiae illi, quam superiori suo subditus, patri filius debet, uUo modo repugnare. 



193 

Nam primo quidem dum Pater Noster rigidam in praesenti quaestione senten- 
tiam propugnat, non id agit, ut Praepositus Societatis nostrae Generalis, sed 
ut unus aliquis e Societate theologus doctorque quondam Salmanicensis, quera- 
admodum ipsemet profitetur, et res ipsa per se loquitur; quare nee Eidera 
ut capiti et patri se opponit, quisquis in eadem quaestione diversura quid ab 
eo sentit, ac tuetur et, quod consequens est, nee in reverentiam superiori debi- 
tam peccare censendus est subditus, qui eidem hac in re contradicit. Deinde 
ut alias quoque scribere memini ad R*™ v*"*, ac me etiam tacente ipsa et 
satis intelliget, praesens de recto usu opinionum probabiliura controversia 
raomenti est longe gravi ssimi, atque ad animarum salutem vel maxime spectat 
in cujus decisione error quicunque gravi sane periculo non vacat, ac proin 
magnopere expedit, imo necessarium plane est, ut oppositarum sententiarum 
fundamenta omnia probe examinentur, et in veritatem ipsam diligentia, qua 
fieri potest, maxima inquiratur, nee in hominis vel gratiam vel reverentiam 
dissimulentur ea, quae ad illam eruendam servire raultum posse videantur, 
cum ea nosse pertineat ad bonum publicum, quod cuicunque demum privato 
tantum respectui longe semper est anteponendum. Atque hac ipsa utique de 
causa et Pater Noster in praefatione sui operis et Societas reliqua in congre- 
gatione ultima generali cuilibet de Societate liberum esse voluit, ut eam quis- 
que hac in controversia sententiam propugnaret, quae ipsi omnibus rite per- 
pensis veritati magis conformis esse videretur. Quare nee mihi vitio verti, 
aut irreverentiae nota inuri jure poterit, quod cum benignior in dicta quae- 
stione. sententia mihi post maturum satis examen veritati omnino consentanea 
esse videretur ejusdem patrocinium susceperim, quantumvis eodem pene tem- 
pore rigidiorem Pater Noster susceperit defendendam. At non est, cur multum 
laborem, ut ß*"' v**" hoc persuadeam, cum ipsamet in eo mecum plane con- 
veniat, atque in litteris ad me suis affirmet, nulli incommodum fuisse futurum, 
etsi benignam ego sententiam propugnassem, modo a Patris Nostri expressa 
confutatione abstinuissem. 

Solum igitur superest alterum, ({uod dicebara quaestionis caput, scilicet 
au posito etiam, quod benignam ego sententiam ceu veriorera mihi propugnare 
constituerim, conveniens fuerit, ut eundem ad finem Patris quoque Nostri 
librum, quo opposita defenditur, aperte confutarem; an vero satius fuisset, ut 
eundem relinquerem intactum. Atque in hoc etiamnum dissentimus. Nam E* 
V''' quidem existimat, satius futurum fuisse hoc posterius, atque idem indicat 
videri aliis quoque viris cordatis partium studio non abreptis, ego vero (si 
quod res est, dicere mihi licet hdenter,) etsi multum alias tribuam R**= v»« 
judicio, plurimique faciam illus sapientiam, hoc tamen in puncto oppositum 
iidhuc sentio, atque idem sentire scio alios quoque viros complures et sapientes 
ft doctos et apprime religiosos, de quibus aeque parum causae habeo, ut ad 
hoc judicandum partium studio abreptos suspicer, quam ut simile quid suspicer 
de aliis illis, qui hac in re sentiunt cum R'^ v'', maxime cum nulla sit autho- 
ritas et gratia apud alios mea, summa autem apud omnes utraque • sit Patris 
Nostri, multoque minus periculura esse alioquin soleat, ne quis affectui suo 
quid indulgeat, dum pro eo pronuntiat, qui primo apud illum est loco, quam 
dum pro illo dicit sententiam, quem loco habet postremo, et a quo nee timere 
'juidquam nee sperare potest. 

Ratio autem, cur ego quidem ita sentiam. ea praecipue est, quia id ser- 
vire magis existimo ad veritatem, cujus notitia in praesenti controversia vel 
uiaxime a nobis quaeri debet, eruendam, et, quod consequens, ad publicum etiam 
bonum magis promovendum idque seu vera esse ponatur sententia benigna, seu 
falsa, seu demum dubia ac incerta. 

Et quidem si vera haec fuerit, vix potest esse locus dubitationi, quin vel 
maxime expediat, ut Patris Nostri liber, quo opposita propugnatur, aperte 
minimeque dissimulanter confutetur. Nam si vera est sententia benigna, fal- 
ls 



194 

sam esse oportet rigidam, quippe quac priori directe opponitur. Si autem falsa 
est haec, rigida scilicet, eadein certissimo perniciosa quoquc est in publicum, 
nisi falsam illam esse pariter in publicum constiterit, tantoque magis erit 
perniciosa, quanto plures fuerint, qui errore decepti eidem accesserint. Neque 
hac in re vel R* V vel ipse etiam Pater Noster, vel ullus alius, qui praesentis 
controversiae statum ac gravitatem rite intelligit, a me poterit dissentire satis- 
que idem a me in diversis locis lucubrationis meae est demonstratum. Quare 
si Vera quidem est sententia benign a, vel maxime ad publicum bonum perti- 
nebit, ut falsam esse constet oppositam, hoc est, rigidiorem. Hoc autem porro 
constare passim non poterit, nisi passim etiam constiterit, ipsum quoque Patris 
Nostri librum hac de re conscriptum solide esse confutatum abundeque ipsi 
satisfactum. Cum enim über hie et antequam in lucem publicam prodiret, 
ingentem sui exspectationem concitaret, et postquam illam aspexit, magno pas- 
sim plausu ab orbe litterario fuerit excepta, avideque a quam plurimis et 
comparetur, et legatur adeo quidem, ut ipsa etiam R* v" teste brevissimum 
intra tempus quam plurima jam praela eodem fatigari oportuerit, cumque 
ineuper eodem libro rigida sententia verisimilius, quam ab ullo alio hactenus 
factum sit, propugnetur, manifestum est constare satis in publicum non posse 
de falsitate sententiae rigidioris, quamdiu non constiterit, Patris quoque Nostri 
librum, a quo tantum hodie firmamentum illi accedit, efficaciter esse refuta- 
tum, et plurimi lectorum, praesertim vero illorum, qui (Caetera desunt.) 



68. 



Kurze Geschichte des Verfahrens des Generals, die Herausgabe 
seines Buches betreifend. 

R. P. Thyrsus Gonsalez, dum adhuc privatus in Hispania degeret, multa 
scripsit in communem Nostrorum sententiam de licito usu opinionis minus 
probabilis eaque typis edere volebat. Sed ea erant tam cruda et acerba, ut 
Revisores generales, ad quos missa fuerunt, negaverint in lucem edi posse. 
Quantumcunique igitur auctor rem urgeret, nihil tarnen impetravit, nee a Oliva 
nee a Noyellio. Missus deinde Romam, ut Elector, a Provincia Castellana 
clam egit cum Innocentio XI, ut is peteret a Congregatione XIII condi decre- 
tum, quo potestas fieret Nostris tuendi alteram sententiam, si quibus ea magis 
probaretur, non Heere scilicet sequi sententiam minus probabilem, relicta 
probabiliore. 

Gessit hac in re morem Pontifici congregatio generalis, condiditque 
decretum, quod inter reliqua eins congregationis est 18um; et vero licuit sem- 
per tueri sententiam illam, dum id fieret debita cum moderatione, citra acer- 
bitatem atque censuram. Subinde ut viam suis lucubrationibus muniret P. 
Generalis, connisus est efficere, ut Über P. Michaelis d' Aizalde de recta morum 
doctrina, qui sine approbatione, sine facultate in lucem emissus fuerat ab auc- 
tore, vero illius nomine in aliud transformato, videlicet Celladei, rite a Socie- 
tate approbaretur. 

Sed quemadmodum ille liber ob novitatem ac insolentiam doctrinae 
auctorisque in proferenda clarissimorura theologorum auctoritate intolerabilem 
licentiam, vehementer improbatus olim fuit a Censoribus, ita improbatus fuit 
denuo ab iis omnibiis, q\ii jussu P. Generalis eum reviderunt. Tandem ergo 
ipse P. Generalis prodire in canipum statuit suasque illas lucubrationes, quam- 
vis jam olim improbatas, emittere in lucem. Itaque, clam omnibus, minorem 
quendam librum, quem alius major mox erat secuturus, Dilingae typis excudi 
curavit. Neque vero has lucubrationes quisquam de novo recognoverat : tan- 
tum abest, ut quisquam approbaverit. Erat autem is liber ejusmodi, ut omnium, 
qui viderunt, judicio ingens auctori dedecus, ac intolerabile Societati praejudi- 



195 

cium esset allaturus. Cum primiim Assistentes de hoc libro audierunt, oblato 
fortissimo scripto P. Generalem rogarunt, moiiueruntque, ut desisteret ac suo, 
Societatisque honori parceret : sed ille impressionem perduci voluit ad finem, a 
quo id parum aberat. Alio rursus scripto monitus ab Assistentibus fiiit, ut 
librum oranino supprimeret : ac visus est tandem cedere : nara, misso Secretario, 
renuncidri PP. Assistentibus jussit, se illorum consilio acquiescere, ac omnem 
de publicando illo libro cogitationem deponere. An hoc ille fecerit, quod 
revera ejus tunc mentis esset, an, ut Assistentes vel ut jam securi, conquie- 
scerent, deus novit. 

Gerte conquieverunt Assistentes, sed ille Interim nihil non egit, ut potes- 
tas sibi fieret a Magistro Sacri Palatii ipsoque Pontifice publicandi hunc 
librum. Sciendum enim, quod hie über ne ipsi quidem Sacri Palatii Magistro 
Visus fuerit, sine cujus facultate librum aliquem edi ab eo, qui Romae degat, 
piaculum est. Hi P. Generalis conatus cum innotuissent Assistentibus, monu- 
erunt illi denuo P. Generalem sui promissi: cumque ille promissum inani 
quadam interpretatione eluderet, neque jam spes ulla superesset a suo eum 
proposito removendi : unus ex Assistentibus, communi omnium nomine, Pontificis 
rem exposuit, protulitque rationes, ob quas rainime convoniat publicari hunc 
librum. Approbavit Pontifex eas rationes, et misso ad P. Generalem ipso 
Sacri Palatii Magistro, vetuit librum publicari. Institit nihilominus P. Gene- 
ralis, ut liber revideretur, non a Nostris, sed ab externis: nam nostros res- 
puebat, velut praeoccupatos, quin etiam contendebat, Generalem non teneri 
sua scripta submittere domesticis censoribus. Revidit librum magister Sacri 
Palatii, significavitque Pontifici, doctrinam quidem probari posse, quamvis nee 
illa sibi probetur omni ex parte. Caeterum adversus prudentiam multis in 
rebus peccare hunc librum, ut proin minime rairum sit, Assistentes Societatis 
tantopere repugnare, ne is in lucem edatuv. 

Hoc ipsum, jussu Pontificis, renunciavit P. Generali Magister Sacri Pala- 
tii: nee tarnen destitit P. Generalis, voluitque, ut liber, a se, ut ajebat emen- 
datus, ab externis Theologis, quos Pontifex ad hoc deputaret, recognosceretur, 
ac, si quidem ille probarent, publicaretur. Obstitere Assistentes pro virili sua 
parte, contenderuntque, si revidendus sit liber, a nostris primum revidendum 
esse, neque, si nostris non probetur, progrediendum ulterius. 

Id quoque Pontifex aequum judicavit, ac demum pertaesus curavit dici 
P. Generali, ut acquiesceret, nee quidquam ultra moveret usque ad congregati- 
onem Procuratorum. Non ignorabat autem Pontifex, Procuratorum non esse 
hac de re decernere, sed consilium ejus fuit, videre, an Procuratores decernerent, 
cogendara esse congregationem generalem, vel non. Si cogendam decernerent, 
tum ipse rem totam ipsi congregationi generali dijudicandum relinqueret: si 
non, tum demum capiendum aliud consilium. 

Post tot tamen voluntatis significatioues auctor nullum non lapidem movit, 
ut liber quoquo modo prodiret. Quaesivit Provinciales quoscunque potuit, et 
magnam Assistentibus, immo ipsi Societati conflavit invidiam. Nam ut libri 
buius edendi necessitatem probaret, eam non paucis ingeneravit opinionem, 
Nostros passim esse minus laxos in (Caetera desunt.) 

69. 

Con quanto di ragioDe i cinque PP. Assistent! della Com- 
pagnia di Gesü, iiniti fra loro, si accordino ad impedire al P, 
Generale la publication del suo libro su V uso retto delle opinioni 
probabili. 

P. Segneri vertheidigt ausführlich das Verfahren der Assistenten gegen 
das Buch des Generals und tadelt heftig das Verhalten des Letzteren 

13* 



196 

§. 1. 

Che il libro intitolato Tractatus succinctus de recto usu opi- 
nionum probabilium etc., authore adm. R'^*' Patre Thyrso Gonsalez 
etc., non meriti veder luce, quäle egli sta, e fuori di controversia, si perche 
fu giä riprovato unaniraamente con censura gravissiraa da tutti i cinque Rostri 
Revisor! domestici, al tempo del Padre Oliva; si perche al male, che fino da 
allora fu discoperto nel medesimo libro se ne e aggiunto dell' altro massi- 
mamente uella sua prefazione, degnissima di dannarsi a silentio eterno per la 
inconsideration delle cose ivi esposte a notitia pubblica e del modo ancora 
di esporle piü incauto che circospetto. 

Dunque la controversia si pub unicamente ridurre a cib: Se sia conve- 
niente il permettere al detto P. Tirso Prepos. Generale della Compag. di 
Giesü, che egli dia da correggere il libro ai presenti nostri domestici Revisori, 
veramente a gli stessi PP. Assistent! : si che, levatone cib, che a giudicio 
loro non sara stimato a proposito, al fin si stampi. 

A prima vista pare, che non segli possa negare onoratamente una cosa 
tale ; atteso che, se in virtü del decreto decimottavo, fatto dalla ultima Con- 
gregazion generale, non si pub a veruno altro de' nostri impedir che insegni 
non licere sequi opinionem minus probabilem faventem liber- 
tati relicta probabiliore, stante pro praecepto, perche si dee cib 
impedire all' unico Generale, il quäle, nel senso da lui spiegato, pretende di 
mostrarlo con evidenza? A cib si risponde, che, se anzi s' impedisce a lui 
solo, gli si impedisca per questa ragion medesima, perche egli e Generale. 

§. 2. 

Ad intelligenza del che conviene osservare bene quäl fu la mente della 
Congregatione in un tal decreto. La mente fu potestare, che la nostra Reli- 
gione delle due sentenze, fra se opposte in tal genere, non fa sua piü 1' una 
che r altra. Ora, se un particolare di noi stampi a favore di una delle due 
sentenze suddette, piü che di una altra, non rileva punto all' universale della 
Religione medesima; ma rileva molto se stampi il suo Generale, atteso che 
egli, voglia o non voglia, rappresenta in se la medesima Religione, come il 
capo rappresenta sempre quel corpo del quäle e capo. Onde, si come non gli 
si dee permettere di stampare a favore della sentenza severa, cosi ne anche 
gli si dovrebbe permettere, quando egli, mutata opinione, si risolvesse di stam- 
pare a favore della benigna. Ne vagliono le proteste con cui dichiarisi che 
egli non sostiene tal sentenza come Generale, ma come dottore private : perche 
ancora come dottor private egli e Generale: e questo e bastevole a dare ad 
una delle due sentenze quel peso preponderante, che non si vuole. 

Alcuni per Interesse, altri per ambitione, altri per adulazione, altri per 
un certo timore reverenziale, altri per delicatezza di coscienza, altri per debo- 
lezza di euere ed altri per qualcun' altro rispetto simile, vorrano aderire subito 
a quella parte, dalla quäle sta il loro capo, o almanco non verranne libera- 
mente aderir dall' altra. Ed ecco il decreto restare al tutto deluso dal fine 
che egli hebbe, pienissimo di prudenza, che fa lasciare a ciascuno di noi 
interissima libertä di tener senza riguardo quäl delle due sentenze gli sia piü 
in grado. 

§. 3. 

Di poi, se stampi un' altro a favore della sentenza severa, non rifonde 
nota nessuna in tanti dottori illustri della nostra Religione, che, per cento e 
piü anni, hanno insegnata la sentenza benigna con tanta uniformitä. Ma se 
stampi egli, non pub non ne la rifondere. Conciosiache quäl decoro si e, che 
il Generale della Comp, di Giesü riprovi quella sentenza, che tanto concorde- 
mente hanno sostenuto Toledo, Suarez, Vasquez, Valenza, Azor, Sanchez, Lessio, 
Lugo, Laimano, Salas, Granado, Tannero, Becano, Enriquez, Reginaldo, Castro- 



197 

palao, Figliucci, Baldelli, Sparza, Terillo, e moltissimi altri dijsommo^grado ? 
Tanto piü, che il Generale da alla sentenza contraria facce enormissime, quasi 
che ella sia la rovina del Christianesimo. E posto cib, che bell' onore e di 
tanti dottori nostri, che essi habbiano sostenuto cosi d' accordo una tal 
sentenza? 

Uno scrittor privato, che loro si opponga fra noi (come si oppose, pochi 
anni sono, il candido Filalete) non si considera. Ma un Generale anche tra- 
vestito da Scrittor privato, non pub non considerarsi. Anzi si considera tanto, 
che, se il P. Generale ci vuole confessar la veritä, perb, fa egli si grande 
sforzo di uscire in campo contro a quei tanti grandi huomini che io dicea, 
sostenitore della opinione contraria, perche si promette di potere da se solo 
tare argine alla lor piena, benche si vasta. Ma egli sicuramente un tal argine 
non pub fare con la forza delle ragioni che produce a proprio favore mentre 
queste si sono vedute giä si son ventilate, anzi si sono dal dotto P. Tisillo 
rifuttate anche molto evidenteraente nel suo fortissimo libro, intitolato Regula 
moruin. Dunque conviene che egli tale argine speri fare con V autorita che 
sostiene quäl Generale? E questo e cib che la Religione non viwle di nessun 
parte, per le ragioni di sopra esposte abastanza. 

§. 4. 

Oltre a cib non si vede quäl titolo vi sia, che il P. Generale mandi al 
presente in luce tal' opera. Se egli leggesse tuttavia la Theologia come prima, 
s' intenderebbe. Ma che ha da fare V essere Generale con lo stampare j che 
non liceat sequi opinionem minus probabilem in conspectu 
probabilioris? Perche non si pone egli a stampare egualmente : de sacri- 
ficio missae, de censuris, de Irregularität e, de immunitate, 
<\e votis, de simonia, de scandalo, o di altra tale delle materie mo- 
rali che sono tante? Qualche special motivo conviene che a cib lo induca si 
ardentemente ? Dica egli dunque : quäl e, se non che la gran voglia di alzar 
bandiera, che inviti ciascun di noi a seguir piü la sentenza da lui tenuta che 
la contraria? 

Vero e che egli dissiraula tal motivo e ne adduce un altro : ma oh quanto 
a noi vergognoso ! Dica egli che la Compagnia di Giesü habbia necessitä di 
limedio alla rilassatezza delle sue dottrine morali : e dall' altro lato egli a 
cib non sa vedere rimedio miglior di questo: dannare la sentenza la quäl 
sostiene, che liceat sequi opinionem minas probabilem in con- 
spectu probabilioris. Ma io qui ripiglio che si 1' una come 1' altra 
di tali proposizioni non e possibile a toUerarsi, tanta e 1' assurdita delP una 
e dell altra. 

§. 5. 

E primieramente : come pub egli senza assurdo gravissimo dimostrare delle 
opinioni nostre morali si mala stima ? Fa egli con cib alla Comp, di Giesü un 
torto si manifesto che non ha pari. 

Perche io dimando: e altro cib se non che unirsi con gli avversarij piü 
rabbiosi e piü rei che habbia sortiti mai la medesima Compagnia da che ella 
comparve al mondo? Prima che Papa Innoc«. X. condannasse solennemente le 
cinque Propositioni celebri di Giansenio, non era mai stata fatta alla Comp, 
di Giesü tale oppositione vituperosa, che tenesse dottrine larghe. Piü tosto 
ella era havuta in conto di stretta e di scrupulosa ne' suoi consigli L' oppo- 
sitione usci la prima volta dai Giansenisti, uniti a congresso (come costa da 
prove autentiche) sopra la maniera di abbattere i Gesuiti. Di poi con somma 
aviditä fu abbracciata una simile oppositione da quegli altri emoli grandi, che 
in tale abbatimento stimavano d' innalzarsi, come appare da tanti libriiusciti 
da queir ora sopra di cib, e non usciti mai prima nello spazio di sopra cento 
anni, che la Compagnia giä contava da suoi natali. E il P. Generale invece 



198 

di liberare quella Religione, della quäle e capo, da torto si indubitato, si 
mette in lega coi calunniatori medesimi a concedere in lei per vero quel male 
e dir tanto iniquamente a lei viene apposto ! Quali sono queste sentenze 
larghe, proprie a gli scrittori della nostra Religione? Le cavi fuori egli 
stesso con liberta. Sicuramente egli non saprä ritrovarle. Perche se qualche 
sentenza larga sara stata approvata da qualcuno de' PP. Gesuiti, ne' suoi 
trattati morali, si scorgerä che ella e stata all' incontro disapprovata da piü 
e piü altri de' medesimi Padri. Onde non si pub dire che tal sentenza sia 
comune agli Scrittori della Comp, di Giesü. Dove assai di loro si siano uniti 
ad ammettere una sentenza di simil genere (che sara malagevole ad incon- 
trarsi) si scorgerä, che in quella i PP. Gesuiti vanno di accordo con piü altri 
Scrittori illustri di ogni ordine religioso. E come dunque voler specialmente 
accusar la Comp, di quel male, che non e suo? Perb la Religione irritata 
da queir aggravio, che riceve dal proprio Padre, quali turbazioni non pro- 
verebbe in se tutta, se per disgrazia ella vedesse uscire in luce il libro da 
lui destinatole per rimedio? 

Si vedrebbe subito armare con cento penne da tutte le Provincie di 
Europa affine di confutare si gran calunnia. Et che scandalo sarebbe questo 
e che scena da deplorare con lagrime inconsolabili ! 

Si dira forse che altri della medesima compagnia, per adulazione, per 
ambizione, per interesse o per altro dei motivi addotti di sopra, piglierebbero 
all' incontro le parti del loro Capo e lo sostenebbero tosto con libri oppositi. 
Passi per conceduto. Ma ecco dunque la Religione medesima, armata contro, 
il suo Capo, armata fra se. E tutto questo male si ha da permettere affin- 
che il Generale stampi un suo libro, riprovato gli gia dagli Antecessori. Che 
bene e questo, il quäle giammai preponderi a tanto male ? 

§. 6. 

E cib quanto al primo assurdo. L' altro assurdo si era, credere che ad 
impedire la rilassattezza delle dottrine morali nella Compagnia (quando ancor 
vi si havesse da presupporre) tal sia la via: negare che liceat sequi opi- 
nionem minus probabilem in conspectu probabilior is. 

Questo e un rimedio, il quäle non ha punto che far col male; e cib si 
dimostra cbiaramente a priori ed a posteriori: 

A posteriori, perche noi habbiamo nella nostra Religione tanti Dot- 
tori grand*'*' che han sostenuto la sentenza benigna; e pure quali dottrine larghe 
hanno essi insegnato? Quali Azore? quali Valenza? quali Vasquez? quali 
Suarez? e quali altri simili ad essi: solo che le dette dottrine si vadano a 
ricercare nelle lor fonti, e non ne' canali : cioe nei libri di coloro, i quali le 
siferiscono con espressa malignitä? Per lo contrario vi sono ultimamente 
tati scrittori di altra Religione, i quali ripudiano in genere la sentenza 
benigna, sostengono la severa e poi discendendo ai casi particolari, ammettono 
in pratica dottrine, non solo larghe, ma perniciose all' ultimo segno, quali 
potrei qui riferire, se non volessi perdonare alla forma di quei che forse tra 
i Letterati la godano ancora onesta. 

A priori si prova, perche, se si osserva bene, nessuna sentenza larga si 
pub meritare il titolo di probabile, Sentenza probabile e quella, che ha molto 
fondamento a proprio favore di ragioni e di autoritä, e che non ha niente di 
certo in contrario. Ma niuna sentenza larga sara mai tale. Che ha da fare dunque il 
teuere che 1 i c e a t sequi opinionem minus probabilem inconspectu 
probabilioris, con 1' insegnare dottrine larghe? Le dottrine larghe sono 
improbalissime, perche si vedrä, che tutte sono fondate in qualche paritä o in 
qualche paralogismo: o pur sono tali che fra i dotti communemente si dubita 
della loro probabilitä, non si da per certa. Chi dice, per tanto che sia lecito 
di seguire l'opinione meno probabile, non dice che sia lecito di seguirne alcuna 



199 

improbabile : lascia soltanto libera V elezione tra '1 meuo e '1 piü di quelle 
due clie communemente si ammettono per probabali. E il meno e il piü non 
muta specie in nessuna cosa ne fisica ne raorale. 

Ond' e che V uso perpetuo prescritto per tutti i secoli nella Chiesa, se 
fedelmente ricerchisi, e stato questo: che delle sentenze certamente probabili 
fra i dottori, ciascuno potesse lecitamente aderire a quella che gli^ piacesse, 
come si ha da piü constituzioni medesime pontificie, che sarebbe qui facile di 
apportare, se fosse luogo. 

§. 7. 

II rimedio perb, che il P. Generale ha da usare santissimamente ad impe- 
Jire nella Comp, di Giesü quella rilassatezza nelle dottrine morali che (se non 
al presente) puö almeno entrarvi, non e mai questo divisato da esso: ma 
ejual e? e quello che gli hanno additato concordemente i suoi savissimi 
Antecessori. 

Raccomandare a chi scrive, che si astenga dell' approvare dottrine mal 
<ussistenti e comandare a chi rivede cib che fu scritto, che riprovi con vigore 
clii le approvasse. II che di fatto si eseguisce con tanto, non dirb di vigore, 
uia di rigore, che non v' e libro di dottrina casuistica, che non si faccisa da 
qualsisia provincia di Europa venire a Roma, perche qui soggiaccia alla Cen- 
sura piü solenne e piü severa che tra noi sia. 

Piü di questo non si pub fare, e perb i suoi Predecessori (tutto che zelanti 
aucor essi del nostro bene) non 1' hanno fatto. Nel resto vede il P. Generale 
presente, che, se il rimedio divisato da noi fosse veramente a proposito, gli 
altri Generali passati non si sarebbero applicati ad usarlo? Non 1' hanno 
usato, perche tutti scorgevano che non vale. E come dunque contradire egli 
solo al Concorde parer di tutti, che in numero giä di dodici, non si pub dubi- 
tare che non fosser' huomini di dottrina ancor essi, di pietä, di prudenza, e 
di zelo non ordinario? 

E pur egli vi contradice e vi contradice di modo che, se potesse, vorrebbe 
biliar dalla Compagnia la sentenza tanto piü antica e tanto piü accreditata la quäl 
>stiene che liceat sequi opinionem minus probabilem, e vorebbe 
che tutti aderissero alla contraria che e si sospetta per essere i Giansenisti 
stati i primi a tentare studiosamente di porla in credito, per quel fine che 
ciascun sa, cio e per provare che i precetti divini siano finalmenle impossibili 
ad osservarsi. Pare, che il P. Generale (affine di non favorire quei maliziosi 
iie piü da lungo) dovesse per lo meno lasciar nella Compagnia quella libertä che 
egli vi ha trovata, di tenere, che liceat sequi opinionem minus pro- 
babilem, che non liceat come par piü giusto a ciascuno, salve le cau- 
tele in cib note ai Dotti. Ma egli di veritä vorrebbe che tutti tenessero che 
non liceat. E che sia cosi. 

Questo sentimento fin da privato egli scoperse in piü lettere scritte da 
Spagna a Roma a varii PP. Assistenti, a due Generali, Oliva e Noyello col 
Ponte ce stesso Innocentio XI il quäle cercb egli d' indurre a condannare la sen- 
tenza benigna, quasi nociva alla Comunitä de' Fedeli. E questo sentimento, 
appena vedutosi Generale, egli confermb, quando stimolb il Pontefice stesso ad 
operare, che la Religione dichiarasse in questa controversia i suoi sensi auten- 
ticamente, per metterla in soggestione se dava una risposta, la quäle inclinasse 
(secondo il parer di lüi)' piü ad allargare le coscienze che a strignerle. E perche 
la Religione (quantunque messa a cimento di tanto risico) non corrispose col 
suo decreto all' intenzione del Generale, ma volle come savissima, lasciare 
intera fra noi quella libertä che sempre v' era stata in questa materia, con 
protestare di non far sua piü 1' una delle due sentenze che 1' altra, che fece 
egli iramutabile e infaticabile nel volere sempre giugnere al fine inteso. Dovendo 
far venire da Spagna a Roma un lettor di Theologia, a niun' altra cosa hebbe 
piü la mira che a questa, di haverlo favorevole alla dottrina da se protetta: 



200 

e quei che questa difendono alla gagliarda, tiene egli volentieri al preseute 
presso di se, in questi confida, con questi comunica, e si come questi mede- 
simi egli favorisce in qualunque luogo, cosi non si riguarda dal diraostrare 
alienatione assai patente di animo a chi, la oppugna. Ha detto publicamente : 
anzi fin dato publicamente alle stampe, che Dio 1' ha fatto Gene- 
rale a tal fine d' introdurre fra noi questa sentenza non 
mai fra noi seguitata per innanzi da huomini di valore, per V insussistenza 
che in essa hanno ritrovata. E perche egli stimava che ad accreditarla dovem' 
giovare assai la publication del suo libro, sopresso gli nella sua fortuna pri- 
vata da i Superiori, si e abusato dell' autoritä che egli gode quäl Generale 
per farlo imprimere furtivamente in Dilingen, senza le facultä ne interne ne 
esterne a cib necessarie, a risico di patir per tal cagione una mortificatione 
solenne in conformitä della Constituzione emanata contra simiglianti atten- 
tati di Urbano 8** se non si fos§e portato rispetto al grado che in lui si venera. 
Di piü quantunque piü volte di chi gli pub comendare, egli habbia ricevuto 
ordini espressi di non trattare arpresente di detto libro, pur' egli non ha ces- 
sato di usare ogni arte possibile per fargli veder la luce anche a costo di tutte 
quelle calunnie si irragionevoli che egli ha fatto, e fa perb sofferire tra i male 
informati, alla Comp, quasi che questa sia ribella ^1 suo Capo. II che non 
si pub negar che non venga tutto da quel desiderio appassionato che egli ha, 
di veder una volta la sua sentenza trionfar fra noi, quasi che la contraria ci 
sia di scorno. 

§.9. 

Ora i cinque PP. Assistenti che per la loro prudenza conoscono molto 
bene da tutti i segni quäl sia la mira del P. Generale in questo negotio, come 
possono far di manco, se vogliano soddisfare al debito loro di non unirsi a 
mantenere illesa al decreto decimottavo dell' ultima Congregatione generale, 
quella autoritä che il Padre Generale si studia continuamente, se non di tog- 
liergli, almanco d' indebolirgli per tante vie. 

Egli quäl custode geloso di tal decreto dovrebbe, a ragion di carica 
volere piü di ogni altro intera fra noi quella libertä che ci fu da quella donata 
dopo tanti congressi su cib tenuti con tanto studio : e pure in sustanza egli ha 
per fine spogliarcene interamente col pendere ad una parte piü assai che all' 
altra. Ne dica che 1' altia ha de seguaci abastanza senza di lui, perche se 
ne ha, non ha perb un Generale. E quäl Generale ! 

Uno che con dominio despotico ha tutto il premio e tutta la pena in 
suo poter, solo, per allettare chi vuole, o per atterirlo, come per isperienza si 
e scorto fare, a viso ancor scoperto. Uno che, avezzo alle cattedre, stima piü 
questo affare, come scolastico, di quanti ne ha per altro il suo vasto Genera- 
lato: che altro non promuove con pari ardore, che ad altro non pensa mai, 
che di altro non parla : ed uno, che come anzi si disse, perb si reputa fatto 
da Dio Generale per haver esso la gloria di tirar tutta una Religione si dotta 
e si decorosa a seguire quella opinione che place a lui. Se perb i PP. Assi- 
stenti, uniti fra loro, non si opponessero a tanto di prepotenza con la quäle 
il P. Generale promuove la parte a se favorevole e fa contrasto all' opposita, 
che sarebbe? 

Leggansi quante ragioni egli adduce nella dissertazione 2* del suo Trat- 
tato a provare che la nostra Religione non dovea far eua la opinion de' Proba- 
bilisti (quali ad esempio de' Giansenisti egli intitola coloro che sostengano 
r opinione benigna) tutti si scorgeranno provare al pari che la Religione ne 
anche dovea permettere che s' insegni da alcun de' suoi. E posto cib che 
fanno dette ragioni indirettamente se non che ferir con crudissimi modi il 
decreto stesso? Le ragioni per cui la Religione non dee far propria la sen- 
tenza benigna, sono, secondo lui, perche detta sentenza slarga quella via del 
cielo la quäle fu da Christo chiamato stretta; perche fomenta e fortifica la 



201 

rilassatezza delle coscienze poco tiniorate di Dio, perche snerva la predicazione 
divina e la spoglia dell' arme piü gagliarde che ella habbia a scacciare gli 
abusi; perche e occasione d' innumerabili peccati nel Popolo cristiano, ed altre 
similissime a queste pronunziate da lui con piü di facilitä che di fondamento 
senza ne anche badare punto al decreto di Papa Innoc". XI. il quäle ordina 
in virtü di santa obbedienza che niuno dia veruna taccia di obbrobrio a quäl 
si voglia mai di quelle opinioni;, le quali sono controverse ancor fra Cattolici 
e non dannate. 

Ora chi non vede che tutte queste ragioni provano al pari che la Keli- 
gione non dovea fare il decreto il quäle ella fece ? perche se la sentenza 
benigna e sorgente di tanti mali, di quanti il P. Tirso la presuppone, come 
alla nostra Religione non e di vituperio grandissirao il perniettere che fra 
suoi si ritrovi pur uno che la sostenga? E tuttavia la Religione 1' ha per- 
inessa liberaniente e permessa in modo che si protesta di non tener dall' una 
Jelle due sentenze contrarie piü che dall' altra come appare dal tenore del suo 
decreto. Che decreto dunque secondo i principii del P. Tirso e mai questo ? 
Quanto brutto? quanto irragionevole ? quanto iniquo? forse che il solo utile 
che si Cava da poter disputare di qua e di la su tal controversia, potea bastare 
[ler fare alla Religione un decreto tale, cioe un decreto perraettitivo da qua- 
lunque altro capo, di tanti scandali ? 

§. 10. 

Ecco pero che il P. Generale ferisce un tal decreto all' ultimo segno, lo 
-vedita, lo svergogna e conseguentemente svergogna e scredita tutta quella 
Keligione ancora che lo formo. Ne vale che in tal atto egli simula di lodarla 
perche 1' artifizio non e riuscito si proprio o si perfetto che non si scopra. 
Non so perb se queste siano le parti di un Generale, il quäle per accomodarsi 
al giudicio di quella Congregazione che si Mb di eleggerlo a tanto onor, 
dovrebbe, non voglio dir rautar sentenza, ma almeno non aderire piü a questa 
che a quella con termini di patente parzialita. E pur fa tutto 1' opposito, 
t|uantunque la presunzione di ragionevole stia a favore di quella interissima 
libertä che la Congregazione Generale volle restar fra noi in questa rilevan- 
tissima controversia, non a favore di quella intoUerabile severitä che a poco a 
poco il P. Tirso Gonzalez (benche sottoposto anch' egli al volere della mede- 
sima Congregazione generale) vorrebbe imporci. 



70. 



Postulatum. 

Vier Anträge an die Generalcongregation, betreffend die Herausgabe von 
Schriften der Generale und solcher Schriften, welche, obwohl die Revisoren sie 
begutachteten, nicht zu veröffentlichen sind. 

I. Cum abhinc amplius quadrienno controversia fuerit, an Praepositus 
Generalis, si quem librum suum typis vulgare velit, teneatur eura domesticis 
Oensoribus submittere recognoscendum : rogatur Congregatio Generalis, ut 
t»mnem hac de re dubitationem tollere dignetur. 

II. Cum graves quandoque possint esse causae, ob quas librum aliquem, 
(juem Revisores quidem edi posse iudicaverint, edi tamen non expediat: moris 
t'uit, ut priusquam Praepositus Generalis librum ullum edendi facultatem con- 

•xleret, res veniret in Consultationem, sive privatam eins Assistentiae, in qua 
ersatur auctor; sive communem. Rogatur ergo Congregatio Generalis ut hunc 
morem confirmet, iubeatque constanter servari. 



202 

IIL Ob eaiidem rationem, si Praepositus Generalis suuin aliquem libruin velit 
edere in lucem, opus esse videtur, ut, qualis sit ille über, Assistentes noverint, 
quo nimirum possint, si qua forte ipsis oceurreret ratio, ob quam liber ille 
non videretur edendus Patri Generali eam exponere. 

IV. Quodsi contingeret, Assistentes onmes (uti qnidem contigit non semel) 
vel maiorem eorum partem judicare omnino librum aliquem Praepositi Gene- 
ralis edendum non esse, tum vero an debeat esse integrum Praeposito Generali 
librum illum nihilominus praelo subiicere, Congregatio Generalis dispicere 
dignetur. Sane ad praecavenda gravia incommoda, necessarium aliquibus vide- 
tur, ut editio librorum Praepositi Generalis annumeretur iis rebus, circa quas 
Praepositus Generalis iuxta Constitutiones acquiescere debet iudicio Assisten- 
tium, quibus scilicet suas hac in parte vices Societas commiserit. Quod an 
declarandum sit absolute, vel constituendum usque ad secuturam Congrega- 
tionem alteram Generalem, praesens Congregatio pro sua sapientia statuat. 

Denique*) ad praecavenda* gravia incommoda necessarium videtur, ut 
quemadmodum iuxta Constitutiones aliqua sunt, circa quae Praepositus Gene- 
ralis debet omnino Assistentium iudicio acquiescere, ita librorum etiam editio, 
quos Generalis ipse adornasset, ita quoque debeat eorum acquiescere iudicio, si 
forte ipsi iudicarent omnino e re Societatis non esse, hunc illumve librum, 
quem ipse conscripsit, in publicum edi. M 

IL 

P. Palazol überschickt Anträge und Beschwerden aus seiner Provinz für 
die bevorstehende Generalcongregation: 1) Zurücknahme der für die Väter des 
Madrider Collegs injuriösen, im Refectorium Öffentlich verlesenen Picola des 
Generals; 2) Fällung eines Urtheiles über diese auch in Neapel verlesene 
Picola; 3) ungerechtes Verfahren des Generals bei Besetzung der Stellen; 
4) eine Beschwerde über eine von Rom gekommene Exclusive iu Bezug auf 
alle Väter, welche bei der Berathung des Bittgesuchs an den König anwesend 
waren; 5) Beseitigung des P. Palazol auf Grund der Exclusive; 6) das Beneh- 
men des P: Sarmiento u. a. ; 7) P. Balthass. Rubio habe die Väter der Gesell» 
Schaft brieliich aufgefordert, den General um Veröffentlichung seines Buches 
zu bitten. 

Admodum Reverende in Christo Pater Assistens Germaniae. 
Pax Christi Reverentiae Vestrae. 

Litteras Reverentiae Vestrae datas 21. Julii ea, qua par est, animi obse- 
quentissimi jucunditate, praecipuaque aestimatione accepi, habeoque Reverentiae 
Vestrae impensissimas gratias pro tanta sua benevolentia, qua me addictis- 
simum servum prosequi dignatur memor antiqui nostri Romani convictus in 
infausta illa Generali Congregatione, quae tot peperit angustias universae Socie- 
tati, praesertim huic Toletanae Provinciae. Ignoscat mihi Deus, si quid huma- 
num passus commisi contra communem matrem, non omnino ignarus earura 
rerum, quae me debuerant maxime detinere ; at imprudens vates, sincero animo 
meliora sperans, me ipsum decepi, quasi apertis oculis nihil viderim. Quid 
si sero me poeniteat fecisse hominem ? Ita non invitus fateor , fateborque 
semper. Laudo maxime zelum Reverentiae Vestrae, sicuti ceterorum Patrum 
Assistentium erga nostram Societatem, qui ita animo sunt comparati, ut non 

*) Das Folgende ist von anderer Hand geschrieben. 



I 



203 



sint silentio praeterituri in proxirnis Novennalibus Comitiis ea, quorum taiito- 
pere indiget Societas pro tantorum detrimentorum reparatione, ni velimus 
interne malo raisere perire: quod procul dubio timendum est, si non quanto- 
citius Societas congregata sibi ipsi de opportuno remedio efficaciter provideat. 
Quod non ita facile, planunnque concipio, si principalis causa eorum, quae pati- 
mur, pergat, uti solito recursu ad principes externos, ut cassos, inanesque red- 
dat sanctissiraos istius congregationis conatus: quod sane timeo, timeboque 
1 quoad usque optatum felicera exitum manibus contractem. Ast tamesti nihil 
I sciam in particulari de actuali usu hujus totius usurpati recursus, praesertim 
in Regia hac Aula Matritensi (quamvis aliqua laborem suspicione contra 
Patreni Gregorinm Sarmiento bis paucis diebus, quibus hie, Matriti, se accinxit 
ad iter Romanum;) continuus cor meum exagitat tiraor, ne per hos recursus 
praeterita mala reviviscant, si etiam Societas ipsa in factiones divisa, praeceps 
ad pejora ruat insufflantibus in procellam istam juratis araicis Patris Nostri 
qui jure ....*) de ista congregatione propter criminum conscientiam. 

1. Et principaliter enixe precor, Reverentia Vestra dignetur exponere 
cunctis Patribus cougregatis injuriam mihi, aliisque Reverendis Patribus hujus 
Collegii illatam a Patre Nostro per faraosam illara reprehensionem, seu P i c o- 
1 a m publice lectam in hoc refectorio propter suplicem libellum a me nomine 
totius Consultationis elaboratum approbatumque, deinde Regi Nostro oblatum a 
Reverendo Patre Ignatio Francisco Peynado tunc Rectore hujus collegii imperi- 
alis, Confessarioque Serenissimae Reginae matris, occasione decreti illius 8. Julii 
anno 1693, regiae protectionis concessae in favorem personae Patris Nostri 
Tyrsi Gonzalez adversus Patres Assistentes persecutores Patris Tyrsi. In qua 
quidem Picola exautoratus exe reite fuit Pater Pegnadus nunquam Rectoris 
titulo nominatus (scimus signate secreto fuisse a Patre Nostro depositum 
Rectoratu, quae depositio effectum non habuit, quia Pater Provincialis Fran- 
ciscus Mino renuit merito publicare) deinde in eadem Picola accusati, punitique 
t'uimus a Patre Nostro (agente hie Patre Visitatore Gregorio Sarmiento) omnes 
Patres etc. de crimine pessimo conturbantium Societatem. Quare derais- 
sissime precor cunctos Reverendos Patres congregatos ut abolitam in perpetuum 
velint in Societate injuriosissimam illam Picolam, iniameraque notam contur- 
bantium nobis inustam, propter opus praecipuae remunerationis sane dignis- 
simum. 

2. Comprecor etiam ut Societas congregata dignetur Judicium suum ferre 
super praefata Picola lecta, ut fama est, Neapoli inter nostrates ; cum tamen 
hie Pater Visitator Sarmiento obstinate recusaverit aliquod exemplar nobis 
permittere, ut melius scire possemus crimina, de quibus tam valenter accu- 
^abamur. 

3. Videat Generalis Congregatio minus justam praxim Patris Nostri, qui 
:x tunc viros primarios hujus Provinciae penitus exclusos habuit ab omni 
nubernatione, admissis ad consultationes, praecipuaque regimina infimae notae 
liorainibus, qui aliquam solerter navarunt, vel navaturi essent operam protec- 
tioni illi regiae ipsiusque continuationi, ut nemo non videt, et miratur cum 
tanto propro nostrae Societatis apud viros Principes, tantoque dispendio nego- 
tiorum Societatis pendentium in hac curia Madritensi. Fama est receptissima 
inter nostrates, per hos gradus asceudisse in maximum Rectoratum Matriten- 
seni istum Patrem Didacum de Heredia in nulla re conspicuum in Soci- 
etate .**) maculis semper notatum. 

4. Repiaesento Congregationi Generali querelam, debita juris forma, 
super exclusiva missa a Patre Nostro vel nomine ipsius a Patre Baitassare 
Rubio, ne in proxime elapsa Congregatione Provinciali eligi possent in Vocales, 

*) Hier ist das Original schadhaft, 
**) Auch hier ist das Original schadhaft. 



204 

qiiotiiuot affuiinus celebri consultationi, ex qua prodiit libellus ille supplox 
contra decretum Eegiae protectionis. De facto hoc praedictae exclusivae Koina 
missae quatuor menses ante ipsammet congregationem est hie certitudo moralis: 
Nara Pater Didacus de Heredia recens Rector hujus collegii hoc arcanum 
iniprudenter reservavit Patri Martino de Zarandona, in hoc collegio theologiae 
professori, qui mihi sincere revelavit, deinde Patri Thomae de Salas concionatori 
regio, et tandem Patri Francisco Moreson, viro notissimo. Haec ornnia ita, ut 
retiüi, accidisse sancte juro, ipsique superiores minime negare poterunt, ni 
velint Patrem Zarandona in re gravissima mentitum : ut si mentitus fuit, 
quare ipsi non est crimini data evulgatio perniciosa tanti arcani in nostra 
Congregatione V 

5. Haec moralis certitudo accipit robur neutiquam spernendum ex ipso facto, 
id est ex notoriis conatibus, quibus Pater Provincialis Franciscus de Herrera 
per se et per suos administros nuUum non movit lapidem, ut Patres congre- 
gatos averteret ab electione Patris Palazol, in quem fere tota Congregatio 
inclinabat, quia hujus viri electio futura erat molestissima Patri Nostro. Fama 
fuit receptissima inter Patres congregatos minis atque promissis totum nego- 
tium peractum fuisse, Patremque Franciscum Moreson propudiose in trans- 
versum actum Vice-Provincialatu promisso sub expresso pacto quod semel electus 
primus Vocalis ab itinere Eoraano se esset excusaturus, ut locum faceret Patri 
Didaco de Heredia, ostiumque clauderet Patri Palazol. Haec omnia non sine 
scandalo et tumultu vulgatissima fuisse inter Patres Congregatos iterum atque 
iterum paratus testor, Exitus acta probavit. 

6. Super iteratis hie negotiationibus Patris Gregorii Sarmiento, Patrisque 
Joannis de Yrigoyen (semper nomine Patris Generalis) in praesentiarum non 
habeo quid addam epistolae tunc a me exaratae ad Patrem Assistentem His- 
paniae, cui subscripserunt Pater Franciscus Moreson sub juramento, Pater 
Josephus de Alceraez et Pater Antonius Xaramillo testantes ejus verissimas 
narrationes de secundo libello supplici oblato Regi nostro a Patre Sarmiento 
pro extensione etiam ad librum regiae protectionis, et negotiationum Patris 
de Yrigoyen pro ablegatione Pat.iis de Caneda. Quod fere manibus contrectavi 
hoc iterum testor. Vidimus etiam injuriosissiraa illa scripta contra Patres 
Assistentes, et doctrinam Societatis ad Regem nostrum a fratre Diaz Francis- 
cano, ab excellentissimo Hispano Oratore, et ab Emminentissimo Cardinale de 
Aguirre, a Patre Nostro procurata, ut epistolae Oiatoris et CardiÄalis aperte 
testabantur, rumorque increbuit epistolam praefati Cardinalis ab ipsomet Patre 
Tyrso fuisse dictatam, quod jurare minime possum. 

7. Res mihi certissima est Patrem Baltassarem Rubio sollicitasse 
per suas epistolas corda virorum Societatis, ut flagitarent a Patre Nostro, 
urgeret maxime impressionem libri sui, missa förmula petitionis faciendae. 
Haec sunt, Reverende Pater, praecipua capita Congregationi Generali noraine 
meo repraesentanda. Servet Dens incolumen Reverentiam Vestram, in cujus 
sanctis sacrificiis me coramendatissimum opto precorque. 

Madriti 4. Octob. 1696. 

Reverentiae Vestrae 

Obsequentissimus servus in Christo 
Joannes de Palazol. 



205 



72. 



Puutos, que la Congregacion geueral deste anno de 1696 
debe tener mny presentes para el remedio y para el castigo. 

P. Juan de Palazol wiederholt seine in der vorausgehenden N. enthaltenen 
Beschwerden und Anträge in bestimmterer Form. 

1. Los recursos a seglares que nostro P. General a tenido en esta corte 
de Madrid para impedir la libertad dela religion por si mismo y por medio de 
otros dentro y fuera dela compagnia. 

2. Los escritos injuriosos ala compagnia y a sus assistentes y a otros 
Jesuitas particulares de nostro General y de sus amigos, como son la carta al 
Key del S"" Embassador de Espana, la del S'" Cardenal de Aguirre tambien al 
Eey a instancias de su Paternidad, como consta de las mismas cartas, las 
consultas o libelos infames de fray Francesco Diaz, sus Gazetillas embiadas a 
toda Espana, el Status praesens famos i negotii de letera del P. Bal- 
tasar Kubio, los Tratadillos infames a la doctrina dela compagnia, como el 
examen ra t io num, succincta narratio en latin y otro en Castellano 
para el Key de nostro Padre: Vis rationum etc. 

3. A quel fatal decreto del Key 28. de Julio, solicitado de nostro Padre 
y de sus amigos y vaciado dela carta del S'" CogoUudo y del S'" Aguirre, y 
formado por el Padre confessor Matilla, con quien es fama tenia nostro Padre 
estrecha correspondencia, aviendo sido tan enemigos en iSalamanca y tinalmente 
ganado por las agencias del P. Gregorio Sarmiento embiado a Madrid con 
poderes de nostro General. 

4. No aver solicitado nostro Padre revocacion o reformacion de tal decreto, 
antes procurado la extension dela proteccion Real al libro por nucuas diligen- 
cias y segundo Memorial al Rey que presento aqai el Padre Sarmiento, y no 
fue estimado. 

5. La poca o ninguna verdad que an gastado en Roma y en Madrid los 
interesados en este negocio, vertiendo voces falsissimas para defensa de sus 
acciones y deslumhrar a los ignorantes, como consta de lo que el Padre Sar- 
miento escribio desde Madrid y hizo publicar en^ Salraanca y de lo que el 
Padre disco al P. Assistente de Francia, que el P. Sarmiento avia procurado 
la revocacion del decreto Real de 8. de Julio y que los PP. de Madrid se lo 
avian estorvado por malquistar mas a nostro Padre, que es horrible embuste. 

6. El exemplar castigo que merecen en la compagnia los que real- 
mente se an portado como enemigos della, quales son en Roma los PP. Rubio 
y Alfaro y mas que todos el P. Rubio, que es el que mas a precipitado a 
nostro P. Tyrso; en Napoles el P. Thomas de Palma, en Madrid el P, Jrigoyen, 
el P. Guardiola, el P. Diego de Heredia, que tan supra meritum y aun con 
escandalo a negociado por aqui el Retoradö del colegio Imperial, y sobre todos 
a pecato gravissimamente contra la religion el P. Gregorio Sarmiento a quien 
y al P. Baltasar Rubio vendra muy corto qualquier castigo. 

7. La injusticia y escandalo de aquella celebre Picola que a tantos hom- 
bres de bien se dio en este Refitorio de Madrid siendo su executor en nombre 
de nostro el P. Sarmiento Visitador de nostras casas desta corte, infamando 
en ella a los penitenciados de contur baute s. 

8. La exclusiva que contra los mismos vino de Roma para que en la 
congregacion provincial deste ano no pudiessen ser electos por Vocales, parti- 
cularmente los PP. Joseph de Alcaraz y Juan de Palazol, que consta legiti- 
mamente que el P. Diego de Heredia se lo revelo assi al P. Martin de Zaran- 



206 

dona y este al P. Palazol, F. Salas y F. Moreson, y des pues se califico esta 
verdad en la misma congregacion con las violencias y empefios nunca vistas 
con que el F. Frovincial Francesco de Herrera dio cumplimento a esta 
exclusiva. 

En este colegio imperial de Madrid a 18. de Ottobre de 1696. 

Juan de Falazol. 



73. 



Acht Anträge für die Generalcongregation bezüglich der Herausgabe von 
Büchern der Generale, der Eäthe des Generals, der Freiheit der Frovincial- 
Congregationen, der Zuflucht zu Fürsten, der Rückgängigmaclmng der Beschlüsse 
der Congregationen, des Ausdruckes „plura medietate suflFragia", der Anstel- 
lung der Oberen und endlich der Hebung von Meinungsverschiedenheiten zwi- 
schen dem General und den Assistenten. 

I. Dignetur Congregatio dispicere, an absque uUa Providentia relinquendi 
sint praepositi Generales circa impressionem librorum, quos ipsi conscripserint. 
Quaenam illa et per quos exercenda et quomodo? 

II. Cum multa pati possit detrimenta Societas, si aliqua non levis mo- 
menti statuantur nuUa praevia consultatione, saltem cum iis, quos Societas 
destinavit consiliarios praepositis Generalibus et per quos suam providentiam 
exercet circa corpus, animam et gubernationem praepositi Generalis: dignetur 
Congregatio videre, quonam medio hoc malum vitari possit, et an saltem expe- 
diat, lege sancire, quod nonnullis praepositis Generalibus in more fuerit, ut 
post quamlibet consultationem rogarent Assistentes, si quid haberent quod 
deliberatione egeat. Quod etiam fieri deberet a Frovincialibus Praepositis et 
Rectoribus in suis consultationibus, ut evitentur justae querelae quod de rebus 
majoris momenti deliberetur absque ulla consultatione. 

III. Multae sunt plurimorum querimoniae, quod valde imminuta fuerit 
libertas congregationum provincialium, cum quoad ferendum suffragium pro 
cogenda vel non cogenda congregatione generali tum quoad electionem 
mittendorum Romam ad congregationem Frocuratorum vel generalem literis et 
scripturis ex urbe transmissis, tum ex bis quae consecuta sunt congregationes 
ipsas provinciales. Ad evitandum plura detrimenta expediret, ut congregatio 
generalis dignaretur, rem examinare, quid solidi fundamenti habeant hujusmodi 
querimoniae, et quid remedii in posterum adhiberi possit. 

IV. Cum Societati valde perniciosum sit, si externi et praesertim poten- 
tes et dominantes, illo excepto quem Deus suae ecclesiae principem et caput 
atque adeo ipsimet Societati constituit, rebus nostris se immisceant, examinan- 
dum videtur decreto indispensabili a quocunque et quacunque auctoritate in 
ipsa Societate prohibere ne quisquam ad eos confugiat, ut impediat libertatem 
decernendi vel exequendi quae decernuntur in congregationibus sive generalibus 
sive provincialibus sive procuratorum. 

V. Expediret, Congregationem generalem dispicere, an expediat posse 
revocari in dubium post terrainatas congregationes vel provinciales vel procu- 
ratorum, quae in ipsis peracta et stabilita sunt, cum praesertim nullus in ipsa 
congregatione dubitare visus sit, quominus rite ac valide peracta et stabilita 
sint. Hoc sancte decretum fuit in formula congregationis generalis post elec- 
tionem praepositorum Generalium ad evitanda plura incommoda, decernere par 
esset pro omnibus nostris conventibus, electionibus et decretis, quae in 
his fiunt. 



207 

VI. Quid significet, plura medictate suflFragia, cum in nostro instituto 
legitur, hosce terrainos omnino explicari debere. Sed quia facta quacunque 
explicatione evenire potest, ut in congregatione procuratorura, dum agitur de 
cogenda vel non cogenda congregatione generali, in primo scrutinio non sint 
sufficientia suffragia pro alterutra parte, ut si suffragia sint paria et aequa- 
liter dividantur, totidem nempe pro cogenda quot pro non cogenda, addendum 
videtur formulae hujus congregationis, ut tunc procedatur ad secundum scruti- 
nium, et ultra etiam ad 3., 4., prout necesse fuerit, ut habeantur plura medi- 
etate suffragia pro cogenda vel non cogenda congregatione generali. Non enim 
videtur esse de mente Societatis, quod aliqui visi sunt cogitare, quod hoc ipso 
decretum censeri debeat, cogendam non esse congregationem generalem, quod 
suffragiorum satis non fuerit ad decretum pro cogenda. Sive enim decernatur 
cogenda sive non cogenda, semper formula requirit plura medietate suffragia, 
vel ut clarius loquitur congr. 7. decr. 10., major pars suffragiorum, ut decretum 
stet pro alterutra parte. 

VII. Electio superiorum, sive qui praeficiuntur provinciis sive qui colle- 
giis aut domibus, res est magni momenti. Iccirco praepositi Generales con- 
sueverunt de illa agere in consultationibus generalibus auditis Assistentibus 
integra semper manente facultate penes praepositum Generalem eligendi et 
})raeficiendi, quem in Domino judicaverit. üt tamen Assistentes possint cum 
majori fundamento et rationabiiius dicere suam sententiam, expediret, ut non 
iiriius tantum informatio legeretur, positi primo loco in libro substituti jubente 
]'. Generali, sed aliorum etiam qui a Provinciali et Consultoribus nominati 
sint duorum vel trium qui tulerint plura suffragia ab ipsis Consultoribus. Imo 
e^pedire videtur, ut literae Consultorum coramunicarentur Assistentibus, cum 
saepe contineant notitias, quibus si careant Assistentes, non aequam sententiam 
IVrre possunt, alterum alteri praeferendo. Dignetur Congregatio dispicere, quid 
in bis magis utile futurum sit Societati. 

VIII. Cum aliquando, non ex prava voluntate, ut credendum et speran- 
(lum est, oriri possit aliqua dissensio inter P. Generalem et Assistentes, sed 
ex opinionum diversitate, magnum operae pretium meo judicio faceret congre- 
yntio, si de remedio aliquo prospiceret, ne sit necesse, recurrere ad externa 
tribunalia et ne suborti dissidii vagetur fama extra domesticos parietes 



74. 

Postulatum. 

Die Generalcongregation möge beschliessen, dass auf einige Jahre verbo- 
ten werde, über die eine oder andere Meinung hinsichtlich des Probabilismus 
etwas durch den Druck zu veröffentlichen ; in den Schulen möge die Frage 
1 »(^handelt werden. 

Cum ex una parte nostri absterreantur, ne quid scribere audeant adversus 
im sententiam, quam edito in publicum libro professus est Praepositus Gene- 
ralis ; nee, si quid scriberent, sperare facile possint fore, ut id permittatur pro- 
•lire in lucem : ex altera vero parte instigentur alii ad scribendum pro strictiori 
sententia iique amplos sibi favores polliceri possint : dignetur congregatio gene- 
ralis dispicere, an non expediat prohibere ad aliquot annos, ne quid pro parte 
alterutra typis edatur praeter ordinarias theses ! neque tamen omittenda in 
s<holis ea quaestio. 



208 



75. 



Die fünf Assistenten verlangen von der Generalcongregation Untersuch- 
ung ihres Verhaltens gegen den General und je nach dem Ergebnisse derselben 
möge dieselbe gegen sie verfahren. 

Reverend! admodum in Christo Patres! 

Ignotum nobis esse non potest, Patres Assistentes omnes, qui hodierna 
die officio suo defuncti sunt, graviter fuisse accusatos, ut persecutores Patris 
Nostri, ut osores severioris sententiae, quae perniciosam opinandi laxitatem 
restringat'; quique res novas et iniquas in bocietate moliantur, operamque dede- 
rint, ut in provinciis elegerentur Procuratores, qui maxime adversari Patri 
Generali, adeoque congregationem generalem decreturi viderentur. Disseminata 
etiam late per provincias, perque principum aulas suspicio fuit, Assistentes 
expetere anticipatam congregationem generalem, ut, evitata novennali congre- 
gatione, eo diutius continuare mftnus illud suum possint. 

Quae cum sint admodum gravia, nee illorum modo quinque virorum famam 
graviter laedant, sed indignam quoque de Societate ipsa hominum animis opi- 
nionem ingerant: rogamus humillime congregationem generalem, ut diligenter 
inquirat, quid veri, quid saltem fundaraenti habuerint illae querelae, quam 
etiam causam, quam ansam illius, quam diximus, suspicionis praebuerimus etc. 
Ac siquidem reos nos fuisse congregatio deprehenderit, poenam non deprecamur, 
sin vero culpae hac in parte vacuos, hoc ipsum dignetur testatum facere. Hoc 
ab aequitate, charitate, sapientia, zelo congregationis generalis magna cum 
fiducia exspectamus. An autem, si congregatio reos nos non esse deprehenderit 
eorum, de quibus apud regem catholicum accusati fuimus, hoc ipsum quoque 
Majestati Suae significandum sit, ipsius unice congregationis generalis sapien- 
tiae considerandum relinquimus. 



76, 



Detrimentum. 

Antrag auf Trennung der beiden Aemter eines Admonitors und Secretärs 
des Generals. 

Inter detrimenta universalis gubernationis illud numerari merito potest, 
quod idem aliquamdiu adraonitor fuerit, qui erat secretarius. Cum enim ille 
se, ut secretarium, Patri Generali pro manibus esse diceret, ejusque personam 
induere debere, ut dicitur p*.'' 9. Constit. cap. 6 §. 8, ad ea etiam Ingenium 
calamumque suum patri generali strenue commodavit, a quibus cum, ut admoni- 
tor, dehortari potius, ac, quoad posset, retrahere debuisse videtur. Argumente 
sint tot illa scripta super controversiis, quae tunc erant, ab eo confecta lateque 
dispersa. Talis ergo cum esset admonitor, qui privata patris generalis sensa 
sibi Omnibus modis propugnanda, promovendaque duceret, assistentes ejus opera 
minime tunc uti potcrant, cum esset ipsis maxime necessaria. Erat, inquam, 
tunc ipsis maxime necessaria monitoris opera, quod, quae ipsi per se monerent, 
ea tanquam ab adversariis profecta (tales enim habebantur assistentes) nihil 
admodum valerent. 

Postnlatnm. 

Quamvis ergo semel, iterumque factum olim fuerit, ut idem esset secre- 
tarius, et admonitor patris generalis; cum tamen, repetito non pridem eo 
exemplo patuerit, non satis recte rem cessisse, idemque saepius pronum sit^ si 
duo illa officia uni eidemque committerentur ; rogatur congregatio generalis, ut 
dispicere dignetur, an haec officia in posterum dividenda sint, quando major 
nunc est idoneorum virorum copia quam forte primis illis temporibus fuerit. 



209 



77. 



Der General vertheidigt die Verbindung der Aemter des Admonitors und 
Secretära des Generals. 

Alia pertinent ad substantiam desigiiationis a me factae, 
alia ad modnm ; de substantia haec occurnint. 

1 . Certum est, nulla parte Institut! nostri secretarium Societatis excludi a 
munere admonitoris, imo conjungi posse utrumque munus constat ex decreto 81. 
et 89. congreg. I. Dec. 22., congreg. II. Dec. 15., cong. IV. Form, congr. 
general. §. 86. 

2. Certum est, fuisse utrumque munus conjunetum semel iterumque in P. 
Johanne Polanco, primum in congr I, ubi electus admonitor factus est secre- 
tarius, ut constat ex illius congregationis decret. 81. et 89 , tum vero in con- 
greg. II., ut constat ex ejus decreto 22, ubi idem existens secretarius electus 
dicitur admonitor, neque erat eo tempore maxima professorum penuria, cum ad 
congregationem illam convenerint professi triginta novem. 

3. Usque ad tempora nostra ne scrupulus quidem oblatus est ulli congre- 
gationi generali, non dico de incompossibilitate utriusque muneris, sed ne de 
minori quidem convenientia actualis conjunctionis. Cum in congreg. IV. dubinm 
sit motum, an expediret conjungi munus assistentis et admonitoris, est judi- 
catum pro libertate electionis, ut constat ex ejus decreto 15. 

4. Magnum est discrimen inter conjunctionem muneris secretarii et admoni- 
toris, et conjunctionem muneris secretarii et assistentis. Hanc prima congre- 
gatio decr. 89. probavit quidem ob penuriam personarum, sed adnotavit, melius 
esse, diversis personis committi munera secretarii et assistentis, cum singula 
satis sint ad unum hominem bene occupandum. Constat, hanc rationem non 
habere locum in conjunctione muneris secretarii et admonitoris, unde, ut 
dictum est, ne scrupulus quidem motus est unquam de hac conjunctione. 

5. Imo si dotes boni admonitoris explicatae in formula congr. general. 
§. 86. secretario non desint, apparet, ipsum hoc suo munere magis accommodari 
muneri admonitoris. Primo, quia facile ipsi est, habere conditionem alioqui 
difficilem, ut bene sit versatus in rebus Societatis et praesenti ejus statu et 
negotiis. Secundo, facile itidem, ut sit minime credulus neque leviter sibi 
impoui sinat ab aliquo forte inquieto, male informato pejusque informante. 
Tertio, quia PP. Assistentibus, si de qua re monendum judicaverint P. Gene- 
ralem, accidet facilius et commodius, mentem de hoc suam explicare P. secre- 
tario, negotiorum omnium conscio. 

6. Animadverto timeri, ne conjunctione ista munerum patiatur detrimen- 
tura illa fiducia, quam intercedere oportet inter Generalem et Secretarium. 
Posset, credo, id merito timeri in aliqua combinatione Generalis et Secretarii. 
An autem et quantum sit timendum in unaquaque combinatione, nemo potest 
melius judicare quam Generalis ipse, qui se et Secretarium novit. Censeo, 
nullum in praesenti casu esse periculum. 

7. Idem videntur judicasse jam pridem PP. Assistentes, qui P. Secretario, 
si quid occurrebat mihi nuntiandum, fere usi sunt tanquam admonitore, omisso 
Interim P. Josepho Fotio, cum viveret et valeret. Ibi vero et ego didici, hunc 
P. Secretarium habere talentum admonitore dignum, et hoc posse ipsum exercerc 
sine detrimento fiduciae mutuae ipsum inter et me, ac denique complacuit Deo, 
hinc eyocare P. Fotium. Res eadem mihi occasionem praebuit, ipsum postulandi 
adraonitorem, ne duos haberem admonitores, atque ut nomen ferret admonitoris, 
qui rem praestaret. 

8. Hoc itidem meum Judicium probarunt duo ex PP. Assistentibus, suo 
suffragio confirmantes designationem admonitoris a me factam ; omnes vero 

14 



210 

unanimiter fassi sunt, dotes requisitas ad hoc munus reperiri in P. Secretario, 
idque tarn ample, ut ipse sine rubore audire non possit et notet excessum pie- 
tatis et humanitatis erga se. 

9. Haec qiü considerarit, non dubitabit, ut puto, quin reperiantur in P. 
Secretario conditiones duae boni admonitoris, ad quas denique revocantur fere 
caeterae in form, congreg. general. §, 86, ut et Generali gratus credatur fore 
et officio tarnen suo bonoque Societatis nuUo humano respectu defuncturus. De 
priori conditione liquet, neminem esse judicem magis idoneum quam Genera lern; 
de posteriori nullam relinquunt dubitationem ea, quae commemoravi num. 7. et 8. 

10. Copulatio ista conditionum duarum, de quibus modo, (sie) non est tarn 
obvia ubique, ac fortasse posset cuipiam videri, certe si extra hanccuriam nostram, 
quam vocant, deligere placuerit admonitorem; ex patribus Romae degentibus 
duos prae caeteris fama commendat, viros bene meritos, aetate graves, quon- 
dam etiam Provinciales, Herum alterum intelligo praecipue desiderari admoni- 
torem meum, cujusdam Romae cdllegii rectorem veteranum, quem jam sui patres 
pauci, quos habet regendos, vix ferunt amplius, dicentes morosum, tetricum nee 
satis tractabilem, vitio aetatis aucto ex nupera infirmitate gravi- Crediderim, 
exaggerari defectum, sed estne aequurn, me experiri periculo meo et iisdem 
agentibus, qui conqueruntur, hunc mihi obtrudi admonitorem, quem ipsi admo- 
nentem ferre non possunt? Alter duorum, quos dicebam, et ipse annis gravis, 
non is putatur esse, qui fuerat, multa bonitas et virtus, magnus zelus anima- 
rnm in oratorio Collegii romani, caeterarum rerum incogitantia, insignis credu- 
litas, facilisque animus ad capiendas impressiones ; haec sunt, quae in hoc viro 
notantur hac sua aetate, et ex parte credo. Qui alii infra hos memorantur, 
vel parum graduati sunt vel suas patiuntur exceptiones, quibus non vacat 
immorari. De caetero provinciam romanam aestimo et arao ut alias omnes. 
Ex ea visitatorem provinciae Venetae, Provincialem provinciae Mediolanensis 
dedi, neque per me stetit, quin ex ea visitatorem provinciae Neapolitanae 
darem. Delegi ex eadem nuper librorum revisorem generalem, ex eadem utor 
praefecto hujus archivi aliisque ministris ad literas et negotia Societatis; utar 
pluribus, cum fuerit opportunum. Non est magna admiratione dignum, si ex 
ea non sit mihi in promptu hoc tempore admonitor, qualem optarem. Valde 
importunum sit, si tetrice adnumerandi sint ministri, quos hie ex quaque pro- 
vincia adhibeam, paratae sint expostulationes ex provincia Sicula, Neapolitana, 
Polona aliisque multis. 

Haec occurebant circa substantiam designationis a me factae, quibus, nisi 
fallor, occurritur iis, quae contra eam mota esse non vane conjicio, quae forte 
R. V. sunt nuntiata ad modum designationis pertinentia, ea non est perinde 
mihi facile conjicere qualia fuerint, sed neque tarn multum Interesse videtur 
ad finem approbandae vel improbandae designationis meae, qui nunc speratur. 
Attamen Übet haec pauca adnotare. 

Intelligebam sane, designationem admonitoris consultationem mereri cum 
PP. Assistentibus. Hanc tamen videbam mihi fore difficilem, primum ob 
circumstantias modo recensitas num. 10., tum vero, quia certissima via mihi 
constabat, unura ex PP. Assistentibus valde abhorrere, ne suam sententiam de 
persona designanda ad istud munus coram aliis mihi panderet, et tamen neque 
excludi poterat a consultatione neque aliis sententiam rogatis ipse praeteriri 
poterat. 

Si etiam PP. Assistentes, vel potius quoniam PP. Assistentes in hac 
deliberatione suffragium descisivum habebant cum Provincialibus (ut quam mox 
deposita omni haesitatione judicavi), non licebat mihi, illorum quemquam 
urgere, ut suum suffragium coram aliis voce proferret, multum ab hoc ex se 
alienus. Statui igitur, satius fore, singulos PP. Assistentes rogari, ut mihi 
seu voce seu scripto suum suffragium singuli aperirent, quod fieri poterat 
majori libertate, uti et factum est; et mihi sufficiebat etiam ex judicio ipso- 



211 

rum, ut in epistola encyclica ad Provinciales vere possem exprimere, auditis 
PP. Assistentibus hanc designationem a me fieri, etsi non sit facta ex judicio 
communi oninium, sed duorum tantum, qui judicio meo se conformarunt, ut 
dictum est. 

f p Haec ad modum designationis a me factae pertinentia sufficiat perstrin- 
xisse; Deus, a quo recta sunt consilia, E.V. illuminet, ut, quod est aequum et 
bonum, in oculis suis judicet semper et faciat. 



78. 

Espositioiie sincera del ricorso a' Priucipi secolari attri- 
buito irragionevolmente al Padre Generale della Compagnia 
di Giesii. 

Eine Erklärung über das Verhalten des Generals zu den Höfen in Wien 
und Madrid und iiber die Einmischung der letzteren in seine Angelegenheit. 

I Principi supposti sono V Angustissimo Imperatore, il 
Re Catholico. 

' Circa Sua Maestä Cesarea il fatto e questo: 

1) Stando il P. Generale senza primo pensiero d' interpellare Principi 
ne' suoi ßeligiosi affari, fu egli interpellato dall' Ambasciatore Cesareo a' nome 
e per comando espresso del suo Augustissimo Padrone, richiedendo con ragioni 
molto ponderate, che da esso fosse suppresso il libro de recto usu opinionum 
probabilium. 

2) Riconobbe all' ora il P. Generale, che erano state rappresentate alla 
Cesarea Maestä stravaganze insussistenti sopra il libro e sopra le ragioni del 
doversi supprimere. Laonde giudicossi obligato per onore della compagnia ad 
informarla piü sinceramente del vero. Fatto questo, Cesare mutato subito 
parere sü la norma della sua somma giustizia e deir amore verso la Com- 
pagnia ordinb al suo Ambasciatore di non ommettere efficacia possibile presso 
del sommo Pontefice, affinche seguisse per comando di Sua Santitä un' amiche- 
vole corapositione della controversia dentro della stessa Compagnia, e quindi 
nscisse alla publica luce il libro del Padre Generale. Non ha fin ora questi 
passato alcun ufficio col Papa sü la commissione ricevuta, ne pare sia per pas- 
sarlo ne correnti torbidi fra la Corte Romana e Cesarea, con che cessa ogni 
ombra di supposto pregiudicio. 

Col Re Cattolico il seguito e tale: 

1) Giä dal principio della mossa controversia cert' uno de Padri di Roma 
si sforzb d' infiammare V Ambasciatore di Spagna contro libro del P. Generale. 
Scorsi pochi giorni, trattando lo stesso Generale altri affari col sudetto Ambas- 
ciatore fu richiesto quäl fosse il litigio intorno al libro, di cui con stomaco 
suo aveva udito parlarsi dal Padre X. X. per se di sue maniere tanto impro- 
prie. Si vede obligato il Generale in questo frangente di non tacere il vero: 
Pure il tutto passo per allora chetamente e senza altro impegno. 

2) Resa poscia piü notoria fra gl' esterni la controversia domestica e 
crescendo le favole e le satire de Gazzettanti, che ardirono pronosticare crimi- 
nalita e depositioni dal Governo del P. Generale, diede nelle furie Ambasciatore, 
interpretando per odio nationale i torbidi promossi in Roma, ,e ne scrisse con 

15* 



212 

piena informatione , e con pari acrimonia alla Corte di Madrid. Di simile 
tenore furono altre lettere di Sacro Personaggio molto conspicuo in Roma. 

3. Temendo il P. Generale, che a' tali impulsi non uscisse decreto reale 
dissonante dal suo integerrimo Spirito, e da quello della Compagnia, informo 
alcuni de Padri dimoranti in Madrid con protesta sua di unicamente bramare, 
che dal Re' Cattolico s'iniitasse la pieta dell' Augustissimo Cesare, ordinan- 
dosi air Amb'l'' d' adoperarsi col Papa, affinche a' cenni suoi seguisse la com- 
positione doniestica della difamata controversia, meritamente giudicando, che 
ciö fosse necessario alla pace e caritä ed alla commune edificatione et ouore 
della Compagnia. 

4. Discordando ne pareri e nella condotta i Padri di Madrid fu con im- 
provisa anticipatione spedito all AmVf un decreto regio, di cui la sostanza si 
e : Che circa le quistioni appartenenti al libro et alla dottrina di esso, nulla 
s'impegni il Nome Reale: ma che nel suo Personale si protega e difenda il 
Generale della Compagnia come suddito benemerito. Insinuandosi alli Vice-Re 
ed altri Ministri della Corona la mente sua reale di cui procurino ammonire 
i PP. Procuratori che dovranno venire a Roma. 

5. Si la sostanza come la forma del decreto riusci molestissima al P. Gene- 
rale affidato piü che bastevolmente in se solo: si habitet in adiutorio Altis- 
simi, et in protectione Dei Caeli commoretur. Procurerä il P. Generale a tutto 
suo potere, che tal decreto non pregiudichi alla Compagnia. Nel resto Timpe- 
dirne la speditione non gl' e stata piü possibile, che il frastornare il corso a 
tante favole e fogli satirici sparsi per Europa, quali poteansi unicamente 
supprimere, applicandosi alla compositione dimestica sempre off'erta del P. 
Generale. 

6. Dispiacque similmente un tale decreto al P. Gregorio Sarmiento stato 
giä Provinciale di Castiglia, et oggidi Rettore del CoUegio di Salamanca, il 
quäle nella passata congiuntura ritrovossi a Madrid, non giä mandatore del 
P. Generale, come si e calonniato, ma accorso staute gV inviti premurosi a 
consolare nel suo dolorosissimo tutto recc^"* Sig. Conte di Gondomar, suo fra- 
tello, rimasto privo nello stesso tempo e della moglie e deir unica prole. 
Questi adunque consapevole de sentimenti religiosissimi del P. Generale, e 
spinto dal zelo di vero figlio della Compagnia, impegnando l'autorevole gratia 
deir ecc?** Marchose di Mansera, suo Cugino, e d'altri Sig. Grandi suoi congi- 
unti, ofFerse un nuovo memoriale al Re Cattolico, supplicando instantemente 
che si ristiingessero i comandi all' Amb»? di Roma nell' insistere caldamente, 
che sua Santita impiegasse i suoi immediati influssi per conseguire la donies- 
tica compositione delle parti discordanti, come aveva per conto suo ordinato 
rimp'".*' al proprio Ambasciatore. 

7. Questo memoriale ebbe subitamente V eifetto bramato, e per strada 
segreta, senza nuovo intervento del reale Consiglio fu spedito da sua Maestä 
ordine all' Ambrc di contenersi alla forma della supplica ultima : con che 
rimane modificato il primo Decreto, concepito da Segretarii poco pratici delle 
circonspettioni mantenute con gelosia dalla Compagnia. E vi e certezza, che 
r Ambasciatore Cattolico di Roma ha di giä ricevuta la sudetta modificatione, 
et operando sü la regola di essa niuno incomodo puö temersi alla Compagnia 
et alle sue sante leggi. Ne il P. Generale ha mai lasciato ne lascierä d' ope- 
rare appresso l'Ambasciatore, che tutto segua tranquillamente. Quanto poi a questo 
ricorso deprecativo al Papa per la Concordia, egli e giusto, necessario e pio 
ed ogni interpositione si deli' Imperatore come del Re Cattolico ne termini 
esposti senza fatto di savienza e di pietä, non pub da veruno ne impugnarsi 
ne criticarsi. 

8. Dal detto fin' ora in chi pub dunque arguirsi reato sussistente d'inten- 
tato ricorso a' Principi secolari? Nel P. Generale costretto a schiarire la 
falsitä e tutto impegnato a mitigare i decreti dell' Imperatore e del Re Cat- 



213 

tolico : pure ne zelanti appassionati, che si studiarono da prima di preoceu- 
pare, e in fatti preoccuparono gV animi de' Ministri e de' Principi, i quali 
poscia dalla verita predominante furono ridotti a favorire le parti della giii- 
stitia e dell' innocenza? L' ultimato giudicio in questa causa si fa»a chiusi 
occhi, et e manifesto dalle cose prodotte. 

Corae adunque nel suprenio Tribunale delF Inquisitione Romana e trion- 
fato con acclamationi die quelli em™' PP. il merito piissimo del libro contra- 
detto, facendosi la stessa Congregatione promotrice della stampa presso del 
sommo Pontefice, cosi trionfar deve nel saggio Tribunale del mondo la condotta 
sempre religiosissima del P. Generale a maggior gloria del Sig. Iddio e della 
Compagnia. 

E questo basti intorno al ricorso opposto, messe da parte le buggie e le 
calonnie facili a confutarsi in ogni bisogno. 

Der Papst eröffnet seine Meinung hinsichtlich der Generalcongregation, 
die seinerseits volle Freiheit habe, er wünsche Vorkehrungen gegen ähnliche 
Wirren, wie in den letzten Jahren; die Congregation dürfe nicht selbst das 
Vorschlagsrecht der Versammelten durch ein Decret beschränken und solle 
sorgen, dass nicht bei Behandlung gewisser Materien Zwist und Unfrieden in 
der Congregation erzeugt werden. 

Che la Santitä di N. Signore, havendo inteso che alcui^i snoi 
detti siano stati intesi et rappresentati alla Congregazione diver- 
samente da quello che S. Santitä intendeva, stimö beiie di dichi- 
arare la sua mente: 

1. Adunque in primo luogo non voler Sua Beatitudine diminuire in modo 
alcuno r autoritä e libertä, che alle congregazioni generali compete per le 
costituzioni proprio della compagnia e per le bolle de' sommi pontefici, suoi 
antecessori. 

2. Desiderare bensi la Sua Santitä, che, di qualunque cose si tratti nella 
congregazione, i Padri cib facciano con caritä e modestia; ma non che per 
questo si lasci di trattare cosa veruna di quelle che si stimassero necessarie 
(convenevoli) o utili per rimediare a qualche male passato o a prevenir qualche 
malo che per altro si potesse temere. 

3. Desiderare Sua Beatitudine, che la congregazione generale si prenda 
special cura di provedere, che per 1' avvenire non seguano quelle inquietudini, 
che si sono sentite in questi ultimi anni. Percib haver ella detto e non altri- 
mente, Recedant vetera, nova sint omnia. 

4. Non dover la congregazione medesima far alcun decreto, per cui s' 
impedisca la libertä, che secundo il costume delle Congregazioni generali ha 
ciascuno de congregati di proporre cio che stiraa opportuno per il bene della 
compagnia. 

5. Sc alcun decreto di questa sorte si fosse fatto, si tolga. 

6. Se alcuni temessero, che trattandosi certe materie potesse fra loro 
medesimi nascere qualche contesa e turbarsi la caritä e pace, si deliberi del 
modo di evitare uu tal inconveniente, come sarebbe 1' ordinäre, che non fosse 
presente a chi tali materie potessero essere specialmente odiose, o il non trat- 
tarne con suflFragij publici, ma segreti, o il deputar alcuni certi a trattar tali 
materie separatamente. 

7. Finalmente il desiderio di S. Beatitudine essere, che questa congre- 
gacione riesca et pacifica in quanto a PP. Congregati e fruttuosa a tutta la 
compagnia. 



214 



80. 



Der General erwirkt sofort bei Beginn der 14. Generalcongregation ein 
Präliminardecret, wodurch allen Mitgliedern derselben verboten wird, die Ange- 
legenheit des Generals zur Sprache zu bringen. Verstimmung darüber, weil 
dadurch der Zweck der Congregation vereitelt sei. 

In congregafcione generali XIV. ipso statim piincipio P. 
Thyrsus, Generalis Praepositus, obtinuit, ut fieret praeliminare 
decretum (ita enim vocabant), quo vetitum omnibus esset, quicl- 
quam omnino de rebus ante actis proferre ac ne petendi quidem 
in futurum remedii causa eas attingere. Uno itaque ictu prae- 
cisa exclusaque sunt omnia hujus generis postulata, quae vel 
maxime proponenda fiiisseiit. Res erat haec non solum nova et 
ad cum diem inaudita, sed ipsi prorsus congregatiouum gene- 
ralium fini contraria, praesertiiu novennalium, qualis ista erat. 

Cum enim in novennali congregatione non agatur de praeposito Gene- 
rali eligendo (quod alias praecipuum negotium est), ad eum scilicet finem illa 
nobis ab apostolica sede imperata fuit, ut recognosceret, quomodo res essent 
actae in Societate ab ultima congregatione generali. Nam quod per eam occa- 
sionem mutandi quoque sint Assistentes, id plane secundarium est. Porro res 
ita sunt actae primo illo P. Thyrsi novennio, ut in prima statim congregatione 
Procuiatorum, Jquae celebrata fuit anno 1690, decem illorum judicaverint, 
cogendam esse congrogationem generalem, quod jam tum in ratione guber- 
nandi non pauca desiderarentur, quae congregationis generalis curam videren- 
tur exposcere. Altero dein triennio graviores secutae sunt turbae, quae magnos 
ubique rumores excitarunt magno cum detrimento Societatis. Quare in ea 
" Procuratorum congregatione, quae anno 1693 celebrata fuit, septendecim omnino 
decreverunt, generalem congregationem esse cogendam. Et vero fatebantur 
etiam reliqui, esse omnino, quae cura operaque congregationis generalis indi- 
geant, sed persuasum ipsis fuit, satius esse, ut ea differantur ad congrega- 
tionem novennalem triennio post futuram, quae sine strepitu incommodis 
detrimentisque omnibus remedium esset allatura. Sed communis ista omniura 
expectatio egregie delusa fuit praeliminari de quo dicebam decreto. Ita enim 
efFectum, ut ea omnia suppriraerentur, de quibus vel maxime fuisset agendum. 



•8t 

Postulatum. 

Ein Postulat, das Decret P. Innozenz' X über die Congregatio novennalis 
und das 6. Decret der 14. Generalcongregation über denselben Gegenstand 
betreffend. Die Berufung der Generalcongregation solle der Congregation der 
Procuratoren überlassen werden. Beschwerde darüber, dass seit mehreren 
Jahren im Collegium Germanicum kein deutscher, sondern ein italienischer 
Beichtvater gehalten werde. 

Cum congregatio generalis non sit cogenda sine necessitate, si qua vero 
ejus cogendae necessitas incidisse videretur, possit eam cogendam decernere 
congregatio Procuratorum, quae tertio quovis anno celebratur, Societas repe- 
titis vicibus petjit ab apostolica sede, abrogari decretum Innocentii X. de cou- 



215 

gregationc novennali. Huic autem nostro abrogandae iioveimalis desiderio non 
parum obfuit decretum 6. congreg, 14. Gerte Innocentius X. propterea sibi 
acquiescendiim non putavit in congregationibus Procuratorum, quod earum una 
duntaxat ad id usque tempus generalem congregationem decrevisset. An non 
ergo verendum, ne summi pontifices jam minus quam ante acquiescendum sibi 
putent in Procuratorum congregationibus, postquam in bis majorem suffragi- 
orum numerum ad decernendam congregationem exigere coepimus, quam qui 
antea credebatur sufficere. 

Cuius rei statuendae non alia fuisse causa credit ur, quam ut eo diffici- 
lius contingere possit. *) 



82. 

Notae quaedam in decretum 6. congreg. gener al. 14. 

Bemerkungen über das 6. Decret der 14. Generalcongregation und die 
Bebandlung des Bescblusses der Congregation der Procuratoren 1693 vor einer 
Commission von 5 Cardinälen. 

Cum inter nos controversia esset exorta, valeretne an non valeret decre- 
tum, quo pars major congregationis Procuratorum anno prioris saeculi 1693 
cogendam statuerat congregationem generalem, jamque controversiam summus 
pontifex quinque Cardinalibus dijudicandam commisisset, eorum sententia fuit, 
non constare de valore decreti. Et haec nobis sententia scripto fuit communi- 
cata, nulla vero addita ratio, cur ita judicatum fuerit; nee enim solent Cardi- 
nales sententiae suae reddere rationem. Qua ergo confidentia dicitur in decreto 
congregationis generalis, hanc fuisse illius sententiae rationem, quod pars sta- 
tuens esse cogendam, quamvis oppositam partem superarit uno suffragio, non 
tarnen videretur revera constare pluribus medietate suifragiis, prout jus 
nostrum praescribit. 

Fuit haec quidem illorum ratio, qui decretum congregationis Procura- 
torum impugnabant; quod autem ea Cardinalium quoque fuerit, nobis haud 

*) Auf der Kehrseite dieses Blättchens steht von der nämlichen jesui- 
tischen Hand geschrieben eine das Collegium Germanicum betreffende interes- 
sante Notiz : 

In collegio Germanico semper a primis usque temporibus solebat esse 
confessor Germanus ad solatium alumnorum. Ab aliquot autem annis 
nuUus araplius adhibitus est Pater Germanus. Occasio haec fuit, quod 
unus alter ve, qui e Germania evocatus fuit, brevi remittendus fuerit in 
Germaniam valetudinis causa. Itaque ad parcendum, uti dicebatur, sump- 
tibus Italus tantum confessarius adhiberi coepit. Verlor autem hujus rei 
causa duplex est: 1. quod collegii rectores confessorem Germanum velut 
arbitrum respectarent. Ut ergo liberius possent agere sine arbitro .... 
Der Jesuit, welcher seine Gedanken erst concipirt, wie dies die durch- 
strich enen, dann in neuer Form begonnenen Sätze beweisen, schreibt unter den 
abgebrochenen Satz: 

quod, qui tunc erat Rector, ut liberius agere posset. 

Idque jam ab aliquot annis continuatur et continuabitur porro, nisi 
obsistatur. Nam Rectores ejus Collegii malunt carere confessore Ger- 
raano, ut sine arbitro liberius agere possint: nam confessorem Germanum 
tamquam arbitrum respiciunt, qui observet, quae aguntur. Et malunt 
Italo cum . . . (Caetera desunt.) 



216 

constat. Non ergo illorum judicio fuit adscribenda. Quodsi divinare libeat, 
veriorem ego aiferam rationem. Satis equidem illos, qua sunt sapientia per- 
spicientiaque, agnovisse puto, quid jus nostrum exigat, si quidem ipsura per se 
atque ut verba sonant, spectetur. Agnoverunt certe illorum duo, quos inter 
erat, qui nunc est summus pontifex, agnoverunt, inquam, non communi tantum 
sed privato etiam nostro jure sufficere, ut legitime quid decernatur, majorem 
partem sufFragiorum. Idem etiam reliquos sensisse putandum est, cum ii)sum 
per se jus, ut ajebam, satis apertum sit. Sed enim isti nostras leges (Caetera 
desunt ) 



Nachtrag: 

P. Kassier theilt dem Assistenten Trucbsess mit, dass er einen neuen 
Brief vom P. Secretär in der Angelegenheit seiner Schrift erhalten, denselben 
aber nicht beantwortet habe (s. S. 187—91.) 

Reverende in Christo Pater. 

Habeo litteras, quas R. V* 11. Junii dare ad me dignata est. Ante 
octiduum vero accepi alias iterum a. P. Secretario, quibus is ad nuperas illas 
meas, quarum exemplum ad R. V".'" iam transmisi, respondit, et sustinere 
adhuc voluit argumenta illa sua, ad quae nuperis illis responsum a me est. 
Postquam autem pro eorundem defensione aliqua multa dixisset, iisdem finiri 
tandem voluit odiosam, uti loquitur, in quam ingressi eramus, disputationem. 
Quare nee ego eadem et quae alia illis in ultimis hisce ad me suis adiecit, 
ulterius confutanda a me esse duxi, licet facillimum utique id mihi fuisset. 
Quid antem aliud porro ad ipsum scripserim, R. V intelliget ex adiecto exem- 
plo ultimae meae, quam ante octiduum ad ipsum dedi, epistolae. Huius par- 
tem posteriorem, qua rationes illas, quas Pater olim Noster pro sui libri 
editione permittenda adduxit, meae quoque lucubrationi accomodavi, minus forte 
probabit R. V* quantum quidem ex ultimis, quas ab ipsa postea primum accepi, 
litteris coniicere mihi licet, eo quod hac ratione videri possira id agere, ut rem 
omnino evincam. Et dubitabara quidem ego quoque non parum, an expediret, 
ut ad R. Patrem Secretarium observationes illas meas perscriberem. At cum 
R. P. Provincialis, qui alias illo ipso tempore aderat, excursione huc aliqua 
ad nos facta Monachio, solatium nobis consiliumque in turbato non leviter 
hodie Academiae nostrae statu allaturus, ea quoque de re a me consultus 
expedire omnino censuisset, ut, quae hac de re conscripseram, cum P. Secretario 
quoque communicarem, ipsius steti sententia. An porro et quid demum P. Secre- 
tarius responsurus ad illa sit, libenter videbo. 

Interim quod ad ipsam lucubrationem meam attinet, quae quo loco nunc 
esset, edoceri ab ipso cupiebam, in haec omnino verba mihi rescripsit : Lucu- 
brationes revisioni traditae nondum redditae nobis sunt. Sed ne miretur. Ses- 
quiannus et forsitan amplius est, ex quo traditae sunt lucubrationes Authoris 
probabilissimum propugnantis, necdum earundem revidendarum finis: utrobique 
lente proceditur ab uno praesertim, qui ingenio plurimum, corpore minimum 
valet. Ita ille, designam, ut opinor, ultimis verbis Patrem Alpharo, de quo 
tarnen dubitare vix possum, quin lucubrationem meam totam iam dudum ille 
logendo absolverit, in eo fors magis nunc occupatus, ut illam refutet, quam ut 
aliorum instar librorum eam revideat: audio enim, quod et ipse contra beni- 
gnam Sententiam paraverit aliquid, quod quidem, ubi prodierit, libenter videbo. 

Logistica Patris Estrix, quam Pfisterus quoque mihi transmisit, nihil 
continet, ad quod non abunde responsum iam sit in Lucubratione. Vis tota 
arguraenti, quo Probabilismum impugnat, ad illud demura caput reducitur, 



217 

quod non appareat, quo pacto in casu quo, cui probabilius apparet, actionem 
aliquam esse de se inhonestam, formare is ponit dictamen practicum conscien- 
tiae, quo iudicet, illam nihilomiuus sibi fore honestam. Vel enim talis per 
dictamen directum, seu directis ex principiis deductum iudicat, actionem illam 
esse de honestam? vel iudicat oppositum? vel denique voluntarie suspendit 
omne iudicium directum? Primum ex bis dici non posse supponit ex com- 
rauni, ad quod appellat, iudicio humani generis extra Scbolam. Si vero pona- 
tur Secundum, non potest cum iudicio directo. quo talis iudicat, actionem 
illam de seesse inhonestam, componi Judicium aliud practicum, quantumvis 
reflexum, quo idem judicat, eandem actionem sibi esse honestam, alias cum 
utrumque hoc iudicium versari deberet circa honestatem et inhonestatem 
obiectivam, non formalem, sequeretur, quod intellectus eodem tempore 
eademque de actione per unum actum ex principiis directis iudicaret, illam 
esse inhonestam obiective, et per alium actum ex principiis reflexis iudicaret, 
illam non esse inhonestam obiective, et sie affirmaret simul contradictoria, 
quod fieri utique non potest, nee per unum nee per plures actus, nee ex iisdem 
principiis, nee ex diversis. Si denique ponatur tertium, iam non agit talis 
homo cum Deo serio ac sincere, sed voluntaria ac fraudulenta illa suspensione 
iudicii solum quaerit excusationes in peccato, et non vult intelligere, ut bene 
agat, ideoque non potcrit illa servire ipsi ad formandum dictamen conscientiae 
practicum de honestate talis actionis. Hoc inquam summa est, ac vis onmis 
totius huius Logisticae. 

Verum si quidquam sapio, intentem illa minime evincit. Nam primo 
quidem supponi non deberet, sed probari, quod intellectus non possit prudenter 
assentiri parti illi ex duabus contradictione oppssitis, quae ipsi ut minus pro- 
babilis apparet, quodque illud solum iudicium sit prudens, quod mature libratis 
momentis veri hinc et hinc procedit ex momentis notabiliter proponderantibus 
apud intellectum iudicantis. Non, inquam, supponi hoc deberet, sed probari, 
cum ex una parte vis omnis argumenti in hac Logistica propositi in principio 
hoc ita fundetur, ut si falsum hoc fuerit, hoc ipso argumentum totum ruat 
necesse sit, ex altera vero parte idem principium nee a ratione certum sit, 
nee ab authoritate, sed valde controversum uti satis ostendo in mea Lucubra- 
tionr. Appellare vero in hac causa ad commune iudicium generis humani 
extra Scholam, idem esse mihi videtur, ac a Doctorum sententia ad tribunal 
appellare indoctorum, quorum ipsorum tarnen iudicium exploratum actori aliter 
esse non potest, quam quod existimet Omnibus aliis extra Scholam videri idem, 
quod sibi. Dein vero transmisso etiam hoc principio, minime tamen adhuc 
ostenditur, quod cum dictamine directo de inhonestate alicuius actionis componi 
non possit dictamen aliud reflexum de honestate eiusdem ut hie et nunc po- 
nendae, quantumvis utrumque iudicium versari ponatur circa honestatem et 
inhonestatem obiectivam talis actionis. Talia enim duo iudicia posse simul 
componi in eodem intellectu, facile capi potest, si modo ratio honestatis et 
inhonestatis obiectivae paulo diligentius inspiciatur. Consistit nempe illa in 
conformitate actus cum lege a parte rei existente, haec vero in ditformitate 
actus cum tali Lege. Quemadmodum autem aliud est, legem aliquam certae 
actionis prohibitivam existere simpliciter, et aliud est, eandem hie et nunc 
actu obligare subditum, cum contingere possit, ut Lex aliqua re ipsa detur, et 
tamen certum aliquem subditum hie et nunc non obliget, ut quando eidem 
nondum est sufficienter promulgata; ita aliud est, actionem aliquam esse dif- 
formem Legi existent! simpliciter, et aliud est eandem esse diiFormem Legi ut 
hie et nunc obliganti: nam qui ponit actionem aliquam prohibitam quidem 
lege aliqua, quam tamen invincibiliter ille ignorat, ponit actionem difformem 
quidem legi alicui simpliciter existenti et obliganti illos, quibus sufficienter est 
nota, non tamen ponit actionem difformem legi hie et nunc ipsum quoque 
obliganti, et sie in eadem casu eadem actio est quodammodo simul et 



218 

inhouesta obiective et lionesta: inhonesta per se et respectu illorum, quibus 
sufficienter promulgata ac nota Lex prohibitiva illius, honesta vero hie et nunc 
per accidens respectu huius, operantis, cui scilicet lex prohibitiva illius non est 
sufficienter promulgata, seu, quod idem est, eadem actio est quidem de se pro- 
hibita lege existente simpliciter et obligante illos, quibus satis est promulgata, 
et tamen non est prohibita lege obligante etiam hie et nunc operantem, 
quippe cui ponitur citra suam culpam non satis esse promulgata. Hoc si 
verum est, uti sane est verissimum, iam nuUo negotio et absque omni contra- 
dictionis periculo intelligi potest, quomodo quis etiam in nostro casu de eadem 
actione per iudicium directum affirmare possit, action.m aliquam esse de se 
inhonestam obiective, et tamen simul per iuclicium aliud reflexum et practicum 
affirmare possit idem, quod eadem actio saltem sibi hie et nunc sit honesta 
obiective, seu non inhonesta, quia per prius iudicium solum affirmat, actionem 
talem esse de se prohibitam lege obligante illos, quibus sufficienter illa est 
promulgata: per posterius vero iuclicium affirmat, eandem actionem non esse 
prohibitam lege aliqua obligante etiam se hie et nunc, eo quod iudicet, exi- 
stentiam illius Legis nondum sufficienter esse promulgatam sibi, quantumvis 
iudicio probabili affirmet illam existere, cum hoc non obstante certo ac etiam 
comparative probabile esse agnoscat, quod non existat, ac pro certo ac etiam 
comparative probabile esse cognoscitur, quod non existat. Nulla igitur con- 
tradictio in duobus illis iudiciis, directo uno ac speculativo, altero vero reflexo 
ac practico includitur, totaque demum controversia ad illud punctum devolvitur, 
an verum sit, quod nulla lex obliget operantem, quamdiu hie certo ac etiam 
comparative probabile esse agnoscit, quod lex illa non existat, etsi interim pro- 
babilius ipsi appareat, aut etiam probabili ille iudicio affirmet, quod existat, 
vero ad inducendam obligationem Legem aliquam servandi sufficiens iam sit 
promulgatio, si modo probabilius ipsi appareat, aut etiam positive ab ipso 
iudicetur, quod lex existat, licet probabile etiam esse cognoscat, quod eadem 
non existat. Ac posterius quidem hoc asserunt Antiprobabilistae, prius vero 
Probabilistae, utrisque vero id, quod hac in re asserunt, probandum est, non 
supponendum. Et quidem Probabilistarum hoc in puncto sententiam et ab 
authoritate, et a ratione efficaciter probari satis, ut opinor, in tertia parte 
Lucubrationis meae ostendo, ubi etiam contraria Antiprobabilistarum argumenta 
propono ac dissolvo, Logisticae vero Author ne verbulo quidem punctum istud 
attingit, quod tamen omnium maxime probandum ab ipso erat. Atque ita 
non ad finem pervenit huius Controversiae, quae inter benignae rigidaeque 
Seutentiae Authores hodie agitatur, sed in ipsis haeret principiis. Quodsi 
autem rursus non probare, sed supponere tantum velit hoc quoque Principium, 
quod scilicet Lex omnis obliget quemcunque, cui probabilius apparet, illam 
existere, quam non existere quantumvis certo interim ac comparative etiam 
probabile esse cognoscat, quod eadem lex existat, sique disputare nolit cum eo, 
qui principio hoc suum trahere voluerit in controversiam, idem faciet, ac si ex 
Probabilistis aliquis cum ipso disputaturus supponere vellet principium oppo- 
situm, et ex illo dein argumentum ducere pro sententia benigna, palam pro- 
fessus tamen. nolle se disputare cum eo, qui principium illud negare praesump- 
sisset. Sic autem brevi quidem finita foret disputatio, sed non idcirco exhausta 
esset difficultas. 

Concludo igitur. Logisti iam nunc intentum non evincere, sed ad hunc 
finem duo adhuc probanda fuisse ab eiusdem authore, scilicet, quod nemo pos- 
sit assentiri prudenter sententiae, quae ipsi minus probabilis apparet, 2. quod 
promulgatio Legis ad inducendam obligationem sufficiens sit, modo alicui pro- 
babilius appareat, quod hoc existat, quam oppositum, quam vis etiam hoc proba- 
bile esse cognoverit. Quodsi alterutrum herum sit falsum, et probari satis non 
possit, nihil pro rigida Sententia probatur. Si vero utrumque fuerit verum et 
probatum, ea quidem rigidae Sententiae pars erit probata, qua asseritur, quod 



219 

non liceat sequi in operando Sententiam minus tutam, quando eadem operanti 
ut notabiliter minus probabilis apparuerit, at nondum tamen hinc sequitur 
etiam altera pars eiusdem Sententiae rigidae , qua scilicet asseritur, quod 
iieque tunc liceat in operando sequi sententiam minus tutam, quando haec 
operanti apparet aeque, vel quasi aeque probabilis ac opposita tutior ; sed ad 
hoc quoque probandum rursus probandae erunt aliae adhuc duae propositiones 
multo adhuc difficilioris probationis, quam duae priores, quarum prima est, 
quod nemo possit assentiri prudenter Sententiae alicui, nisi ipsi notabiliter 
probabilior apparuerit quam opposita, quantumvis apparuerit ut aeque vel quasi 
aeque probabilis. Altera vero, quod ad inducendam Obligationen! Legem aliquam 
servandi sufftciat illa promulgatio, vi cuius aliquis possit dubitare saltem de 
illius existentia, quam vis ne probabili quidem iudicio affirraare possit prudenter, 
quod existat. 

Atque haec sunt, quae nunc quidem circa Logisticam illam mihi occur- 
rerunt. Addam fortasse alias plura, elegantiam tamen, qualem a R. V* desi- 
derari video, i)romittere possum nullam maxime nunc, cum summa penuria 
temporis laborem. 

Dillingae 29. Junii 1695. 

ß. Vr 

demississime me commendo infiraus 

et indignus servus in Christo 

Christophorus Rassler. 



Zweite Abtheilung 



223 



1. 

Summa seil capita scripti P. Possevini, quod Serenis- 
simo sub dicessum obtiilit. A. 1583. 

P. Possevin räth den Herz. Wilhelm V., keine Eingriffe in die geistliehe 
Jurisdiction zu machen ; sie zögen dem Lande nur Unglück zu, wovon es viele 
Beispiele gebe. Spanien sei mit Baiern nicht zu vergleichen, denn dort gebe 
es keine Häretiker, herrsche die Inquisition, unter der Alle, auch der König 
stehe. Auch Herz. Albert V. habe manches Tadelnswerthe gethan, und sei 
darum für Wilhelm nicht nachahmungswürdig. Rom sei über die Angelegen- 
heiten der Provinzen und Reiche unterrichtet, vielleicht nur über die deutsclie 
Verschlagenheit nicht. 

Mandavit mihi V. S., ut de negotio jurisdictionis ecclesi- 
asticae tum cum P. Vendio, tum cum nostris conferrem, et refer- 
rem postea, quae sive hie sive Romae hac de re acta sunt. Feci 
scribamque confidenter, quid mihi videatur. 

Posteaquam igitur totos hos dies fere ac iioctes in hoc 
negotio impenderim, multum me consolatur, quod cum optime 
confiso principe rem habeam, et quo minus ne cogitatione qui- 
dem hoc iter meura in Bavariam ad haec spectabat toto magis 
divinitus factum puto, ut S. V. iubente susceptum fuerit. 

Ita porro cum S. V. expediendi scilicet has difßcultates Deo 
est, atque hinc multa commoda ad alias provincias promanabunt, 
debetque hoc constanter ad effectum perducere et si opus sit, 
profundere sanguinem. 

Praecipuae porro difficultates eae sunt, quae S. V. ii propo- 
suerunt, quos apud se habet, sine bono zelo, sine simplicitate 
aut alio quovis pratextu ducti; sed videndum quomodo Sathanas 
perdiderit alia regna et exemplo lucrandum. 

Allegant vero 1° cultum divinum, 2«' Consuetudinem privilegiaque S*!" V., 
3° ducatus utilitatem et contributiones, 4° perturbationem jurisdictionum, si 
Imperator seu Ecclesiastici invadat. 

Sed cogitandum imprimis est, quam multa regna fuerint conservata 
propter ordinis ecclesiastici conservationem. Item quot restaurata per synodos 
et S. Pontifices, cui soll dictum est : „Pasce oves meas", alias Bavaria certissi- 



224 

mum ruet. Gallia haeresibus perdita fuit, statim atque potestas et jurisdictio 
ecclesiastica usurpata fuit iisdeni praetextibus ; sed Coiimdi Kcgis consilium 
melius, ut per sacerdotes sacra, per laicos laica tractarentur. 

Idem in Belgio accidit, dum rainistri regis noluerunt ad haec manum 
cxtendere, praetextu iuris regii, sed inglorii inde discesserunt ; idem quoque 
in Germania evenit, cuius res miseras et laceras si quis non videt ex isto 
modo administrandi venisse, caecus est; sicut et in Polonia et Hungaria. 

Quamobrem aut castum timorem maiorum imitari aut corruat aedificium 
totum necesse est, quod aliis fulcris fulciri nequit, quam a Christo . . . 

Ante paucos annos haec quoque causa fuit, ut pax composita in Belgio 
non duraret, dumque episcopus Ibrensis ordinibus nimirum creJens ecclesiasticis 
persuadet ad illos pertinere administrationern, paulo post tamen ipse captus 
est et in paupertate vitam agit extra patriam, quae in manibus est haere- 
ticorum. 

Solet daemon etiam per mulieres flectere mentes principum, ut in Gallia 
per reginam in Colloquio, quod Pater noster Lainez discidit. Item rex Angliae 
fidenter per occulta consilia Academicorum, quos inescaverat eo perexit, quo 
iam palam est omnibus. 

Romae prohibitus est vir quidam optimus, qui volebat in simili (?) gonere 
bona sugerere de statu Belgico. Quare ex bis constat Sathanam frendere 
contra conatus S. V., quare, antequam venenum latius serpat, iis rationibus, 
quae afferentur, si prudenter, tacite ac fortiter facile occurretur. 

Ad 1™ cultus est, ut, quae Dei sunt, Deo relinquantur, nee attingatur 
area in laicis, ne eveniat, quod praeterea evenit in Germania, Saxonia. 

Ad 2™ neque mala consuetudo, nee vitia virtuti, nee usurpatio juri prae- 
scribit. Deinde privilegia concessa magis debeant devincire S. V., ut obedien- 
tiam praestet S. Pontifici. Quod si praetextu privilegiorum sedis Apostolicae 
vellet Sathanas ipsam sedem ex Bavaria exturbare, ut in Anglia et Coloniae 
satis perspicitur, videat S. V. Sed Ecclesiae nihil periret, ut quae alibi 
extenditur examinentur privilegia multi fuerunt excessus, ad quos illi non per- 
tinent, denique perduntur abusu, derogantur per Concilia posteriora, ut forte 
per Tridentinum. Item si aliquid prodessent Bavaricis rebus et obessent tamen 
bono communi aliarum provinciarum, id etiam forte tutius omitteretur. 

Male factam esse associationem ordinis secularis cum ecclesiastico in 
Bavaria, eo quod isti pauciora vota habent, aequalem tamen contributionem 
cum reliquis duobus statibus. Cohorrui sane, cum haec audirem, cogitans, ne 
postea rector Societatis similiter crearetur paulo post a laicis, cum nullus sit, 
qui cognoscat Joseph. 

Videndum, quomodo maiores nostri se gesserunt, id quod intuentur ii, qui 
Christi Ecclesiae gloriam sitiunt ; neque ex reformatione istorum aliqua confusio 
jurisdictionis metuenda est, erit enim Bavaria exemplo restaurandi Imperium. 

Quod vero de Hispania ex adfertur, in eo considerare oporteret dif- 

ferentiam Hispanicarum et Bavaricarum rerum. Nam non sunt ibi haereses, 
sed inquisitioni obnoxii sunt omnes et ipse rex, Bavaria vero circumdata 
haeresibus, et haereticos aliquos habet consiliarios, quare ecclesiasticus ordo non 
contemni, sed arctius observari deberet. Deinde tantum suspendunt in Hispania 
negotia, non expediunt. Item bona potius quam mala ab Hispanis discenda. 
Item imitandum institutum de collectoribus bonorum clericorum, qui mori- 
untur, ut ecclesiae offerant, quod in Hispania, Lusitania et Neapolis fit. Bor- 
romaeo in bis controversiis cessit tandem senatus Mediolanensis et rex, atque 
inde magnos fructus consecutus ex conservato B. ordine ecclesiastico, pesti- 
lentia cessavit, erecta sunt collegia, fiat igitur hie. 

Quod dicunt Albertum sie conservasse, nihil illi quidem detrahendum, 
saepe tamen haereticos habuit consiliarios, de quo monitus a Sede Apostolica, 
eos eiecit, petiit et res incommodissimas ut communionem sub utraque specie. 



225 

Tandem intellexit, omnia posita esse in sede Apostolica; quid auxilii attulerit, 
non est opus referre. Maiores fundarunt monasteria, ipse pecuniae plus ab iis 
et ad palatia et res forte non necessarias accepit, quam omnes praedecessores 
sui. Restat, quod dicant res Germaniae Romae non cognosci, nee rem in 
discrimen frustra adducendam. Dicam S. V., quod ipsi Alberto parenti ante 
annos dixi 1" putare me non omnia Germanica Romae cognosci et multo minus 
astutiam Germanorum, qui olim simplices nunc praetextu religionis demoliuntur 
Ecclesiam, sed plus puto in uermania ignorari sapientiam illius tribunalis 
Romanae scdis. Et non sunt tanta Bavariae ministeria, quin cito cognosci 
possint. Romae vero sciuntur omnium provinciarum et regnorum res, hie tan- 
tum germanica. Sed quidquid sit de rebus bis, Christus diserte commisit suas 
oves Fetro dicens: Pasce oves meos. 

Post haec sequebantur illa alia, quae nuper misi. 

Circa orclinem studiorum Societatis. A. 1592. Ordinis 
studiorum pars speculativa. 

Der speculatire Theil der von einer Commission entworfenen und vom 
General genehmigten und an die Provinciale zur Darnachachtung versandten 
Studienordnung der Gesellschaft. Er umfasst zwei Kataloge von Propositionen : 
a) alter definitarum ex Summa s. Thomae, b) liberarum alter. Daran reiht 
sich eine Auswahl von Meinungen für Professoren der Schrift und Contro- 
versen und zwar : a) de scripturis canonicis, b) de ecclesia, c) de concilio et 
Romano Pontifice, d) de traditionibus, e) de Doctorum autoritate. 

Ad R. P. Provincialera superioris Germaniae. 

Reverende in Christo Pater. Pax Christi. 

Absoluta est tandem Dei beneficio pars speculativa Ordinis 

studiorum, quae hactenus desiderabatur : eamque nunc demum 

mittimus accurate recognitam. Confidimus non parum adiumeuti 

allaturam scholis nostris ad eam conformitatem doctrinae, quam 

institutum nostrum adeo commendat. Reliquum est, ut illam 

omnes pari studio et cura complectantur animumque eo inten- 

j dant superiores. Quod ut in ista sua provincia sedulo faciat, 

I hortor quoad possum R™ V" ; neve permittat Professores ab 

I hac praescripta ratione uUo modo discedere. Dies autem et 

decursus temporis expeditam praxim reddet atque eam, ut spera- 

mus, utilitatem et fructum adferet in commune, quem optamus. 

I Si quid vero postea incidet, quod pariat difficultatem, libenter 

I audiemus suo tempore; ita tamen ut hac occasione non impedia- 

i tur observatio eorum, quae hie praescribuntur. Neque aliud 

I est, quod addam his litteris. Quare precibus et s. Sacrificiis 

i R. V. me commendo. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum 

Omnibus nobis. 

Romae 18. Julii 1592. 

R. V. 
I Servus in Christo. 

15 



226 

Claudius Aquaviva Praepositus Generalis Societatis Jesu. 

Cum nostvae constitutiones , parte 3 cap. 1 et §. 18. 
Parte 4. cap 5 §. 4 et cap. 14 §. 3 et Parte 8. cap. 1. Parte 
10. §. 9. commuuiorem, tutiorem, solidiorem, verae pietati magis 
consentaneam ac pene in omnibus coucordem atque unam nostro- 
rum doctrinam esse iubeant, in eam praecipue curam initio 
uostrae gubernationis incubuimus, ut regulis, canonibus aliisque 
rebus ad religiosam spect intibus disciplinam recognitis ad studi- 
orum statira rationem ex constitationum praescripto informau- 
'lam instituendamcjue adiiceremus animum. Itaque post varias 
de ratione, qua Optimum doctrinae genus consequi ac seligere 
possemus , deliberationes Romae et in Provinciis babitas, post 
accuratam etiam eornm, quae Proviuciae rescripserant, recogni- 
tionem, visum tandem nobis est statuere, ut nostri in Theolo- 
gica facultate sequantur S" Thomae doctrinam, quam et nostrae 
commendant Constitutiones et Academiae pene omne?:, ut maxime 
tutam ac solidam recipere. 

Sed quia non expedire videbatur ita S*" Thomae Nostros 
obstringere, ut ab eo nulla in re liceat recedere, etiam si opinio 
contraria valde probabilis et recepta esset, placuit liberum relin- 
quere, ut videlicet possint aliquando discedere a S**" Thoma, modo 
id raro, et ex causa fiat, et opinio, quam sequentur, habeat 
graves et probatos autores, videaturque lectori facilior ad defen- 
dendum, magisque recepta. 

Ad haec quia pleraque sunt, de quibus S. Thomas vel nihil, 
vel non satis perspicue disputavit, quaecunque in bis maioris 
esse momenti videbantur, in unum conferri iussimus, ac definiri. 
Hinc cathalogus quidam definitarum propositionum descriptus 
est. Si qua vero nee in eo, nee a; ud S. Thomam habentur, in 
his nostri iuxta regulas generales a nobis iam dudum missas, 
quas nunc denuo his catalogis praeinseri curavimus; probatos 
aliquos sequantur authores nee doceant nisi quod maxime pium 
ac solidum esse iudieabunt. 

Haue itaque formulam tot Doctorum examine ac diiudica- 
tione elaboratam, qua possumus et sedulitate et authoritate 
nostris Omnibus, qui litterarum studiis vacant, gravissime com- 
mendamus hortamurque Praepositos omnes, Provinciales praeser- 
tim, ut iuxta 54""' regulam officii sui, in haue methodum rati- 
onemque studiorum conservandam tam per se, quam per alios 
diligenter incumbant: Si qui vero ab illa deüectere videbnntur, 
eos et paternis monitis in viam revocent, et severis, quando res 
tulerit, animadversionibus coerceant. Et si qui (quod speramus 
non futur'^m) difficiles et inobedientes praebere se voluerint, eos 
a legendi munere amoveant 



227 



Regulae de Opiuioiium delectu. Regula prima. 



In docenclo corroborandae inprirais fidei aleiidaeque pietatis cura habe- 
atur- Nemo igitur quicquam doceat, quod cum EcclÖSiae sensu receptisque 
traditionibus non bene conveniat, quodque aliquo modo solidae pietatis firnii- 
tatem minuat. Quo pertinet etiam, ut ne receptas iam (quamvis congruentes 
tantura) rationes, quibus fidei res probari solent, a Doctoribus Nostii refellant, 
nee temere novas excogitent, nisi ex constantibus solidisque principiis. 

Regula secuiula. 

Ad haec in iis etiam, in quibus nullum pietatis ac fidei periculura subest, 
nemo in rebus alicuius momenti novas introdueat quaestiones seu dubitationes 
iis qui praesunt inconsultis, nee aliquam contra Philosophorum, aut Theolo- 
gorum axiomata communionemve scholarum sensum defendat, nee opinionem 
ullam, quae idonei nullius authoris sit; sequantur potius universi probatos 
maxime doctores, et quae prout temporum usus tulerit reeepta potissimum 
fuerint in Catholicis Academiis. 

Regula tertia. 

In Theologica facultate de nonnullis quidem quaestionibus, quae in pro- 
positionum Catalogo distincte ac sigillatim designantur, sentiendi, quod cuique 
videatur, sit potestas, dummodo in bis ita defendatur una pars, ut alterius 
etiam partis, ac multo magis prioris Professoris (si contrarium docuerat) exi- 
stimationi modeste ac benevole consulatur. Quin etiam cura commode conciliari, 
possunt Doctores, id ne negligatur optandum esse. 

Regula quarta. 

In caeteris quaestionibus non recedatur a D. Thomae doctrina, quae 
habetur in partibus et in Additionibus ad 3™ partera, quae sicubi differant ab 
eius Commentariis in libros 4 sent. illa praeferantur. Neque vero cum D° Tho- 
mae Nostros addictos esse iubemus, ad aliud quam ad eius conclusiones volumus 
astringi: et in bis nee ad eas, quae vel ad scripturarum interpraetationem, 
vel ad Philosophiam caeterasque disciplinas pertinent potius quam ad scholasti- 
cam Theologiam, obligati censeantur. 

Regula quill ta. 

Observentur praeterea nonnulla, quae speciatim ac distincte definientur. Defini- 
nientur autem, non ut aliqua (praeter unum aut alterum) contra S. Thomam statu- 
antur, sed tum ne fluctuemus in iis, quae D. Thomas vix attigit, tum ut obscuriora 
quaedam eius loca, de quibus ut inter nos conveniat reterre visum est, expli- 
centur. In caeteris vero eius locis exponendis Nostri et explicationura cave- 
ant minutias, et interpraetationem sequantur, vel aetate nostra maxime recep- 
tam vel probati cuiusquam Authoris : nee novam in rebus paulo gravioribus 
Rectoris iniussu proferant. 

Regula sexta. 

Quae opiniones cuiuscumque authoris sint in aliqua Provincia aut Civi- 
tate multos aut Nostrorura aut externorum Catholicos et non indoctos gra- 
viter offendere scientur, eas ibi nemo doceat aut defendat, quamvis aut inter 
liberas definitasve numerentur in hac formula aut alibi sine off'ensione doce- 
j antur. Huiusmo li vero opiniones a quolibet Provinciali colligantur audito 
coiisilio Doctorum suae Provinciae, ut qui in ea docent, nee eas ignorent, nee 
Ullas alias esse praeterea huius generis existinient. 

15* 



228 

Catalogiis definitarum propositionum ex prima parte S. Thomae. 

1**. Deum esse ununi, efficientem rerum omnium, liberum in agendo ad 
extra, providentem omnibus, infinitum, omnipotentem et ubique existere 
substantialiter, naturali ratione demonstrabile est. 

2*^. Ad eliciendam claram Dei visionem Noster etiam intellectus lumine 
gloriae elevatus active concurrit per naturalem suam facultatem. 

3^ Seeundum potentiam Dei absolutam nee repugnat videri clare Divinam 
essentiam sine uUa distincta visione creaturarum nee lumen gloriae suppleri 
per actualem Dei concursum supernaturalem et gloriosum. 

4*. Essentia Divina non sie unitur intellectui beato in ratione speciei 
intelligibilis, ut ipsum aliquo modo informet. 

5^. Notitia, quam Deus habet de creaturis, terminatur etiam seeundario 
ad eas, prout sunt in seipsis extra Deum. 

6» Deus de quibuseunque rebus, de liberis etiam actibus licet nunquam 
futuris certo et infallibiliter cognoseit, quid quibus positis futurum esset. 

7* Non sunt possibiles ullä,e causae secundae ne liberae quidem, quae 
in agendo non semper dependant essentialiter ab actuali cooperantis Dei 
coneursu. 

8"^ Actus über non addit Divinae voluntati perfectionem intrinsecam, 
qua potuit carere. 

9*. Deus absoluta voluntate non praedefinivit actus malos, ne quo ad 
eorum quidem substantiam. 

10^ In Deo est vere, proprie et formaliter iustitia. 

11*. Non solum in nostra potestate absolute non est, ut praedestinemur, 
sed nee ex parte nostra ulla est ratio, seu conditio praedestinationis, nee salvi 
fiunt alii quam praedestinati. 

12*. Deus neque ut iudex, neque ut Dominus, neqne alio quovis modo 
ab aeterno statuit positive ullum hominem reprobare in mortem aeternam ob 
solam ostensionem iustitiae suae nullo praeviso peccato, negativae autem repro- 
bationis, an praeter Dei voluntatem occasio fuerit aliqua peccati praevisio, 
liberum sit. 

13*. Divina relatio etiam seeundum esse Ad, est ens reale. 

14*. Nemo dicat esse probabile divinas personas constitui proprietatibus 
absolutis : nee doceat non constitui formaliter relationibus. 

15* Dei filius neque qua Deus, neque qua Dei filius absolute dicendus 
est minor Patre, nisi id clare explicetur seeundum authoritatem principii, ut 
explicant Saneti Patres, quae explicatio etiam si vera sit, non usurpanda tarnen 
ratione scandali. 

16*. Spiritualis substantia creata subiectum est formaliter locabile et 
mobile: et tarn Angeli quam animae nostrae substantialiter sunt in caelo, vel 
in inferno vel alibi; quamvis ratio essendi in loco libera relinquatur. 

17* Non repugnat per Dei potentiam absolutum Angelum simul esse in 
pluribus locis adaequatis. 

18* In eodem indivisibili instanti non potuerunt Angeli mali aut boni 
esse simul in via et in termino damnationis seu beatitudinis. 

19*. Angeli in primo instanti proprie meruerunt beatitudinem : nee 
dissentit S. Thomas. 

Ex Parte Secunda. 

1* Actus, qui fit cum ignorantia concomitante invincibili, peccatum non 
est; tamesti per eam non excusetur a peccato praecedens seu consequens volun- 
tas et complacentia de actu, qui tunc ignoranter commissus fuit: et de hac 
tantum S. Thomas posset exponi. 1. 2*^ q. 6. art. 3. et q. 76 art. 3. 

2*. Sensualitatis nuUa est formaliter libertas nee primi motus (cuiscun- 
que potentiae sint) qui a ratione praeveniri vel impediri nullo modo possunt, 
peccata sunt. 



229 

3*!: Ut delectatio morosa seu consensus interpraetatione in eara sit pec- 
catum mortale non requiritur periculum seu animadversio periculi de poUutione, 
vel de expresso consensu. 

4=^, Inter entitatem actus mali seu peccati et privationem rectitudinis 
debitae in esse secundum rationem non est media aliqua entitas positiva 
moralis, qiiae sit formaliter ratio peccati: quare peccatum formaliter non est 
quid positivum, sed privativum. 

5* NuUa creatura intellectualis et per voluntatem libera dari potest, 
quae sit per solam suam naturam impeccabilis. 

6'\ Peccatum originale est vere ac proprie peccatum et culpa. 

1^. Leges humanae iustae, etiam paenales sive mixtae, sive purae obli- 
gant in conscientia. 

81 Pontificiae constitutiones ut obligent ubique non requirunt promul- 
gationem in provinciis. 

9* Aliquod opus (raodicum tarnen) moraliter bonum ex obiecto et Omni- 
bus circumstantiis secundum rectam rationem, et velle et facere aliquando 
possumus per naturalem liberi arbitrii facultatem. 

10*. Sine speciali Dei auxilio non possumus super omnia diligere Deum 
ne ut finem quidem naturalem: nee totam legem naturalem servare seu efti- 
caciter velle servare nee resistere tentationibus vehementioribus. 

11* Praecepta credendi, sperandi, diligendi, praemittendi impleri non 
possunt, speciali Dei auxilio. 

12'!: Non potest homo iustificatus sine novo speciali auxilio diu in gratia 
permanere. 

13^ Gratia, quae est homini ad bene operandum necessaria, non est 
solum externum auxilium Dei, sed interna etiam motio: nee solum gratia 
excitans, operans et praeveniens, sed etiam adiuvans, cooperans et subsequens. 

Ht Licet gratia efficax non detur nisi iis, qui per eam bene aut non 
male agunt actu : auxilium tamen vere sufficiens, quo possint bene aut non 
male velle et agere et salvari, datur omnibus qui ratione utuntur. 

15* Fieri potest, ut divinum auxilium aequale duobus collatum sit in 
uno efficax inefficax in altero, quia non vult consentire, licet possit per suffi- 
cientem gratiam sine novo gratiae augmento, 

16* Habitualis gratia a Deo infusa formaliter delet peccatum, et est 
formalis causa iustificationis. 

17*. üt actus ex gratia proveniens sit meritorius gloriae, non requiritur 
nova Dei acceptatio, nee aliud docuit S, Thomas. 

18* In horaine iusto charitas non solum augetur intensioribus ipsiusmet 
charitatis, sed aliarum etiam virtutum : et huius augmenti ipse actus intensior 
meritorius est. 

19*. Sine speciali revelatione nullus potest esse certus, esse se in statu 
gratiae. 

Ex Secunda Secundae. 

1* Fides supernaturalis non solum ex parte principii credendi, sed 
etiam ex parte obiecti crediti praesertim vero raediatoris implicita fides fuit 
semper ad iustificationem necessaria. 

2* Explicata fides in Christum post sufficientem evangelii promulgati- 
onem tarn necessitate praecepti, quam medii est necessaria ad salutem 
etiam viae. 

3* Fidem eiusdem speciei cum nostra habuerunt Angeli, Prophetae et 
Apostoli, licet ipsis forse fuerit evidens Deum esse, qui eis mysteria revelabat. 

4* Implicat contradictionem Deum mentiri seu falsum dicere per se seu 
per alium. 



230 

5* Cuilibet reinisso charitatis actui suus in patria reddetur gradus chari- 
tatis gratiae et gloriae: in via vero an statim augeatur charitas, liberum sit 
opinari. 

6*. Eleemosynae praecepto regiüariter non satisfacit, qui metuat non donat. 

T\, Ad observantiam Divinornm praeeeptorum non est necesse ea referre 
in Daum ex charitate : nee ad aliud obligat S. Thomas. 

8*. Non est praeceptum erogandi in pios usus, quae aliquis vel lucratus 
est ludo legibus interdicto, vel ita accepit, ut tarn datio quam acceptio sit 
contra legem, nisi quando lex ad id expresse obligat: et in hune sensum 
S. Thomas posset intelligi. 

Ex Tertia Parte. 

1'^. De rigore iustitiae Christus satisfeeit, sed purus homo cum quavis 
gratia Dei ne ad aequalitatem qtiidem potuisset pro peccato mortali satisfacere- 

2'\ Humanum suppositum, quod assumptae humanitati deest, formaliter 
superaddit naturae positivam entitatem, et rationem qua natura subsistit. 

3''i In Christi patientis ratione superiore non quidem ut considerante 
aeterna, sed temporalia propter rationes aeternas fuit tristitia. 

4"!: In passione et morte, de qua Christus habuit praeceptum, meruit 
secundum actus etiam substantiam. 

5^. Beatissima Virgo, Mater Dei, fuit concepta sine peccato originali. 

6". Circuncisio nee proderat ex opere operato propie ac simpliciter: nee 
praeter gratiam operi operantis respondentem conferebat alium gratiae gradum 
contrito tunc vel antea : nee adultum faciebat ex attrito contritum. 

T\ Circuncisio, qua nunc utuntur Aetyopes, Abyssini, non licet, etiam si 
hat ad imitandum Christum. 

S'i Infans existens in utero matris non salvatur oratione aut bene- 
dictione parentum aut sacerdotis aut alterius, vicem baptismi supplente : nee 
summus sacerdos Christus supplet regulariter substantialem defectum, qui acci- 
dit in sacramentis administrandis. 

9*. In sacramentis Baptismi et Poenitentiae si confessionem informem 
et validam esse posse doceatur , ut docere potest qui velit fictus recedente 
lictione gratiam recipit sacramentalem : de caeteris sacramentis liberum sit 
idem opinari. 

lO* Sextum Joannis caput intelligendum est non modo de spirituali, 
sed etiam de sacramentali manducatione : quare communionis praeceptum divi- 
num est, non tantum ecclesiasticum. 

11*!; Per absolutam Dei potentiam non repugnat idem corpus simul esse 
in multis locis circumscriptive. S. Thomas autem de potentia ordinaria posset 
exponi. 

12^. in Eucharistiae Sacramento quantitas non fit materia, sed ita est 
quantitas post consecrationem, sicut antea, nee novam acquirit a Deo subsi- 
stantiam : nee ex ea, sed ex vera materia, quae advenit de novo, generatur 
quicquam corruptis speciebus generatur. 

13* Post transubstantiationem substantia panis secundum nullum sui 
gradum ne entis quidem, vel existentiae remanet. 

14'!; In forma calicis verba, quae sunt post illud (Sanguinis mei), 
sunt de substantia id est de integritate tantum. 

15* In panis consecrandi forma (corpus) ex vi significationis nullam 
animara includit. 

16"!; Aqua vino admixta converti debet in vinum, priusquam in sangui- 
nem Christi: quanquam damnandum non videtur, si ab aliquo probabiliter 
dicatur, aquam (tamesti non nisi simul cum ipso vino, cui mixta debet esse) 
n sanguinem immediate posse converti. 



231 

17". Putans se baptizatum, cum uon sit, recepit verc Eucharistiae sacra- 
mentuni, sed non eius eifectum ex opere operato : quo tarnen non carebant 
baptizati infantes, cum olim commuuicarent. 

18* Licet in missae sacrificio res oblata infinita sit ; eius tarnen oblatio 
per sacerdotem facta non est infiniti valoiis : nee sacerdos pro una missa plures 
elemosinas (nisi valde tenues sint) potest accipere. 

19'^._ Per missae sacrificium non fit is, pro quo ollertur, ex attrito contritus. 

20^. Missae sacrificium essentialiter consistit saltem in oblatione et 
coneecratione : in consuraptione vero vel essentialiter vel integraliter. 

21*. Devotio in actu non requiritur, ut Eucharistia conferat gratiam. 

22'^. Corpus Christi non of)eratur gratiae augmentum quanto tempore 
sacramentaliter perseverat in sumente. 

23* Poenitentiae sacramentuni absenti per nuntium seu per litteras col- 
latum non valet; quamvis contrarium sua probabilitate non careat. 

24* In poenitente satisfactio pro culpa mortali paenaeque aeternae reatu 
non fit per contritionem, ut est dispositio praecedens gratiam liabitualem, sed 
per Christi meritum et satisfactionem, quae dispositive quidem per huiusmodi 
contritionem, formaliter autem per gratiam nobis applicatur. 

2b't Per ligandi potestatem quilibet confessarius si vult obligare potest 
poenitentem ad impositam satisfactionem exequendam; ea tamen dum actu 
persolvitur, non facit ex attrito contritum. 

26* Qui in extremis positus per signa contritionis confitetur, quamvis 
nihil in particulari possit exprimere, absolvi tamen potest sacramentaliter. 

27* Peccata venialia non remittuntur solo Dei favore aut sola impu- 
tatione. 

28*. Martyr sine formali poenitentia, si eam potest habere, non iustifica- 
tur ; an autem per martyrium fiat ex attrito contritus, liberum sit. 

29* In indulgentiarum concessione principaliter est inditialis absolutio a 
paenis, connotat tamen et includit solutionem de Thesauro Ecclesiae. 

80* Ut indulgentiae valeant, non modo requiritur causae pietas, sed etiam 
propositio. 

31*. Animae Purgatorii iuvantur indulgentiis per modum suil'ragii; quod 
certa lege semper Deus acceptat. 

32^. Veniales culpae decedentium in gratia in Purgatorio remittuntur 
per actum aliquem charitatis, aut paenitentiae. 

33* Episcopatus sacramentum est, quamvis contrarium non sit penitus 
damnandum, suumque gratiae gradum confert; characterem autem vel imprimit 
ju'oprium, vel extendit praesbyteralem. 

34*. Ad materiam sacramenti ordinis non solum pertinent instrumenta, 
quae traduntur, sed etiam impositio manuum, ubi illa adhibetur: verba etiam, 
quae in ea profert Episcopus ad gratiae collationem concurrunt: sicut et 
Christus sub illis praecipue verbis potestatem remittendi peccata tradidit. 

35* Quamvis ad substantiam matrimonii necessaria sit praesentia sacer- 
dotis post Conc. Tridentinum, is tamen non est essentialis minister huius sacra- 
menti, sed contrahentes ; nee sacerdotalis benedictio est forma essentialis. 

36* In voto solemni dispensari potest ab Apostolica sede. Idern nostri 
doceant de matrimonio rato non consummato. 

37* Ex matrimonio rato tantum generatur impedimentum publicae hone- 
statis, non affinitatis proprio nisi large sumatur: quomodo potest, qui velit 
S. Thoraam interpretari. 

38* Gradus consanguinitatis, qui non alio Divino iure, quam quod in 
Levitico erat, prohibebantur, non manent adhuc ita prohibiti iure Divino, ut 
raatrimonium nuUum sit, si tentetur. 

39. Primus gradus consanguinitatis lineae transversalis prohibitus est 
iure Divino natural!. 



232 

40'^, Ens permanens sive corruptum sive annihilatum sit, per Dei poteii- 
tiam raparabile est idem numero: de sucesivo autem, prout cuique videbitur, 
sentiatur. 

41* Gloriosi corporis omnes dotes sunt quaedara qualitates supernaturales 
corpori inhaerentes : ad eas autem producendas an anima gloriosa concurrat, 
effective liberum sit. 

In Catalogum liberal* um propositionum Praefatio. 
Quoniam in catalogo opinionum dicitur liberum relinqui 
nostris ut aliquando etc. Non ideo volumus liberum cuique 
esse pro suo arbitrio ubicunque voluerint, ab eo discedere, res 
enim non valde tuta esset, nee uniformitatem inducere posset, 
quam optamus. Quare etsi iustis ex causis non visum est 
nobis in illo ordine propositionum inserere catalogum liberarum, 
volumus tarnen, ut eum Rectores, Praefecti studiorum, et lectores 
apud se habeant, ut intelligant, sibi vel sequendum S*"™ Thoniam 
vel si quando aliam sententiam tuen voluerint, in iis tan tum 
esse posse libertatem, sie enim fiet, ut cum sint certae et nume- 
ratae, uniformitas non magnopere laedatur, et cum sint proba- 
torum auctorum receptae et a plurimis examinatae , vilietiir 
uovitatis periculum et securitas teneatur. 

C atalog US liberarum Propositionum ex prima 

parte. 
1" An secundum absolutam Dei potentiam repugnet com- 
municari viatori evidentem abstractivam notitiam articulorum 
Fidei. 

Negant Durand, in Prol. q. 3. a. 2. et 2. sent. d. 23. q. 2. Herve. quod- 
libet 2. q. 5. a. 2. et alii recentiores. 

Affirmant Scotus 2. d. 3. q. 9. Henric. Gand. quodlibet 8. q. 14. et colli- 
gitur ex S^ Thoraae 22. q. 5. a. 1. et 3 prt. q. XI. art. 1°. 

2^ An secundum eandem absolutam Dei potentiam repugnet 
a beatis Deum videri per speciem impressam, quamvis de facto 
non sie videatur. 

Affirmat repugnare S. Thom. p*' prt. q. 12. a. 2. 

Negat repugnare S. Bon. 3- d. 14. a. 1. q. 3. et. 2. sent. d. 3. prt. 2. 
a. 2. q. 2. ad in. Scotus 2. d. 3. q. 9. Aureol. apud Capr. in 4. d. 49. q. 5. 
a. 2 Kichard. utramque partem putat probabilem P sent. d. 3. q. 7. et 2. d. 
14. a. 1. q. 3. 

3* An Moyses et Paulus Divinam essentiam viderint. 

Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 12. a. 11. secutus S. Augustinum et S. 
Basilium 

Negat Dionys. Areop. cap. 4. caelest. hierar. Chrisost. hom. 14. in lo : 
1. Cyril. in Joan. lib. p*» c. 22. Jreneus lib. 4. adversus haereses cap 37. Greg. 
Nazian. principio libri 2. de Theologia. Greg. lib. Moralium 18. c. 37. quos 
sequuntur multi recentiores praesertim Caiet. in Exod. 33. et Num. 12. 

4* An praevideat Dens futura contingentia in reali eorum 
coexistentia cum sua aeternitate. 

Affirmat S. Thomas prt. 1. q. 14. art. 13. 



233 

Negat S. Bonaveiit. 1'' d. 30. a. 2. q. 3. Scotus ibidem «j. l. Richard, 
art. 1. q 1. et alii. 

5* An omninm, quae realiter inter se distingautnr, sint in 
Deo propriae Ideae, ut sunt exemplaria fdctibilimn. 

Negat S. Thom. prt. 1. q. 15. art. 3. 

Affirmat Richard. 1. d. 36. a 2. q 4 Alb. Mag. apud Charhus ibidem q. 
2. Gabriel P d. 35. q. 5. a. 2. et alii. 

6* An secundae causae a Deo moveantur et ad operanduni 
applicentnr per realem aliquem in eas inflnxum tametsi non 
praedeterminantem liberas causas. 

Affirmat liunc influxum S. Thom. 1* prt. q. 105. art. 5. 

Negant Ocham. lib. 2*^ q. 5. art. 2 et 3. Greg. Arimineii. in 1° d. 45. q. 

1. et 2. d. 34. et 35. q. 1. art. 3. Gabriel 2. d. 1. q. 2. art. 2 et alii.. 

Non praedeterminari causas liberas affirmant iidem tres Ultimi authorcs 
et Scotus 2. d. 37. q. un. Ad solutionem istorum Aegidius 2. d. 1. prt. 1. q. 

2. a. 6. et d. 37. q. 1. art. 3. Capreolus 1° d. 38. q. 1. art 1. ad 2"» contra 
4am conclusionem Caietanus. 1* prt. q. 19, a. 8. Ferrariens. lib. 2° contra gent. 
cap. 67. et lib. 3. cap. 66. et colligitur ex S. Thom. De veritate q. 5, art. 9. 
ad. 10. et Dam. q. 3. art. 2. et 1. 2. q. 9. art. 6«^ ad. 3? 

7* An repugnet ut actu infinitutn creari possit tarn in 
quantitate quam in qualitate sive naturali, sive supernaturali 
qualibet. 

Affirmat repugnare S. Thom. prt. 1. q. 7. art. 3. et 4. 

Negant repugnare S. Thom. Argent. 2. d. 1. q. 2 art. 4. Ocham. lib. 2. 
q. 8. et quodlibet 2. q. 5. S. Greg. Arim. 1. d. 44. q. 4. quod Durandus pro- 
babile putat 1. d. 43. q. 2 et Marsil. lib. 1. q. 2. a. 3. 

8^ An Spiritus Sanctus procedat ex amore etiam creatura- 
rum secundum esse possibile. 

Negant Scotus 2. sen. d. 1. q. 1. ar. 2. et quidam Thomistae recentiores. 

Affirmant Caietan. 1. prt. q. 34 a. 3. Ferrarien. lib. 4. contra Gent. c. 13. 
et colligitur ex S. Thom. 1. prt. q. 20. a. 2. ad 2.et q. 34. a. 3. ad 2. 

9* An relatio divina secundum se, et secundum esse Ad, 
ut concipitur ab essentia distinctum, sit perfectio in suo genere. 

Negant Scotus 3. d. 1 q. 4. et in quodlibet q. 5. ar. 2. et Caiet. 1. prt. 
q. 28. art. 2. 

Affirmant Ocham. ibid. d. 7. q. 3. Gabriel ibid. q. 3. a. 3. Jo: Maior 
ibid. q. 1. et colligitur ex S. Thom. 1. prt. q. 28. a. 2. ad 3. et De pote»tia 
q. 9. a. 9. ad 2. 15. 18. et q. 10. a. 1. ad 6. et 7.et q. 8. a. 2. ad p. 

10* An munduni esse caepisse ratione naturali demonstrari 
possit. 

Negat S. Thom. 1. prt q. 46 art. 2. 

Affirmant Henr. Gand. Quodlibet 1. q. 7. Richard 2. d. 1. a. 3. q. 4. 
Scotus utramque partem problematicam putat. 2. d. 1. q. 3. et alii. 

1 r An plures Angeli in eadem specie sint, id tarnen non 
repugnat secundum absolutam Dei potentiam. 

Negat S. Thom. 1. prt. q. 50. art. 4. 

Affirmaiat Alex. Alensis prt 2. q. 20. memb. 6. a. 2. Albert. Mag. in 
summa prt. 2. trac 2. q. 8. S. Bonavent. 2. d. 3. a. 2. q. 1. Scotus ibid. q. 7. et alii. 



234 

12'" All spirituali substautiae ratio esseudi in loco sit 
traiisieiis operatio, seu Virtutis applicatio ; ea tarnen large siimeuda 
est, si ponitur ratio essendi in loco. 

Affirmat S. Thom. 1, prt. q. 52. art. 1. et 2. 

Negant Scotus. 2. d. 2. q. 6. Richard 1. d. 37. a. 2. q. 1. Durand, ibid. 
q. 1. et alii. 

13* An species intelligibiles ita per se et non per accidens 
infusae fuerint Angelis, ut eas per intellectuni agentem abstra- 
here nequeant a rebus. 

Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 55 art. 2. 

Negant S. Bonavent. a. sent d. 3. a. 4. q. 1. Scotus ibid. q. 10. Richard 
art 6. q. 2. et alii. 

14* An Angelas per* eandem speciein consecratain qua 
cognoscit specificam naturam, coguoscat etiani omnia eins indi- 
vidua cum existunt. 

Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 47. art. 2. 

Negant Scotus 2. d. 3. q. ult* S. Bonav. et Richard, locis praeallegatis 
et alii. 

15* An universaliores siiit species superorum, quam inferi- 
or um Angelorum. 

Affirmat S. Thom. prt. 1. q. 55. art. 3. 

Negant Scotus 2. d. 3. q. 10. Aureol. apud Capreol. ibid. q. 2. a. 2. 
Ocham. lib. 2. q. 14. et 15. Joan. Maior 2. d. 3. q. 0. 

16* An Angelus nee componere et dividere nee discurrere 
possit, etiam in naturalibus. 

Negat S. Thom. 1. prt. q. 58. art. 3. et 4. 

Affirmant Scotus 2. d. 7. q. 1. et in Prol. q. 4. Gabriel. 2. d. 3. q. 2. a 
2. couclus. 8. Okam. d. 2. q. 14. 15. et alii. 

17'' An Angeli ex aliqua actuali inconsideratione pec- 
caverint. 

Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 63. art. 1. 

Negant Alb. Mag. 2. d. 5. a. 2. S. Bonavent. ibid. a. 1. q. 1. Scotus 2. 
d. G. q. 1. et alii. 

18* An Angeli in primo instanti suae creatiouis peccare 
potuerkit. 

Negat S. Thom. 1. prt. q. 63. art. 5. 

Affirmant Scotus 2. d. 5. 9. 2. a 1. Aureol. apud Capre. 2. d. 4. q. 1. 
a. 2. Ocham. quodlibet 2. q. 6. Marsil. lib. 2. q. 3. a. 2. Greg. Aiimenen. 2. 
d. 3. 4. et 5. q. 2. art. 2. 

19* An Angeli mali ex sua ipsorum natura inflexibiles 
manserint in termino viae: tametsi boni ex solis liberi arbitrii 
viribus non potuerint gratiam retinere et conservare perse- 
ver anter. 

Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 64. art. 2. 

Negant S. Bona. 2. d. 7. a. 1. q. 1. Aegid. 2 d. 7. q. 1. a. 2. Scotus 2. 
d. 7. q. 1. a. 2. Duran. 2. d. 7 q. 2. et alii. 

20* An loeutio Angelorum fiat eo modo, quem tradit 
S. Thom. 



235 

A modo, quem tradit S. Thom. 1. prt. q. 107. avt. 1., caeteri Doctores 
recedunt, et ita divisi sunt etiam inter se, ut pauci in eaudem opiuionem 
cousentiant. 

21* An qiiatuor superiores ordiues Angelorum nunquam 
mittau tur; et an Archangelus Gabriel sit supremus inter Ar chan- 
gelos tantum. 

Affirmat Dionysius Areopag. cap. 8. et 14. caelest. bierar,, sequitur S. Thom. 

1. prt. q. 112. art. 4°. 

Negat S. Greg. hom. 34. in Evangelia, quem probabiliter sequuntur Scotus 

2. dist. 10 q. un. Durand, ibid. q. 1. et utramque sententiam sustineri posse 
ostendit Mag. ibidem. 

22" An Angeli custodes omnes singulorum hominum sint 
ex infimo ordine. 

Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 103. art. 3. 

Negat S. Chrisost. hom. 60. in Matthaeum : sequuntur aliqui rccentiores. 

23* Quae libertas data est opinandi de Angelorum cogni- 
tioue, eadem concessa intelligatur in quaestionibus de cognitione 
auimae separatae. 

S. Thom. 1. prt. q. 89. a. 3. non concedit animae separatae nisi commu- 
nem et confusam cognitionem nee per species, quas ipsa per se posset acquirere. 

S. Bonavent. 4. d. 50. prt. 2. a. 1 q. 1. animam separatam doeet cog- 
uoscere res eo modo, quo Angelus, cui intellectum agentem attribuit, quo possit 
abstrahere species a rebus, quibus distincte naturalia cognoscat. Idem Scotus 
4"^ dist. 45. q. 2. et Richard, ibidem dist. 50. a. P q. 2. 

Ex Prima Secundae. 

1" An beatitudo formalis supernaturalis in patria consistat 
in actu intellectus. 

Affirmat S. Thom. p* 2*^- q. 3. art. 4. 

Negant Scotus in 4 d. 49. q. 4. quo pertinent Doctores. qui beatitudinem 
principaliter ponunt in voluntate ut Aeg. 2. d. 16. q. 2. a. 3. Richard, ibidem. 
a. 1. q. 7. Bonavent. in 3. d. 27. a. 2. q. 1. et d. 31. art. 3. q. 1. et alii. 

2* An sine praevio practici intellectus defectu nequeat esse 
prava voluntatis electio, quanquam illo posito non semper haec 
sequitur. 

Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 63. art. 1. 

Negant Scotus 3. d. 36. q. 1. Richard. 2. d. 38. a. 2. q. 4. Aegid. 2. d. 
25. q. 1. art. 5. et alii. 

3* An voluntas ad eliciendam primam volitionem boni 
moralis determinetur a Deo. 

Affirmat S. Thom. 1 prt. q. 63. art 5. 

Negant Scotus 2. d. 5. q 2. Durand, ibidem q. 2. Gabriel 2. d. 4. q. 1. 
a. 3. dub. 1. et alii. 

4*" An inter duo bona inaequalia possit voluntas pro libito 
eligere minus. 

Negare videtur S. Thom. 1. 2. q. 13. a. 6. ad 3? 

Affirraant Henr. Gand. Quodlb. 1. q. 16. et. 17. Ocham. lib. 3. q. 12. a. 
4. Gabriel. 2. d. 22. q. 2. a. 3. et 3. sent. d. 26. q. 1. art. 2. et colligitur ex 
Scoto ibidem q. 1. ar. 2. 



236 

5" Au imperium seu lex sit actus iutellectns : et au post 
iudicium practicum inter voluutatis actum et executionem requi- 
ratur alius actus, quod sit imperium. 

Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 17. art. 1. 

Negant Scotus. 3. d 36. q. 1. a. 3. Aegid. 2. d. 42. q. 1. a. 1. Kichard. 
2. d. 38. a. 2. q. 4. Durand. 2. d. 38. q. 2. et alii. • 

G* An bonitas et malitia moralis sint essentiales differentiae 
actus iuterioris voluutatis in esse naturali. 

Est quaestio recentiorum nondum satis explicata, et in utraraque parteni 
iactatur; vide Bartholoni. Medinam. 1. 2. q. 1. a. 3. ad ult™ et q. 19. art. 1. 

7* An actus exterior, sive ut est obiectum voluutatis, sive 
ut est in executione, habeat formaliter bonitatem et malitiani 
moralem ex obiecto et circitmstantiis, ut relatis ad rectam rati- 
onem solum. 

Negant Alb. Mag. 2. d. 42. a. 1. S. Bonav. 2. d. 42. a. 1. q. 1. Richard. 
2. d. 40. a. 2. q. 2. 

Affirmat Scotus in Quodlb. q. 18. a. 3. Aureol. apud Capreolum 2. d. 42. 
q. 1. a. 2. et colligitur ex S. Thom. 1. 2«« q. 21. a. 1. et q. 20. a. 1. 

8* An praeter fortitudinem et temperantiam in appetitu 
sensitivo sint aliae in voluntate virtutes eiusdem nominis et 
obiecti. 

Negat S. Thom. 1. 2*»= q. 56. art. 6. 

Affirmant Scotus in 3. d. 33. q. unica, S. Bonav. in 3. d. 33. a. 2. q. 3. 
Altisiod. lib. 3. tract. 2. cap. 3. q. 1. Richard, in 3 d. 33. a. 1. q. 1. 

9*^ An pudentia sit unus babitus. 
Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 54. a. 4, 

Negant Alb. Mag. 3. d. 36. a. 1. Scotus 3. d. 36. q. un. a. 2. dub. 2. 
Ocham. quodlb. 4. q. 6. a. 2. Greg. Arimin. in Prol. q. 3. art. 1. 

10^ An dentur virtutes morales infusae ex genere realiter 
distinctae a moralibus, quae possunt acquiri. 

Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 63. art. 3. 

Negant Scotus 3. d. 36. q. mu a. 3. Durand. 3. d. 33. q. 6. Gand. 
quodlb. 6. q. 12. 

11" An dona spiritus Sancti sint alii habitus a virtutibus. 

Affirmat S. Thom. 12. q. 68 art. 1. 

Negant Scotus 3. d. 34. q. un. Altisiod. lib. 3. trac. XI. cap. 1. q. 3. 

Durand. 3. d. 34. q. 1., qui problematice in utraraque partem disputat, et alii. 

12* An peccatum esse possit sine ullo actu. 
Negat moraliter loquendo S. Thom. 1. 2. q. 71. art. 5. 
Affirmant Durand 2. d. 35. q. 2. Marsil. lib. 2. q. 21. a. 2. Adrian, in 
4. sent. q. 3. de Eucharistia ad 6'" principale et alii. 

IS*" An originalis peccati subiectum sit esseutia animae. 
Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 83. art. 2. 

Negant S. Bonavent. 2. d. 31. art. 1. q. 2. Scotus 2. d. 32. q. un. Durand. 
2. d. 31. q. 3. et alii. 

14* An ratione solius originalis iustitiae Adam non potn- 
erit peccare venialiter ante quam mortaliter. 



237 

Affirmat S. Thom. in 2. 2»« q. 89. art. 3. 

Negaiit Scotus 2. d. 21. q. 1. a. 1. Richard, ibidem a. 7. q. 1. Gabri. 
ibidem d. 22. q. 1. a. 3. et alii. 

lö'' An Angelus non potiierit prius veiiialiter quam morta- 
liter peccare. 

De hac eadem est diversitas, quae de H*". 

16* An sit aliquid Dei praeceptum, quo unusquisque tene- 
atur ad Deum converti, cum primum ad usum rationis pervenerit. 
Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 89. art, 6. 
Alii vero Doctores de hoc praecepto fere nihil. 

17' An gratia iustificans sit alius habitus a charitate. 
Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 110. art. 3. 

Negant Scotus 2. d. 27. q. un. Richard 2. d. 26. a. 1. q. 1. Henricus 
Gand. Quodlib. 4. q. 10. et alii. 

IS'' An ex habitu gratiae, non ex auxilio speciali elieiatur 
ultima dispositio ad gratiam, tametsi ad eam producendam non 
concurrat dispositio ut instrumentum Dei. 

Affirmat S. Thom. 1. 2*'^ q. 113. art. 8. 

Negant communiter Neoterici et id videtur conformius Concilio Tridentino 
sess. 6. c. 7". 

19* An per absolutam Dei potentiam repugnet sine ulla 
infusa qualitate peccatum dimitti, imperfecta tarnen remissione, 
quae a christiana iustificatione multum differat. 

Negare videtur S. Thom. 1. 2*« q. 113. a. 2. 

Affirmant Scotus 1. d. 17. q. 2. a. 2. et. 4. d. 1. q. 6. S. Bonavent. in 
4. d. 1. a. 3. q. 3. et. d. 17. a. 1. q. 1. Durand. 1. d. 17. q. 1. et alii. 

20" An omnes actus iustorum moraliter boni quamvis ne 
virtualiter quidem relati in Deum sint meritorii. 

Affirmat S. Thom. 2. d. 40. q. 1. art. 5. Negant Scotus 2. d. 41 q. un. 
et 4. d. 6. q. 6. S. Bonav. 2. d. 41. a. 1. q. 3. Durand. 2. d. 40. q. 2. et alii. 

Ex Secunda Secundae. 

r An cum scientiae actu circa idem obiectum incompos- 
sibilis sit actus lidei. 

Negat S. Thom. 2. 2»« q. 1. art 5. 

Affirmat Altisiod. lib. 3. trac. 3. cap. 1. q. 4. Alensis 3. prt. q. 68. 
memb. 7. a. 3. S. Bonavent 3. d. 24. a. 2. q. 3. Durand, in Prol. q. 1. 
art. 1. et alii. 

2* An peccatum mortale expellat charitatem non demeri- 
torie tantum, sed etiam effective. 

Affirmat S. Thom. 2. 2*« q. 24. art. X. 

Negant Scotus in 4. d. 1 q. 1. Durand. 3 d. 31. q. 1. a. 1. S. Bona- 
vent. in 3. d. 31. a. 1. q. 1. Richard, in 3. d. 31. a. 1. q. 1. et alii. 

3" An diligeudi inimici difficultas nunquam tanta sit, ut 
diligendi amici perfectionem excedat. 

Affirmat S. Thom. 2. 2«« q. 27. a. 7. 

Negant. Alb. Mag. 3. d. 30. a. 3. S. Bonavent. ibid. a. p*' q. 6. Durand, 
ibid. q. 2. et alii. 



238 

Ex tertia Parte. 

r An Adam noii peccante filius Dei fuisset incarnatus. 
Negat S. Thom. 3. prt. q. 1. a. 3. 

Affirmant Scotus 3. d. 7. q. 3. Alens. prt. 3. q. 2. memb. 13. Alb. 
Mag. 3. d. 20. a. 4. et alii. 

2" Au accidens et materia prima a Diviuo supposito assnmi 
ac terminari possint. 

Affirmant Scotus 3. d. 1. q. 1. art. 3. Marsil. lib. 3. q. 3. a. 1, Gabriel 
3° d. 1. q. 20. art. p" et alii. 
Negant quidem recentiores. 

S*" An sicut in Christo domino sunt duae uaturae, ita siut 
et duae existentiae divina et human a. 

Negare videtur S. Thoin. 3. "^prt. q. 17. a. 2. 

Affirmant Scotus 3. d. 6. q. 1. Richard, ibid. art. 2. q. 2. Dur. q. 2. 
Alb. Mag. art. 5. et art. 

4"" An in Christo scientia, quae sua per se natura potest 
acquiri, propriis actibus acquisita fuerit et non infusa per 
accidens. 

Affirmat S. Thom. 3. prt. q. 9. art. 4. 

Negant in Christo fuisse uUum scientiae habitum humana acquisitum 
industria S. Bonaventura 3. d. 14. a. 3. q. 1. et 2. Scotus ibid. q. 3. Durand. 
q. 4 Paluda q. 2. qui addit eam scientiam, quae propriis actibus erat acqui- 
renda, fuisse illi per accidens infusam a principio, quem multi recentiores 
sequuntur. 

5" An secundum influentiam meriti Christus sit caput 
Angelorum. 

Hanc vix attigerunt antiquiores: inter Neotericos controversa est. 

6" An in Christo sint duae reales filiationes. 
Negat S. Thom. 3. prt. q. 35. art. 5. 

Affirmant Scotus 3. d. 8. q. un. Richard ibid. a. 2. q. 2. Durand, ibid. 
q. 1. et alii. 

7* An Beatissima Virgo in conceptione Christi active coo- 
perata sit, tametsi nuUo modo per semen. 

Negat S. Thom. 3. prt. q. 32. art. 4. 

Affirmant Scotus 3. d. 4. q. un. ibid. Gabriel, q. un. a. 2. Joan. Maior 
q. 3. et alii. 

8* De latria, quam S. Thom. sentit deberi Cruci et Ima- 
gini Christi, doceatur, quod varius provinciarum obtinuit usus : 
qui sicubi fere nuUus est, res libera sit. 

Deberi Latriam affirmat S. Thomas 3. prt. 25. art. 3. 

Negant Durand. 3. d. 9. q 2., cuius sententiam multi Neoterici putant 
conformiorem 2. Conc. Niceno. Act. 2. et S Greg. lib. 7. epistola 53. et 109. 
et lib. 9. epistola 9. 

Gabriel 3 distinc. q. unica a. 2. docet Latriam, qua adoratur Christi 
imago, esse large et improprie et analogice Latriam, Altisiodorens. lib. 3. trac. 
8. cap 4. q. 4. ne crucera quidem putat adorandam Latria. 



239 

9* An Christi auima ad Purgatorii locum descenderit 
secnndnm substantiara et inde liberavit omnes animas, etiam 
quae nonduni plene satisfecerant. 

Negat S. Thom. 3. prt. q. 53. art. 2. et 8. 

Affirmat S. Bonaventura 3. d. 22. 9. 5. Gabriel ibidem q. \m. a. 3. diib. 
3. Thomas Argent. q. unica art. 4. et alii. 

10* An character sit in intellectu taiiquam in subiecto 
pertineatque ad secundam speciem qualitatis. 

Affirmat S. Thom. 3. prt q. 63. a. 4. 

Negat Scotus in 4. d. 6 q. X. S. Bonavent. ibid. a. 1. q. 1. et 3. Alb. 
Mag. ibid. a. 3. quaest. ult*^ Durand. 4. d. 4. q. 1. et alii. 

11* An Apostoli initio baptizaverint sub bac forma, in 
nomine Christi. 

Affirmat S. Thom. 3. prt. q. ßij. a. 6. 

Negant recentiores secuti Sanct. Patres ut Cyprianum Epistola ad Juli- 
anum, Basil. lib. de spiritu Sancto cap. 17. Athanasium lib. de trinitate, 
Damascenum lib. 4. cap. X. et alios. 

12'' An invitis parentibas et tutoribus infidelium infautes 
baptizare liceat, cum sunt sub potestate tutorum, vel cum 
parentes sunt mancipia Christianorum vel cum iam morituri 
sunt, nisi subversio vel scandalum timeatur. 

Negat absolute S. Thom. 2. 2"« q. 20. art. 17. 

Affirmant absolute Scotus 4. d. 4. q. 11. Gabriel ibidem q. 2. dub. 1. et 
multi recentiores. 

IS*" An ad lustificandum in circumcisione parvulum fuerit 
satis sola synagogae iides : quae et per modum sacramenti appli- 
cabatur ab intendente facere, quod synagoga. 

Affirmant S. Bonavent. 4. d. 1. a 3. q. 1. Altisiod. lib. 4. tract. 1. cap. 
5. Durand in 4. d. 1. q. 8. et alii. 

Negant quidam recentiores. 

14" An Corpus Christi ut est in sacramento possit alios 
videre, aut ab aliis videri, sive sensu sive intellectu. 

Negat S. Thom. 3. prt. q. 76. art. 7. 

Affirmant Scotus 4. d. X q. 8. Aegid. theorem. 19. d. Sacram. Euchar. 
Durandus in. 4. d. X. q. 4. et alii. 

15* An vini consecrati aliquae particulae corrumpantur, si 
aliud addatur eiusdem speciei, aut diversae, etiam si non sit 
magnae quantitatis. 

Affirmat S. Thom. 3. prt. q. 77. art. 8. 

Negat S. Bonavent. 4. d. 12. a. 2. q. 2. n. 32 et 35, Richard, ibid. a. 4. 
q. 1. Durandus q. 3. Maior. q. 4. et alii. 

16"" Au quando in Eucharistia caro vel puer apparet, ibi 
adhuc sit Christi Corpus sacramentaliter ita, ut quod cernitur 
non sit ipsa Christi caro, sed carnis sacramentum. 

Affirmat S. Thom. 3. prt. q 76. a. 8. 

Negat ibid. sacramentaliter esse Corpus Christi Durand. 4. d. 10. 4. q. 
et multi recentiores. Alex. Alensis. prt. 4. q. 11. §. penult*' docet esse veram 



240 

carnem in propria specie apparentem, quod et Gabriel, putat probabile, in 
Canon. Missae lect. 52. Idem Guismundus et Lanfrancus ab Alensi citati. 

17* An panis ex farina et aqua rosacea confectus sit ido- 
nea luateria sacramenti Eucharistiae , quamvis illum consecrare 
sit contra praeceptum. 

Negat S. Tliom. 3. prt. q. 74. ad S«" 

Affirmant Caietan., ibid Alex. Alensis prt. 4. q. 10. niemb. 4. art. 1. §. 5. 
ad finem et aliqui recentiores. 

18* An amissa gratia et opera peccato mortificata iuxta 
dispositionis proportionera et non tota per poenitentiam revi- 
viscant. 

Affirmat S. Thom. 3. prt. q. 69. a. 2. 

Negant Alb. Mag. in. 4. d« 14. a. 22. Altissiod. in 3. tract. 6 cap. 4. 
Richard. 4. d. 14. a. 8. q. 2. Gabriel ibid. q. 3. a. 3. et alii. 

19* An necessariuni sit confiteri circumstantias tarn nota- 
biliter aggravantes malitiam eiusdem speciei, ut magnopere atque 
evidenter varieut statum poenitentis et confessarii iudicium 
de illo. 

Negat S. Thom. 4. d. 16. q. 3. a. 3 quaest. 5. 

Affirmant Altissiod. lib. 4. tract. 6. cap. 3. q. 3. Alen. prt. 4. q. 18. 
memb. 3 a. 4. §. 2. Alb. Mag. in 4. d. 17. a. 36. Scotus 4. d. 17. q. un. 
art. 2. et alii. 

20* An exercere actum coniugalem causa vitandae tan tum 
fornicationis in se ipso, non adhibitis prius commodis remediis 
aliis, sit peccatum veniale. 

Affirmat S. Thom. 4. d. 31. q. 2. art. 2. 

Negant Altiosod. lib. 4. tract. 3. cap. 4. q. 2. Scotus 4. d. 26. q. lui* 
Durand. 4. d. 31. q. 4. et alii. 

2 1* An ignis Gehennae physiae concurrat ad spiritus cruci- 
andos ut instriimentum Dei: tametsi affirmativa pars ut plus 
habet pietatis, ita magis commendanda sit. 

Negat S. Thom. 1. prt. q. 64. a. 4. et communior Scholasticorum opinio. 

Affirmant plerique recentiores secuti S. Greg lib. 4. dial. cap. 29. S. 
Hilar. in psal. 143. S. August, lib. 21. de Civitate Dei cap. X. Greg. Nazian. 
oratione 40. in sanctum baptismum et alios. 

Animadversio. 
Si qua docueruut Catholici Doctores (quicunque ill fuerint) 
suo quidem tempore probabilia, sed quae postmodum Ecclesia, 
aut aliter se habere declaravit, aut ut aliter se haberent consti- 
tuit, in iis satis constat illos sequendos non esse. 

De opinionum delectu. Pro scripturae et contro- 

versiarum Professor ibus. 

Quoniam non modo Scholasticorum Theologorum ocnsulen- 

dum est securitati et concordiae, sed eorum quoque, qui scrip- 

turas et contro versias explicant, in hör um gratiam sententiai 



24l 

quae sequuntur, definitae sunt: quarnm qiiidem paulo maiorem 
numerum esse oportuit, quod in aliis quaestionibus brevitatem 
seu paucitatem eorum, quae distiiicte praescribuntur satis com- 
peusat praesidium S. Thouiae, quo istae materiae ferme desti- 
tuuutur. Huc accedit, quod liae disputatioiies cum fidei catho- 
licae veritatibus, quas nunc exagitant haeretici, tanta connexione 
couiunguntur, ut se mutuo foveaut ac muniant non parum : et 
qui de unis, ut oportet, non sentit, alteras statim faciat 
infirmiores. 

Est baec bis in rebus lubricum sane iudicium et lapsus 
longe prodivior, quam in multis ex S. Tboma definitis : quare 
maior suspicio periculi pleniorem quoque poscebat explanationem. 
Optandum tandem est, ut quoties haeretici, ut solent, in capita, 
quae praescribuntur boc loco, digrediuntur, catbolici praesertim 
nostri concorditer iis solideque respondeant, ne nostris illi 
dissensionibus aut iucautis locutionibus nostra debilitari, sua 
corroborari arbitrentur. Ob firmiorem itaque doctrinae constan- 
tiam in rebus tam periculosis aliquanto plura de bis quam de 
caeteris enucleate debere tradi visa sunt, boc fere modo. 

De Scripturis Canonicis. 

It Ne in minutiis quidem sensus ullus falsus est in verbis sive cano- 
nicae scripturae sive personarum, quas scriptuiae introclucunt loquentes ut plenas 
Spiritu Sancto. 

2*. Verba primorum exemplarium et fortium incorruptorum fuerunt 
omnia et singula a Spiritu Sancto dictata secundum substantiam, multiformi- 
ter tarnen pro varia instrumentorum conditione. 

S": Tituli Profetarüm et psalmorum Canonici sunt. 

4* Post Concilium saltem Triden. pro. canonicis habenda sunt capita 
quaedam Esther ultimum caput Marci, historia Susanae et huiusmodi. 

51; Concilii Tridentini decreto repugnat omnis sensus contrarius sensui, 
quem vulgata editio latina reddit evidenter. 

6* Sensus non contrarius vulgatae, sed diversus non prohibetur a Con- 
cilio, si cum authentico stare potest. 

7* Triden tinum Concilium non solum in quaestionibus fidei et morum, 
sed in oranibus plane rebus vulgatam editionem facit authenticiam, ita ut nihil 
eorum, quae in ea continentur, falsum sit. 

8"!; Non facile suspicandum est aliquid extraneum additum, et insertum 
esse textui sacro, nisi constet authoritate Patrum. Aliqua tarnen (sed non 
nisi a sanctis Patribus aut probatis authoribus observata) creduntur ab inter- 
prete latino addita, quanquam ex aliis scripturae locis transposita, et per ea 
canonica sunt. 

9«; Sin aliqua apposuit de suo interpres ad exprimendum id, quod in 
energia Hebraeorum Graecorumve verborum implicite et virtualiter j inclusum 
est, Sacra et canonica sunt. 

10*. Factae etiam videntur fuisse nonnullae additiones ad etymologiam 
vocabuli exprimendum, quae in novo testamento sunt ipsius canonicae scrip- 
turae, et ideo canonicae. 

ll* In veteri autem testamento vel fuerunt etiam scripturae canonicae, 
licet postea interciderint, atque ideo canonicae, vel interpretis, quae canonicae 
quidom non sunt, non tarnen reiiciendae. 

16 



242 

12'^. Nominum propriorum, quao in fontibus haljentür, iuterduin significa- 
tionem fuisse constat imrautatam ab interprete ad exprimcndam allusionem, 
quae iisdem noininibus conservari non potuit iit in arboribus apud Danielem. 
In Ins canonica est non harum vocum substantia seu significatio , sed cognata 
quaedani allusio, quae in primis fuerat exemplaribus. 

13'J Jnterpretatio nominum propriorum per Rabbinos facta seu per Rabbi- 
nistas, si a vulgata editione dissonat, suspeeta debet esse. 

H't Sed si huiusmodi interpretationes factae sunt per authores plane 
catholicos, asserentes vocabula , quae in fontibus habentur, esse aequivoca, 
recipi possunt, sed textui non praeferantur. 

IS't In iis, quae in Hebraeis Graecisque codicibus contraria sunt latinae 
vulgatae decreto Concilii Trident. derogata est omnis fides aliis Unguis, cum 
de earum textibus corrupti sint, nee ne ius habeat Ecclesia dubitandi. 

16^. Versio septuaginta interpretum quamdiu incorrupta mansit, authen- 
tica fuit et infallibilis authorital^is. 

17'^. Cum Hebraei Graecique Codices contrarii non sunt latinis, sed diversi, 
si quam eorum lectionem Patres plerique omnes incorruptara esse testantur, 
eam authenticam esse credendum est. 

18*. In iisdem si de alicuius Hebraeae Graecaeque lectionis sinceritate non 
conveniunt Patres aut nihil dicunt, recentiores vero eam incorruptam esse prae- 
dicant, probabilis erit et vulgatae latinae explanationera poterit adiungere. 

I9«i Ea, quae in vulgata editione habentur, nee verius, nee simpliciter 
melius verti potuerunt, aliqua tarnen clarius et significantius verti potuisse 
nihil prohibet. 

20't Christus et Apostoli non allegarunt scripturas per accomodationem 
ad rem suam, sed iuxta sensum verum illius loci, et intentum a Spiritu Sancto. 

"De Ecclesia. 

1*. Vera Dei Ecclesia visibilis est illa, quae in externo cultu, hoc est in 
externa fidei professione et in sacramentorum participatione communicat cum 
vero capite Christi vicario, qui est Romanus Pontifex. 

2* In tota hac Ecclesia visibili vera fides interior deficere non potest, 
licet illam in singulis huius Ecclesiae partibus esse non sit necessarium. 

3* Is, cui vel fides interior, vel baptismalis character deest, si in externo 
cultu sacramentorum et fidei professione cum vera Ecclesia communicat, est 
vere et proprie membrum Ecclesiae simpliciterque cultum includit tarn exteri- 
orem quam interiorem, saltem ex charactere et fide. 

i"^. Fide interiori et baptismali charactere praediti, licet peccatores sint, 
non Viva quidem, proprie tamen, vere et simpliciter membra sunt Ecclesiae. 

5*^. Cathecumenus, licet fidelis, non est simpliciter membrum Ecclesiae, 
sed secundum quid et inchoative. 

6'»; Haereticus per Ecclesiae sententiam praecisus simpliciter non est Eccle- 
siae membrum nee intra Ecclesiam, nisi imperfecto quodam modo ratiöne 
characteris. 

7* Nee scriptura verlor seu veracior est quam Ecclesia, nee ecclesia, quam 
scriptura, sed eadem utriusque est veritas ab assistentia Spiritus Sancti. 

8*t Nobis quidem notior ac prior est Ecclesiae veritas quam seripturae, 
secundum se autem et ex natura rei veritas Ecclesiae pendet a veritate verbi 
Dei, cum Ecclesia nihil definiat nisi ex verbo Dei scripto vel tradito. 

9* Ecclesiae, quae est iudex et animata lex, potestas patet latius quam 
seripturae. 

lO''. Seripturae verba etiam a Deo sunt et rationes et factorum narra- 
tiones, quae tria non sunt in Ecclesiae constitutionibus semper a Deo, sed 
substantia dpfinitioniim dumtaxat. 



243 



De Concilio et Romano Pontifice. 



1» Licet generale Concilium a Romano Pontifice legitime congregetur et 
sub eius obedientia perseveret, praesidentibus et consentientibus legatis Apo- 
stolicis ; eius tarnen definitiones (nisi in summi Pontificis decreto ad Concilium 
misso expressae contineantur) de fide non sunt, antequam a Papa confirmentur. 

2* De facto nulluni unquam Romanorum Pontificum fuisse haereticum 
probabilius est et a Nostris strenue defendendum, ])osse vero ut hominem et 
doctorem privatum haereticum esse probabile facit communior Scholasticorum 
opinio, licet contrarium satis pie credi possit 

3*. Papa si potest haereticus esse, non desinit esse verus et legitimus 
Papa, priusquam deciaretur haereticus vel ipsa facti notorietate vel generalis 
Concilii sententia. 

4^, Probabilius est non deponi tuuc Papani a Concilio iudiciaria ac 
superiori potestate, sed a Deo immediate, posita tarnen humana declaratione, 
velut conditione, sine qua non. 

5* Tempore Schismatis, si post diligentem ecclesiae inquisitionem, quis 
Sit verus Papa, nescitur aut dubitatur, perinde est, ac si nuUus esset Papa. 

6*^. Apostolicae traditioni magis consentaneum est, Papatum Episcopatui 
Romano annexum esse iure Divino. 

7^ Probabilius etiam est, esse de fide immediate, eum, qui iam canonice 
electus et ab ecclesia receptus est pro vero Papa, esse verum et legitimum 
Papam : neque id locum habere dumtaxat, postquam Papa aliquod edidit decretum 
fidei, sed etiam antea. 

8*. Male sonans ac periculosum est sentire, in canonizandis sanctis aut 
religionibus approbandis Papam errare posse. 

9''. Antequam Papa vel concilium aliquid definiant de fide et moribus, 
divino tenentur praecepto humanam inquisitionem ac discussionem adhibere. 

10* Infallibilitas non est promissa divinitus huic discussioni, sed con- 
clusioni. 

11*. Licet haec discussio maior minorve pro rerum gravitate esse debeat, 
non potest tamen tanta rei gravitas esse, ut Papa indigeat Generalis Concilii 
discussione ad infallibiliter definiendum. 

12*. De fide est Papae seu Concilii definitio, cum dicit: contrarium ana- 
thema sit, haereticum est, repugnat Ecclesiae, Evangelio, scripturae et 
huiusmodi. 

IS*". Nee secundum privatam opinionem. sed ex cathedra respondet, remque 
de fide statuit esse, cum Papa ad id, de quo consulitur, directe, absolute et 
sine haesitatione respondet, aliquo modo significans, velle se ad id recipiendum 
obligare Ecclesiam; idque, cum res ad fidem moresve pertinet. 

14^ Pontifex errare non potest in definiendis, quae contractuum propria 
sunt: nee ei aliquod decretum dicendum illegitime, vel iniuste factum. 

De Traditionibus. 

l*". Divina traditio est, quam, licet in scripturis non habeatur, ex ore 
Christi acceperunt Apostoli: et haec est de fide. 

2^. Idem iudicium est de Apostolica traditione, quam ut instrumenta 
Spiritus Sancti, seu Spiritu Sancto dictante Apostoli tradiderunt Ecclesiae. 

3* Est quaedara Apostolica traditio, quam Apostoli ut Ecclesiae guber- 
natores sanxerunt, et haec recepit dispositionem per Apostolicam Sedem: nee 
est de fide. 

4* Multo minus veteres quaedam traditiones, quae ad historiam, licet ab 
Apostolorum temporibus deductam, pertinent, non ad ius. Ad ius autem per- 
tinere S. Petri adventum et cathedram in urbe satis constat, 

IG* 



244 



De Do et omni anctoritate. 



l*". Cum saiicti Doctores in aliquo consentiunt, est praeceptum Ecclesiae, 
noii ab illis rccedatur in iis, quae sunt fidei et moruni, et in expositione 
scriptarae. 

2*1 Si unanimis sanctoruni Doctoruni consensus affirniat, aliquid esse de 
fide, aut dogma Ecclesiae, id est de fide, non propter eorum authoritatem 
definiendi res fidei, sed iudicandi et testificandi, quod aliunde est de fide. 

3**. Sin Doctores cum consenserint, non asserant, id esse de fide, sed quod 
docent, probent ex scriptura, vel ex traditione, vel ex Ecclesiae definitione, et 
haec ipsa per se evidentia sint, ijjsa per se faciunt rem de fide. 

4=^ Sin scripturae et Ecclesiae sanctiones non sunt adeo clarae et eviden- 
tes, tunc quod unaninii Doctorum consensioni adversatur non est haereticum, 
sed erroneura, si tarnen quod Doctores docent asseveranter doceant. 

5": Si quid unanimiter docent scholastici Theologi de quo Patres nihil 
dixerunt, sunt ipsis faciendae eaedem ferc distinctiones quae, supra de sanctis 
Doctoribus factae sunt, licet non eodeni plane gradu. 



3. 

Summa facultatum per universam Germaiiiam ac illiiis pro- 
vincias Maximiliano siibiectas illisque adiacentia loca caeteraque 
alia, ad quae declinare contigerit. 

Mittheilung der in Deutschland, Baiern und den umliegenden Orten 
ertheilten Fakultäten an die Jesuiten in Ingolstadt, Dillingen und Augsburg, 
welche die dem legatus a latere Morone 1576 nach Kegensburg mitgegebenen 
enthalten. 

In primis visitandi, corrigendi et reformandi quascunque 
Ecclesia setiam Patriarcliales, monasteria tarn virorum quam muli- 
erum, et alia loca secularia et regularia etiam exempta per se 
vel alium. 

Contra inobedientes et falsarios, usurarios ac alios criminosos 
et exemptos procedendi et puniendi. 

Causas quascunque praeterquam in prima instantia iuxta 
Concilium Tridentinum, ubi illud est in usu, committendi ac aliis 
iudicibus inhibendi. 

Quascunque personas adversus res iudicatas et contractus 
in integrum restituendi. 

Juramenta quaecunque ad efFectum agendi dumtaxat relaxandi. 

Quoscunque a censuris et paenis simpliciter absolvendi. 

Omnes qui homicidium etiam voluntarium, sacrilegium, symo- 
niam, percursum commiserint, qui bellis interfuerint, qui manus 
violentas in praesbyteros, non tamen Episcopos, coniecerint, et 
qui horas canonicas non dixerint, vel intra tempus se ad sacer- 
dotium promoveri non fecerint, qui beneficia ecclesiastica inde- 
hite retinuerint et fructus perceperint. 



245 

Kt (jLii adalteriuui et iiliud (j[iiotIcujiqiie peecatiim caniis 
perpetraverint. 

Nee noii litterarimi Apostolicarum falsarios, usurarios et 
aliorum quornmcunque criminum reos, homicidas voluntarios, ac 
in snsceptis ordinibus symoniacos eis ab alterius ministerio siis- 
peiisis ; pariter symoniacos illis prius realiter dimissis, et qui 
I frnctns indebite perceperunt, illis pro facultate impetrantium 
arbitrio suo Ecclesiis unde profecti sunt, restitutis, vel in pau- 
peres erogatis, vel etiam ipsis impetrantibus in toto vel per se 
remissis, apostatas postquani ad ovile redierint, et prorsus 
quoscunque alios ab omnibus et quibuscunque aliis casibus, prae- 
terquam contentos in Bulla Caenae Domini et in utroque foro 
absolvendi. 

Ac cum eis et quibuscunque aliis personis ecclesiasticis et 
pro quacunque irregularitate praeterquam homicidii voluntarii, 
vel bigamiae. 

Ac super male ablatis vel retentis incertis, facta prius, si 
et prout poterit, debita satisfactione dispensandi. Ordinandi 
extra tempora competenter beneficiatos, et ratione necessitatis 
aut utilitatis ad titulum patrimonii de licentia ordinarii. Ac abi 
Antistites nou fuerint fideles, ut a quocunque alio Antistite 
ordinari possint. 

Dispensandi cum illegitiniis et corpore vitiatis ad ordiues 
et beneficia 

Dispensandi in tertio et contertio et quarto a communi, aut 
quarto etiam, duplicibus et multiplicibus ex causis solitis et 
quibuscunque aliis bene visis et in illorum expositione gradibus 
eonsanguinitatis vel affinitatis. Et simili modo in publica ho- 
nestate iustitiam. Ac cognatione spirituali, non tamen inter levatum 
et levantem, ac pariter cum his, qui iam scienter vel ignoranter 
contraxerint. 

Quaecuuque beneficia secularia et regularia per resigna- 
tionem, vel per obitum aut dissolutionem vacantia conferendi, 
dummodo non sint reservata ratione familiaritatis Papae aut 
Cardinalis. 

Illorumque üniones dissolvendi ex causa iusta. 

Parochiales Ecclesias staute penuria secularium Sacerdotum, 
et locorum necessitate et fratribus mendicantibus conferendi et 
cum illis dispensandi. Monasteriis quorumcanque ordinum tam 
virorum quam mulierum, quorum tamen virorum fructus non 
excedant ducentos florenos de abbatibus et abbatissis, seu aliis 
Praelatis providendi. 

Regularia beneficia huiusmodi commendari solita coni- 
mendandi. 



246 

Sliper iurepritronatus derogaiidi certo modo. 

Super fructibus beueliciorum resiguatorura pensiones aunuas 
11011 ultra diuiidium resignantibus reservandi. 

Pensiones iam reservatas de consensu anticipata solutioue 
cassandi. 

Concordias confirmandi. 

Erigendi Canonicatus dignitates in Ecclesiis et monasteriis 
virorum et mulierum, ac alia beneficia, hospitalia, confrater- 
nitates. 

In huiusmodi erectionibus dumtaxat ins patronatus reser- 
vandi. 

Uniones, suppressioues, translationes, et caetera beueficiorum 
et bonorum perpetuo vel ' ad tempus faciendi. Concedendi ea 
inevidenter quibusvis personis et Ecclesiis. 

Dispensandi cum bis qui infra trigesimum annum sint coii- 
stituti, ut causa studii quoscunque fr actus beneficiorum suorum, 
non tarnen curatorum et exceptis quotidianis distributionibus ad 
quinquennium. Audiendi leges et iura civilia ad quinquennium. 

Prothonotarios ac comites Palatinos et milites auratos 
creandi. 

Celebrari faciendi in locis interdictis. 

Indulgentias concedendi una die et una vice tantum ple- 
uaria, in una vero et duabus festivitatibus decem annorum, et 
totidem quadragenarum: etsi pro duobus diebus ad trienniuui. 
pro uno vero ad quinquennium. 

Commutandi vota quaecunque, exceptis solitis excipi. 

Vescendi carnibus et lacticiniis in forma. 

Testandi iuxta formam quinterni Cancellariae. Praerogaudi 
tempus praefixum executoribus ultimarum voluntatum. 

Voluntates testantium in alios pios usus convertendi. 

In aliis litteris conceditur facultas dandi licentiam retinendi 
quoscunque libros et haereticos et suspectos quibusvis, quoad 
vixerint, seu ad tempus in Germania. 

Item conceditur facultas absolvendi in Germania quoscunque 
haereticos certa forma in eisdem praescripta etiamsi in sacris 
ordinibus constituti matrimonium de facto contraxerint. 

Item dispensandi de servando gradu consanguinitatis vel 
aftinitatis in liiiea aequali coniunctorum, etiamsi inter eos alii 
ulteriores gradus huiusmodi, aut alia impedimenta intercesserint 
cum nobilibus et ex gravibus suadentibus causis, et qui scientes 
vel ignorantes matrimonium contraxissent et consummassent in 
Germania. 

Item dispensandi cum illustribus et aliis nobilibus Germanis 
subdiaconis, ut nobile genus suum propagare possint, sive ne 



247 

haeretici vel suspecti in fendis nliisve dominus et boiiis succe- 
daiit, et ob alias graves causas contraheudi matrimonium. 

Facultates 111""' Dui Moroni, Sedis Äp. 
legati a latere, cum Ratisponam ad Comitia 
mitteretur 1576. 

Ingolstadiani, Dilingani et Augustani 
considerent has facultates, et si illorum 
poenitentes de aliquibus egeant, petitiones 
illorum bona forma nostri concipiant, et 
ad me mittant. 

Visae Dilingae. 

L 

Formulae diversae absolvendi pro Patribus missac 
5. Aug. 1584 a R. P. Provinciali. 

1. Die den Beichtvätern der Gesellschaft Jesu für den Beichtstuhl ertheilten 
Facultäten, 1584 an die Superioren übersandt. 2. Besondere, für die nördlichen 
Gegenden ertheilte Facultäten. Voraus geht die Mahnung, sich derselben nicht 
zu rühmen und in jedem CoUeg oder Hause nur ein Exemplar des Verzeich- 
nisses zu haben. 

I. Pro Superioribus. 

Pater N. habet facultatem confessiones audiendi ubivis locorum, noii 
repugnantibus curatis parochialium ecclesiarum, exceptis oppidis et locis, in 
quibus Ordinarii existunt, nisi de eorum licentia desuper obtenta, (modo 
facilis sit ad ipsos aditus, et nostros in juvandis proximis non impediant) et 
absolvendi quoscunque fideles undecunque venientes a quibusvis peccatis, casibus 
et censuris etiam reservatis in Bulla Coena Domini, et dispensandi super irre- 
gularitatibus casus dictae Bullae consequentibus, dummodo poeniteani et de 
caetero abstinere velint. Poterit absolvere relapsos eos, qui comrauniter haben- 
tur Catholici, quotiescunque in haeresim inciderunt, nisi essent notorii haere- 
tici, et qui pro talibus communiter cognoscerentur et haberentur. Hos enim 
tantum semel absolvet, et haec omnia in foro conscientiae tantum. Proinde 
advertat in usu huius et aliarum facultatum cum damnatis et notorie excom- 
municatis et suspensis, ne ordinarios offendant, simulque admoneat poeni- 
tentes, hanc absolutionem nihil eis prodesse in foro exteriori, ac proinde ita 
publice se gerere debere, ac si absoluti non essent. In loco autem ubi 
censura hujusmodi publica esset, non absolvat inconsulto superiore. Poterit 
concedere usum libellorum precum etiam vulgari lingua, qui nuUa haereseos 
aut superstitionis labe respersi sunt, quamvis jussa Pii V. non sint editi. Item 
concedere usum librorum prohibitorum, qui tamen non sunt editi ad stabi- 
lienda dogmata haeretica. Item cum aliquibus, quos judicabit vel ferro non 
posse, vel non posse induci ad quotidiana jejunia Quadragesimae, dispensare 
in jejunio, magna tamen cum discretione, et alicuius boni occasione et propo- 
sito, ne dispensatio in dissipationem convertatur. Item concedere usum car- 
nium, ovorum et lacticiniorum in quadragesima catholicis pueris, famulis, ancillis 
et conjugibus Patrum familias haereticorum ; quando iis, quibus subsunt, negant 
cibos quadragesimales. Dispensare poterit cum iis, qui ordines etiam majores 



248 

in excoinnmiiicatioiic susceperunt. Item absolvere cus , qiii possideiit plures 
Canoiiicatus, ubi residentia iioii requiritur vel cxigitur uisi aliquot niensium. 
Item dispensare cum iis, qui contraxeruiit cum impedimeiito crimiiiis, qui nou 
putariiit illicitum dare fidem de contrahendo matrimonio post mortem conjugis 
vivente altero conjuge. Et tametsi adhortari debeat Canonicos aliosque Eccle- 
siasticos ad habitum ecclesiasticura : discipulis tamen Societatis in bac Pro- 
vincia, qui non fuerint in ordine sacro, concedere poterit usum alterius habitus, 
modo sit bonestus ; poterit dispensare cum adultero conjuge, qui consanguineam 
vel consanguineam conjugis post matrimonium consummatum carnaliter cog- 
novit, ad petendum debitum conjugale. Poterit vota orania etsi jurata in alia 
opera sua commutare , exceptis tamen ultramarinis et s. Petri et Pauli de 
Urbe, s. Jacobi in Compostella, castitatis et Religionis, dummodo commutatio 
non fiat in praejudicium tertii. 

II. Peciiliares facultates et gratiae a Sede apostolica Proviiiciis 
septentrioiialibus concessae. 

Cum gratiae, quae a s. Sede apostolica nobis conceduntur, aliquoruin 
adversus nos aemulationem conflare possint, propterea tam Rectores, quam alii 
omnes nostri, ad quos facultatum et gratiarum Societatis notitia pervenit, 
caveant, ne, dum attectu quodam facultates Societatis minus circumspecte nee 
necessario extoUunt aut ostendunt, dent aliis ansam, ut eorum usus nobis impe- 
diatur difficultatesque ex facultatibus, quod et non raro accidit, oriantur. 
Itaque magna modestia et humilitate suam operam, quasi in subsidium Praela- 
torum et parochorum pro salute animarum conferent, ut ab illis invitati potius, 
quam privilegiorum occasione, vel nimiam libertatis speciem prae se ferentes, 
ministeria Societatis exercere videantur. 

Quod praeterea R. P. N. Generalis, Claudius Aquaviva, in libellis sive 
compendiis privilegiorum et gratiarum Societatis excusis in ordinatione etiam 
sua de eadem re prudenter cavit, ne cum externis illa compendia sine superi- 
orum facultate magnaque consideratione adhibita communicentur aut illis osten- 
dantur : illud ipsum propter causas, quae in ea ordinatione allegantur, suadet, 
ut magis etiam circa has septentrionales facultates observetur. Ac propterea 
eao nulli externo absque speciali Provincialis facultate ostendentur. 

Harum facultatum unum tantum exemplum in quolibet collegio vel domo 
Societatis erit, quod Superior servabit et aliis domesticis et confessariis facul- 
tatum CO contentarum, quantum opus fuerit, et cuique conveniet, notitiam com- 
municabit earumque usum quantum per ipsas facultates, vel ut jacent, quibus 
scilicet nulla limitatio adjuncta est, et omnibus confessariis communes sunt, 
vel ut Generalis et Provincialis limitationes adscriptae permittunt, concedet. 
Consultoribus tamen omnes facultates exhiberi poterunt: usum vero eorum, 
quae omnibus concessae non sunt, ut ceteri per superiorem accipient 

Ferdinandus Alber. 
Absolvendi potestas continetur sequentibus titulis: Beneficia curata — 
Bulla Coenae — Canonicatus — Concilium Tridentinum — Haercsis — Matri. 
moniuni — Officium B. V. — Ordines majores — Simonia. 

Altare portatile. 

1. Vide verb. Conc. Trident. § 1. 

2. Pius V. 21. maji 1569 eoncessit, ut nostri possint uti parte seu frusto 
altaris fracti et violati sufficienter magno, quando integrum haberi non potest. 

3. Gregorius XIII. 5. Aprilis 1573 eoncessit nostris usum altaris porta- 
tilis in aedibus magnatum, ubi Concilium non est publicatum vel difficultas 
est in ordinario adeundo, atque difficile est, id postulantibus denegare, hac 
tamen cautione, ut huiuscemodi magnates habeant in suis aedibus locum pro- 
prium Missae sacriticio dicatum, quoad ejus fieri potest. 



249 

4. Videutur respoiisiini IL P. N. Claudii de altiiri portatili datuiii, quod 
contiiietur inter responsa tid Memorialc Proviiicialis post congiegationem Pro- 
vincialeiu anni 1587. 

Beueficia curata. 

1. Vide verb. Canonicatus. 

'2. Gregorius XIII 25 Junii 1573 concessit facultatem absolvendi oos, qiii 
plura beneficia etiam curata detinent, diiminodo hujusniodi pluralitas ad eccle- 
siae utilitatem spectet, impcdiatquc, ne illa beneficia in nianus haereticoruin 
perveniant. Et possessores huiusmodi plurium beneficiorum ad inservienduni 
ecciesiae ntiles sint, et officio suo bene fungantur. 

Haec facultas conceditur a P. Everardo. 

Pcrmittitur omnibus Rectoribus et graduatis in theologia confessariis. 

Concilium Tridentinum. 

1. Ad rigorem Concilii Tridentini nostri non tenentur, ubi episcopi distaut 
itinere dimidiati diei, in eo quod spcctat ad confessioncs audiendas, conciones 
habendas et altare portatile. Pius V. 14. Martii 1567. 

2. Idem concessit Gregorius XII. 25. Julii 1573 extentendo facultatem, 
quando ad episcopos difficilis est aditus, vel certe nos irapedirent in juvandis 
proxiniis juxta nostrum institutuin. 

3- Pius V. 6 Martii 1572 concessit, ut ubi non est publicatuni Conc. 
Trid. nostri possint absolvere, non quideni praelatos, vel eos, ad quos pertinot 
id publicare, sed alios quosvis, qui illud non observant, quod ad jus positivuni 
attinet: exhortandos tarnen voluit efficaciter, ut illud observent, citra tarnen 
obligationem ad peccatum. 

Ordines — Simonia. 
Dispensationes ad petendum debituni conjugale, quae in brevi couipendio 
fol. 30. § 1 et 2 continentur facere possint Rectores et ii Confessarii, quibus 
potestateni eandem Rectores concesserint : vel pro casu aliquo oecurrente tan- 
tum ; vel absolute alicui prudenti. 

P. Alberus. 
Haeresis. 
Sacerdos sine facultate absolvens ab haeresi potest a nobis absolvi per 
facultatem Pii V. 8. Oct. 156G et 28. Januar. 1572. 

Iiidulgentiae. 

Gregorius XIII 25. Junii 1573 concessit ad promovendam et augendani 
devotionem eorum, qui scholas et tenipla nostra frequentant, ut sacro tempore 
quadragesimae et in adventu Domini aliisve festis dorn. N., B. Virginis et ipo- 
stolorum tarn nostri tam nostrarum scholarum studiosi recitantes 5 Pater et 
Ave in honorem 5 vulnerum Christi, et pro ecclesia Romana omniumque hae- 
resura exstirpatione , indulgentias et stationes urbis consequantur, et eadem 
gratia ad fideles utriusqne sexus, qui in templis nostris sacramenta frequentant, 
extendatur: qui etiam in hora mortis per se vel alium nomen Jesu norai- 
nando vel ter pectus tundendo, plenariam indulgentiara proraereatur. 

Quicunque etiam in festis Domini nostri et B. Virginis, insuper Dominica 
prima cujuslibet mensis post confessionem et communionem sacrum psalmum 
Miserere, vel ejus loco Pater et Ave pro Pontifice summo ibidem dixerit, indul- 
gentiam plenariam consequatur. 

Praeterea quicunque aliquo tempore opus aliquod pium ad cultum Dei, 
vel auxilium proximorum , tam spirituale quam temporale pertinens fecerit, 
quotiescunque etiam confessus fuerit, aut communicaverit, centuui dies indul- 
gentiarum adipiscatur. 



250 

Inquisitio. 

Anno 1584 die 28. August! petitum fuit, ut Transalpini, qui Koniani veniuiit, 
et haereticos in suo comitatu esse norunt, non teneantur dictos haereticos 
inquisitioni denunciare, si confessarius Societatis judicaverit denunciatoribus 
aliquid periculi aeeidere posse. 

Praeterea ut nemo nostrorum teneretur illos haereticos denunciare, qui 
alia de causa Romam veniunt, quam ut errores seminent, quaradiu revera nihil 
agunt, quod manifestum haeresis signum existat. 

Utrumque tunc concessit Gregorius XIII pro haereticis Germanis, Polonis 
et Bohemis, non autem pro Flandris et iis, qui sunt dioecesis Tridentinae. 
Postea vero 14. Sept. ejusdem anni extendit eandem concessionem etiam ad 
haereticos totius Galliae et inferioris Germaniae. 

Mulier. 

Gregorius XIII concessit, ut« fundatrices aliaeque personae primariae et 
excellentes, quarum autoritati difficile sit resistere absque illarum gravi offen- 
sione, ad nostra collegia ingredi possint, dummodo nihil inde detrimenti, sed 
utilitas cum aedificatione conjuncta consequatur et non frequenter nee facile 
istud concedatur. 

Considerent bene provinciales illa verba, quae ita habent : dummodo nihil 
inde detrimenti etc. etc. Postea curent, quoad ejus fieri poterit, ut potius honestis- 
simae matronae quam adolescentulae sint cum illis primariis mulieribus, quibus 
alioqui expedierit, ut aditus aliquando permittatur. 

Simul etiam caveatur, nc hacc facultas matronis publicetur, et ad eas, quae 
sunt infra statum Baronissarum, haec facultas extendenda non est. — P. Eve- 
rardus — P. Hoffaeus. 

Officium B. Virginis. 
Gregorius XIII concessit 25. Julii 1576, ut nostri possint absolvcre suos 
l>oeiiite)itcs, qui libellis precum catholicis, nulhi haereseos aut superstitionis 
labe aspersis utuntur, quamvis Pii V. jussu non sint editi, neque ejus Bullani 
ascriptam habeant, ac possint illis concedere usum talium librorum. 

Ordinarius. 

Gregorius XIII concessit 25. Junii 1573 ut, ubi Concilium non publicatur 
vel non servatur, Societas ad praestandam Ordinario obedientiam, nisi accedente 
illorum speciali praecepto non obligetur, sed juxta vcterem suum morem pro- 
cedat, sicut etiam quando ad Ordinarios difficilis est aditus vel periculum, ut 
illi nos impediant, in juvandis juxta nostrum institutum animabus. 

Haec facultas sine ulla reservationc datur Provincialibus. P. Everardus — 
Idem concedit Rectoribus. P. Hoffaeus. 



5. 



Ein Jesuit drückt einem Assistenten seine Verwunderung über die Auf- 
fassung des jesuitischen Gehorsams in einem zu Rom erschienenen Buche aus, 
dass der Jesuit seinem Oberen auch subjectioncm intellectus leisten müsse, 
sei neu und bisher unerhört in der Gesellschaft gewesen. 

Rev. in Christo P. Assistens ! 
Tandem allatus huc est liber ille romanus. Prima mea curiositas erat, 
ut viderem, quid auctor ad commune argumentum de obedientia intellectus 
responderet. Et hcm! p. 348 n. 101 dicitur, quod in proposito casu debeat 



251 

subditas clei>onere oi'inioiiem suaiii, et Judicium suum judicio superioris liuiiii- 
liter summittere etc. Tum ego sie mecum : ergo perfectio lila obedientiae, qua 
intellectus quoque subditi subjicitur judicio superioris, nunc demum incipit 
esse de praecepto nosque sub culpa gravi obligare in conscientia; cum tamen 
communis Doctorum (opinio?) teste P. Suarez 1. 4 de Instit. Societ. c 15. hac- 
tenus agnoverit, esse materiara solum consilii evangelici. Vel enira in casu, quo 
jubeor a superiore praestare aliquam actionem, quae mihi probabilius videtur esse 
illicita, obligor, non tantum ejusmodi actionem praestare ac judicare non obstante 
meo judicio, illam esse licitam, uti docet communis ; verum etiam teneor, meum 
Judicium ita deponere, ut judicem, sententiam superioris esse probabiliorem, si 
sufficiat prius, tunc argumentum sententiae benignae manet insolutum. Si 
vero insuper est necesse, ut fiat posterius, tunc sub gravi culpa obligor etiam 
ad summam obedientiae perfectionem, nempe subjectionem intellectus, qualem 
non credo voveri ab ullo religioso vel saltem exigi, ut voveatur in tanto 
rigore etc., sed haec more meo simpliciter atque coram R. V. fidenter non 
impugnandi animo, sed disserendi. 

Porro de rebus nostratibus vix est, quod memorem. P. Scherer evocatus 
est Bruxellas a suo Serenissimo. Ab hoc Leodii conciliabulum Jansenistarum 
petierat, ut manu sua subscriberet, se deinceps non confessurum Jesuitae ; verum 
is constanter abnuit. Eundem hunc Serenissimum P. Anreitter comitabitur ad 
castra, P. Scherero Bruxellis relicto vel (si, quod intendit, et efficere queat) ad 
nosreversurum. Addit P. Scherer, Tungerensem quendam rusticum jam die cineris 
praedixisse, Leodii creandos duos epixopos eorumque unum brevi post mori- 
turum. Item Gallos caesum iri ad Rhenum, sed in Belgio triuraphaturos 
contra regem Angliae etc. 



6. 



Der Jesuit Gretser schreibt 1608 an Card. Bellarmin über den nächstens 
erscheinenden 2. Band seiner Defensiones, Christus und den Vicar Christi um- 
fassend. In Betreif der Ansicht, dass der Papst ohne ein allgemeines Concil 
einen Glaubenssatz detiniren könne, sei er durch die Bulle Sixtus V., welche 
der neuen Bibelausgabe vorgedruckt sei, in grosser Verlegenheit; sie müsse 
defekt sein ; Bellarmin solle ihn darüber aufklären ; denn ohne Zweifel sei diese 
Bulle eine scharfe Waffe gegen die Katholiken.*) 

Reverendissime et Illustrissime Domine. 
Ago magnas gratias Reverendissimae et lUustrissimae Domi- 
uationi Vestrae pro sacro munusculo mihi transmisso. Dabo 
operam, ut ea, quae in tenuitatem meam cadit ratione, lUustris- 
simae Dominationis Vestrae vicem reponam. Quod fiet, opinor, 
editione secundi Defensionum tomi, qui Christum Christique 
vicarium complectetur : et paulo post typographo tradetur. 

In controversia de Christo nullum adversarium reperire potui praeter 
Junium Danaeum; nisi quod Matthias Hoe, Lutheranus in Saxonia superatten- 
dens, sex illos errores contra symbolum, quos lUustrissimae Dominationi Vestrae 
Concordiae in Judicio de libro Concordiae obiecit, verbosisslme et mendacis- 
sime proprio libello a suis amoliri conatus est : cuius vanitatem satis superque, 



*) Aussen ist bemerkt: Gretserus de hello papali inter Sixtum V. et 
dementem VIII. de correctis bibliis. 



252 

nisi fallor, rcdargui. In cuiitroversia de Pontificc latissinie so dirt'uiiduiit Novii- 
tores, Junius Danaeus, Cihrandus Sutlinius, Anglus, homo, si quis aliuy, ad 
caluinnias factiis Danielem Chamiez Delphinatem auno 1601 edituin adipisci 
iiecduin potui. Praeter istos tres sunt, qui materiam de Antichritto allatra- 
runt; et in his Samuelus Anglus. Aldegondium ex Gallico lafcine conversum 
et Mortonuni Anglum vix numero, quia ille seura est: liic insulsus rhapsodus. 
Prodiit quoque anno superiore Samuel Huberus, furiosissimus praedicans, qui 
Antibellarminuni confecit ; et primum tonium nescio in quibus bestiac cornibus 
Vera bestia consumit. Nee imnienior esse potui Alexandri Carererii, et eoriun, 
qui in nupora controversia Veneta Illustrissimo Bellarniini nomine indigne 
abusi sunt. Sunt et alii non pauci praedicantes, qui in suis disputatiunculis 
vcl ex professo, vel obiter controversiam Reverendissimae Dominationis Vestrae 
de Pontifice attigerunt. Enitar, ut omnes debitum praemium reportent. NuUus 
est tarn obscurus tenebrio , qui caliginem suam claritate nominis Bellarminiani 
illustratum non eat. Videor mihi ^udisse, vcl legisse, non satis memini an in 
bibliotheca Domini Possevini, Hispanum quendam aliquid olim contra lUustris- 
simani Dominationem Vestram evulgasse, de iurisdictione temporali, nisi fallor, 
Pontiticis. Quidquid id lucubrationis est, eins effici particeps cupio. Neque 
enira ingratum erit, ut arbitror, Illustrissimae Dominationi Vestrae, ut in liac 
generali defensione, quidquid adversariorum exstitit, repellatur. Videt Reveren- 
dissiraa et Illustrissima Dominatio Vestra, quantopere mihi cum tot Operuni 
Bellarminianorum infestissimis hostibus dimicanti opus sit sanctissimis Domi- 
nationis Vestrae precibus ; C[uarum vi et efficacitale non dubito gratiam et 
vires ad hoc Domini praelium praeliandum divinitus mihi concessum iri. Re- 
cognitionem Operum et correctorium iam typographo tradidi. Prodibunt ad 
proximas Francofordienses nundinas, forma minore, qua ipsi tomi aliquoties 
liinc excusi sunt. 

Circa sententiam de Pontifice aliquid sine generali Concilio detiniente, 
quam Reverendissima Dominatio Vestra sequi tur, et quam verissimam duco, 
quamquam et in scholis, et in scriptis somper docui, et publice professus sum, 
difficultates mihi parit Bulla Sixti V. Pontificis, Bibliis olim eius praefixa, 
quam nuper recudit Thomas James, Anglus, Calvinista, in libro, quem inscripsit : 
Bellum Papalc inter Sixtum et dementem; in quo varietates utriusque editi- 
onis annotat, et lectori ante oculos invidose simul et malitiose ponit. Non 
dubito, laterc in hac Bulla defectum : quem tarnen, fateor, me reperire non posse. 
Reverendissima Dominatio Vestra erudiat, quaeso, ignorantem. Quod ei proclive 
factu erit. Capita difficultatis notavi in separata charta. Semper timeo, ne 
quis haereticus cum Bulla Sixti in medium progrediatur et imparatum oppri- 
mat; quod Anglus ille videtur noluisse tentare; sed stupore et inscitia prae- 
pcditus non potuit hoc missili dextre contra Catholicos uti. 

Dens Illustrissimam et Reverendissimam Dominationem Vestram multis 
annis Ecclesiae et societati nostrae sospitem et incolumem servet. Ingolstadii 
23. Junii, 1608. Reverendissimae etc. 

Jacübus Gretserus. 

7. 

Der Jesuit Adam Contzen in Mainz iiberschickt dem Card. Bellarmin 
seine Schutzschrift für den P. Becanus: er wolle dadurch in Rom die Gesin- 
nung und das Urtheil der deutschen Nation bekannt machen Insbesondere sei 
darüber heftige Aufregung entstanden, dass die römische Censur nicht näher 
angegeben habe, welche Thesen falsch oder unbesonnen oder scandalös oder 
aufrührerisch seien. Die Schutzschrift selbst. Den deutschen Katholiken sei 
von Rom eine Genugthuung zu geben. 



253 

S al u t e m in Domino p 1 u r i m a m. 

Revereudissime et Illustrissime Doiiiine. 

Literas meas, queraadmodum lUustrissima Tua Dominatio 
exceptura sit. haereo : sed erigit nie liumanitas Tuae Dominationis, 
(juae et libeitatem nieam benigne accipiet, et erratis paterne 
iguoscet. Meretur hoc, si non niea sinceritas, quam in hac causa 
etiam cum offendendi raetu praesto, certe qua nos omnes, magnos 
et parvos, eodem sinu complexa fovet Ecclesia, Hoc Illustris- 
simam Dominationem Tuam per Christi caritatem supplex oro, 
haue meam scriptionem sie interpretetur, ut certo sibi persua- 
deat, eam non conlemptionem continere, nee admonitionem, nam 
et pro dignitate Ecclesiae mori paratus sum, et vestris moni- 
tionibus sine tergiversatione obtemperare: sed dubitationem, 
deprecationem et humillimam in re ardua consilii petitionem, 
quam impetrare Catholicos Germanos aequum est , cum plura 
impetraverint Galli , qui Germanis pro Ecclesia scribentibus, 
libros eidem Ecclesiae faventes, exurunt. Liberins autem scribo, 
quia virorum doctorum, nobilium, quique magna sunt in Ger- 
mania dignitate et auctoritate, seutentiam refero ; illorum discur- 
sibus manu ego mea officium exhibeo. Eos quia nostra respon- 
sione pacare non possumus, ad vestram caritatem misericordi- 
amque confugimus, adversitatis, quae Roma veuit, remedium ab 
eadem Roma postulantes. Interesse Ecclesiae arbitror a Romanis 
cognosci sensus et iudicia Germanicae nationis, nee operae pre- 
tium est Romae dissimulare, quod hie palam non sine scandalo 
clamatur. Quomodo enim sanari poterunt vuluera, si omnibus 
conspicua, solos illos lateant, qui soli ea nosse debent, et mederi 
possunt! 

Sparsa est per Germaniam Reverendissimoruni et Illustris- 
simorum Cardinalium de libello Patris Martini Becani censura, 
cuius summa est est, in eo pro, ositiones esse falsas, temera- 
rias, scandalosas, seditiosas, respective Becanus, genuinus 
Sanctae Rommae Ecclesiae filius et summo Pastori speciali 
professionis voto obligatus celerrime omnia ad censurae normam 
correxit. Non tamen obedientia sua aliorum libera consilia et 
in censuram aspera inhibere potuit. Quorum ego voces nee 
patronus, nee approbator dissentientium sed nuncius fidelis ad 
Blustrissimam et Reverendissimam Dominationem Tuam apporto. 

Quatuor siuit censurae capita, propositiones esse falsas, 
temerarias, scandalosas, seiitiosas. Cum vero haec non conveni- 
ant in omnes illas undecim propositiones, quarum correctio 
praescribitur, vehementer instant quaeruntque, quaenam ex illis 
falsa, quae temeraria, quae scandalosa, quae seditiosa? De sin- 
gulis vero disputant in hunc modum, non reprehendentes, quod 



254 

quaedam mutare, quaedam tacere pro bono communi iubeatur 
Becauus, sed severitatem censurae. asper itatemque quatuor illis 
verbis comprehensam extortam importuüitate hominum a sede 
Apostolica alienorum Calvinistarum in Becaimm odio servien- 
tiiim arbitrati, ferre non possunt. 

Ceusura caput I. 

Inscriptio libri pollicetur responsionem integram pro lllustrissimo Bellar- 
mino, eam non praestat. 

Responsio: 1. Optasse sc quoque integram, sed valetudinem et quotidi- 
anas praelectioues abrurapere coegisse. 2. Non videri pollicitationem illam in 
titulo esse. Est enim controversia Anglicana pro defensione lUustrissirai Bel- 
larraini. Itaque haud operosum foret titulum, quem tarnen Becanus mutavit, 
defendere, nisi certo constaret eiu» causa libellum ad indicem non reiici, nee 
titulum tarn gravi censura percelli. 

Censura caput II. 

Non solus Cardinalis Sfortia superstes est e Gregorii XIII Cardinalibus, 
ut in praefatione dicitur, superstes etiam Chioiosa. 

Responsio: Falsum hoc obrepisse Becano, esse acpd^uu veniabile. Quid 
mirum, si homo qui iara triginta annos in acie contra haereticos steterit, 
urbem aulasque Cardinaliuni non viderit, nesciat a quo suum quisque honorem 
habeat Cardinalis. Sed absit, ut Illustrissimi censores huiusmodi erratum tarn 
atroce censura affigant, ut ideo quasdam propositiones dicant falsas; absit, 
ut nos Germani hoc de eorum aequitate, quae in tanto fastigio est maxima, 
suspicemur. 

Censura caput III. 

Pagina 77, §. Non iure, dicitur Christus non habuisse Primatum tem- 
poralem sicut neque Tiberius spiritualem. Deinde dicitur: alter primatus ab 
altero separari posse. Hanc Propositionem ait censura, Romae non bene audire. 
Respondent Germani : Non apparere in hac temeritatem, scandalum, seditionem, 
ne falsitatem quidem, aut de haeresi suspectam, aut censurae Indicis obnoxiam. 

2. Paratos se plures quam centum proferre qui idem cum Becano dixe- 
rint, scripserint. Inter eos esse sanctos Pontifices, sanctos Patres Cardinales, 
Dominicanae et Franciscanae familiae Theologos eminentissimos pauci enim 
Carrerium probant. Quaerunt igitur, an omnes horum libri sint vetiti et in 
eadem cum scripto Becaniano damnatione ? Si affirmatur, Biblioihecae vacua- 
buntur. Si illi sine falsitate, temeritate, scandalo, seditione idem docuerunt, 
quomodo solus in culpa, et ante sui defensionem in poena est Becanus, qui 
revera sine temeritate et scandalo tot et tantorum vestigia secutus est ? Omnes 
illi negant Christo temporale vel Judaeorum vel totius mundi, tale regnum, 
quäle habuit Tiberius, ut Tiberio negant regnum spirituale, quäle habuit 
Christus. Becanus nomine primatus regnum intelligit, separates ait: quia 
Tiberii regnum separatum fuit a regno Christi spirituali, et Christus regnum 
non habuit quäle Tiberius. Deus bone! quae de paupertate Christi, et regni 
carentia dixere sine censurae periculo multi Patres Franciscanorum, nee eos 
ego censeo. Si in culpa Becanus, decies magis illi, si non illi, decies minus 
Becanus. 

Quid Sorbonistae: nonne diserte hunc Christo Primatum negant? imo 
et alia ratione negant, et quae magis obstat Venetae causae, quam qua negat 
Becanus, nam ex Becani sententia Veneti defendi non possunt, et absit ut illis 
faveat sententia tam multorum et sanctorum: an ergo et in ea censura Sorbona? 
Non opinantur Germani, et sane censuram contemnerent aut exurerent. Utinam 
nostratibus eximi posset (dolenter dico) sinistra suspicio, qua laborant, cum 



255 

dicunt in Becanum cito expedita arina severitatis, quia in humilem et pauper- 
culum sine periculo posset executionis vigor distringi, cuique sola sint in dolore 
arma pieces. Quapropter roganms obnixe, ut quid sit obiicientibus nostratibus 
respondendum paterno affectu Dominatio Tua lllustrissirna communicare nobis 
dignetur. 

Ceusura caput IV. 

Pagina 98 dicitur : Jacobus Rex esse legitimus superior in rebus civilibus, 
et ideo deberi illi fidelitatem et obedientiam a subditis, ut etiam iuramento 
confirment se id facturos ; id Romae non admittitur. Quia est canon in ... . 
monens subditos ut intelligant se haeretico domino non esse subditos. Et 
tarnen quia etiam tyranno Interim dum rempublicam administrat subditi prop- 
ter tranquill itatem et quietem publicam obedire debent : satis est dicere : debere 
catholicos Anglos Regi suo fidelitatem et obedientiam civilem, quam si iura- 
mento sibi confirmari voluisset, Summum Pontificem non repugnaturum fnisse, 

Responsio: 1. Quicquid sit de verbo (legitimus) in Germania Prineipes 
haereticos negare esse legitimos superiores, seditiosura habetur. 2. Prineipes 
catholici ne audire quidem sustinent illam opinionem. 3. Multa hie diligenter 
notanda sunt, ne iidem plane extinguamus, 1. Electores haereticos cum catho- 
licis praestito sibi iuramento mutuo ad dignitatem admitti, censerique legi- 
tirai eligere, nam electus legitimus est Imperator. 2. Imperator illis regalia 
dat, subditosque illis, ut legitimis dominis obedire iubet, imo eos pro talibus 
agnoscere 3. Ita in Camera Imperiali, quae Spirae est, judicatur, et sunt prae- 
cipui iudicum catholici. 4. Si haereticis principibus rebellent subditi eorum, 
catholici suo auxilio Principibus praestito eos ad obedientiam cogunt, nam has 
operas vicini sibi Prineipes praestant. 5. Plerique nobiles catholici sunt etiam 
vasalli alicuius principis haeretici, ac illis luramentum praestant, quo illis non 
modo obedientiam promittunt, sed etiam ut domino legitime, agnoscere enim 
se illos pro legitimis dominis in formula homagii iurant, nee ullus Theologus 
in Germania, aut religiosus, sed nee ullus apostolicae sedis Nuncius hac in 
parte illis hactenus scrupulum movit. 6. Plerique comites, multi etiam Prin- 
eipes vel ratione Principatuum suorum, vel dominiorum aliorum sunt vasalli 
Episcoporura, ab illis autem investituram suarum ditionum accipiunt, et earmn 
ditionum domini constituuntur, confirmantur eo iure, quo qui optimo, appel- 
lanturque legitimi superiores, oranibus prohibetur eorum subditis, ne se illis 
opponant, formulae vero manent eaedem iurandi, confirmandi etc., quae olim 
erant cum omnes essent catholici, imo cautiones plures saepe adduntur. 6. Im- 
peratores. Reges Galliae, Poloniae etiam haereticos vasallos agnoscunt, con- 
stituunt, iurisdictionem et Regalia illis conferunt. Legitimos illos suis diplo- 
matis appellant. Exempla innumera sunt. 7. Quod si Summus Pontifex, aut 
Episcopus haereticus (quod qui fieri posse censent mitius habentur quam 
Becanus) an statim desineret esse Pontifex, vel legitimus Episcopus. Verum 
quicquid hie sit verum : saltem opinio quae existimat, etiam cum haeresi ma- 
nere legitimos Superiores, non est in damnatione, qua Becanus. 8. Quid de 
Episcopis, Praelatis, Canonicis haereticis dicemus, qui Mindae, Halberstadii, 
Magdeburgi, Lubecae, episcopatus, praelaturas, canonicatus etiam Romanae 
sedis diplomate impetrarunt? His autem adiuncta iurisdictio civilis, an ne 
illi quidem Superiores legitimi ? Dicere non audeo, tamen vereor, ut illis ipsis 
brevibus, quibus praelatura et potestas confertur aut legitimi superiores, aut 
sane tales verbis aequipoUentibus nominentur. Nee obrepserunt omnes sedi 
Romanae apostolicae, ut constat de Principe Lueneburgensi, Episcopo Mindensi. 
Angor animo et discrutior cum voces nostratium audio, verbum Becani, quo 
Regem dixit legitimum snperiorem, cum brevibus Apostolicis, quibus illa haere- 
ticis coramunicantur conferentium. Non ego illa culpo, hoc solum discere 
cupio, si vapulat tarn graviter Becanus, quid faciendum Monarchis et Princi- 
pibus, qui tales sua auctoritate ut legitimos constituunt? ita nominant, Epis- 



256 

copis qui idem faciunt et agnoscunt! aliis qui illis non modo ut dominis iurant 
sed diserte ut suis naturalibus et legitimis Dominis? Si Becanus damnatur, 
qui dixit, an absolvendi illi qui faciunt, iurant? Ego nihil dubito, si Sanctis- 
simus dominus nostcr et Benignissimus Pater Paulus liaec audiret quin Be- 
canum suo iudicio sublevaret, quod ut fiat Illustrissima Tua Dominatio facile, 
si videbitur efficiet, eoque libcntius, quia Galli qui multo durius docent sine 
censura sunt, et si iurisperiti haec pro ßecano probarent, astipularentur. 

Censura caput V. 

Pagina 102. Quod dicitur Jacobus esse legitimus Rex Hiberniae, et 
supremus Dominus in Anglia, Scotia, Hibernia, praeter supradicta videtur ver- 
göre in praeiudicium temporale Ecclesiae Romanae ad quam spectat directum 
dominium Hiberniae. 

Responsio: Jam olim constat tenerrimam rerum omnium esse iurisdi- 
ctionem, facile etiam a suis defen^oribus, nisi cautissimi sint, irritabilem, eam 
semper defendit Becanus, et arcte complexus, forte incautius tractavit. Verum 
doluit hoc sibi excidisse, et continuo mutavit. Nostrates tamen negant ideo 
meruisse censurae gravitatem, nee ad Indicem hoc pertinere, non enim res fidei 
est, Romanam Ecclesiam habere directum dominium Hiberniae. Quod si, qui 
nesciens id dixit, tam graviter plectitur, qua tandem censura digni sunt, qui 
de Regno Siciliae, aliis ditionibus volumina contra sedem Apostolicam scribunt? 
Conferantur scripta Hispanorum, Siculorum, et ipsorum regum placita et oppo- 
nantur uni Becanae sententiae damnatae, ut pariter vel illi damnentur, vel 
hie absolvatur, hie enim et illic de temporali dominio agitur. Ex alia causa 
ingens etiam disparitas, Becanus m»nitus omnia mutavit de Hibernia; illi libros 
contra se Romanae Ecclcsiae dominio scriptos ditionibus suis exulare iubent. 
Causae se non interponunt Germani. Tantum mirantur notari Becanum ob 
rem quae ad fidem non pertinet, alios eandem ob rem ne appellari quidem. 
Facti est negotium et res particularis, in quo tamen a benigno iudice absolvi 
posset. Supremum enim dominium dici potest etiam cum est aliud directum,/ 
in eosdem subditos, utrumque est supremum in suo genere. Hoc dicendum est 
Canonistis et pro temporali dominio apostolicae sedis valde zelantibus. 

Si enim Pontifex in rebus temporalibus directus dominus est, ut illi sen- 
tiunt, nee ego contra disputo, omnium Christianae reipublicae regnorum an 
Caesares et Reges sunt supremi Domini ? Respondent esse, sed in suo genere, 
et alii qui Reges vasallos Pontificis vocant, ne Romae quidem audiuntur. Scio 
aliud ius esse Pontifici in omnes Reges etiamsi directum Dominium haberent; 
aliud in regnum Hiberniae. Sed hoc Germani urgent, dominium supremum 
aliquod recte vocari, etsi alius malus eo habeat diversi generis, aut si hoc 
falsum Sit, non tamen esse falsitatem de fide suspectam, et inquisitione exagi- 
tandam. 

Censura caput VI. 

Pagina 120 § plus dicam. Quod in praeiudicium veri ac legitimi suc- 
cessoris praevaleat electio populi, alterum deposcentis ad regnum. Primo 
propositio ista absolute posita habet difficultatem ; quia iniuste legitimus suc- 
cessor arcetur regno, neque ius est penes populum eum sine causa iure suces- 
sionis si)oliandi 

Responsio: Propositionem a multis positam in solo Becano damnari: 
quanquam non simpliciter censura reprehendit, quod Becanus dixit, sed quod 
ipsa eum dixisse suspicatur, neque enim sine causa dici^jy|ceri regno sed legi- 
timum haeredem arceri, et exemplum Roboami et Jerol^mi ostendunt censuram 
non debuisse addere illud: sine causa. Gravem causam fuisse dicit Populus, et 
fatetur Roboam. Quis hodie Regum in prima inauguratione sie intonans ut 
Roboam non pelleretur regno? Sed suspecta est haec Regibus et vita eorum 



257 

insidiosa. Dt suspiciones vitaret, delevit illa Becanus. Et satis ut videtnr 
fuisset, si ob Eegiiin suspiciones, non ut temerariam etc. iuberetur delere. Si 
tarnen quia suspeeta est, tarn graviter censetur, quid fiet aliis scriptoribus, qui 
tarn iustam tribuunt Pontifici potestatem in Reges. Et sane ab iis plus nietu- 
unt. Non laudo* illos Reges, causae simiiitudinem ostendo. Becanus fiagel- 
latur, ne male suspicentur, aliis silentium non imponitur contra quos queruntur 
Reges. 

Ceusura caput VIT. 

Pagina 172 et 173 § Quinta est. Argumentum Becani dicitur videri 
insufficiens, quo utitur contra Lancellottum, alia itaque responsione opus esse. 

Responsio; Etsi probabile esset, vel infirmum, quo eum contradictionis 
arguit, non tarnen meretur censurae severitatem. Alias multorum scriptorum 
disputationes et imprimis divi Thomae , quas vocant congruentias falsitatis, 
temeritatis, scandali, seditionis respective damnari oporteret. Videri tarnen 
posset telura Becani validum. Dixit Lancellottus, coetum qui cum Jacobo est, 
nee minorem nee minus illustrem esse quam partem Pauli Quinti. Dixit idem, 
Episcopos, qui per Italiam sunt, omnes alios per totam Europam superare. 
Quod si Episcopi Europaei vincunt raultis partibus Jacobaeos Episcopos numero, 
et Itali vincunt omnes ceteros Europaeos, multis ergo partibus vincunt Jaco- 
baeos, illustrior ergo pars erit sola Italia, et quidem in Concilio, imo si eorum 
Episcoporum subditi considerentur, erit et multitudo maior pars Pauli Quinti, 
si totius Europae Episcopos tam potentes Italis adiungamus ? Si ergo plures 
Episcopos fateri cogitur Lancdlottus, ergo negare de populis non debet. Et 
nititur Becani argumentum ipsa rcrum experientia, nam in Landgraviata Rheni, 
in Hassia, Brandeburgia aliisque partibus, etsi Principes sint Calviniani, bona 
tarnen pars subditorum Lutherani sunt et Calvinianos acerbius oderunt quam 
Catholicos. o 

Censura caput VIII, IX, X. 

Censura putat posse videri alicui regem a Becano defendi contra BcUar- 
minmn, qui dixerat: Regem in Scotia fuisse Puritanum, in Anglia Pro- 
testantem. 

Responsio : Becanus argumentatur ex verbis Regis non cohaerentibus ; 
aliquando ita loquuntur ut Puritani videantur, aliquando non. Magis hoc ex 
Belgicis et in Germania editis libellis cognoscitur. 

Sed hoc ad censuram de haereticis non pertinet ut censeri debeat Becanus, 
et ad Indicem reiici. Sicut nee illud capitis 9, de denario Sancti Petri, quod 
minus erat, et parum controversum, dixit, non negavit id quod malus. Illa de 
raente Regum, qua dederint denarium non pertinent, ad fidem, multo minus ad 
seditionem. Ut etiam quod 10. capite habetur. 

Censura caput XL 

Post elenchum capitum moderatio praecipitur, quia ostendatur de chri- 
stianis Regibus non agi, idque ad tumultus Gallicanos sedandos. 

Responsio: Etsi valde iniqua sit Gallorum querela, respondent Germani 
tarnen etiam scandalo passivo obviam eundum, itaque cautionera iam eam a 
Becano adiectam. 2. Becanum eam moderationem adhibuisse cap. 1. sie enim 
ait: Adversarii asserunt, Regem Angliae iure veteris Pontifice nulla ex parte 
inferiorem esse, id perspicue refellam ex comparatione Regis et Pontificis in 
veteri Testamento. Et pagina 71. In hoc capite institui comparationem inter 
Pontificem et Regem veteris Testamenti. Non ergo sine calumnia haec trahi 
possunt ad novum Testamentum, ut Becano anathema dicatur. 

Hoc perspicue probatur. Argumentum Angli est: Rex in veteri Testa- 
mento nulla parte erat inferior Pontifice, et nee ergo in novo. Negat antece- 
dens Becanus, et rationes cur neget reddit. Et ecce tumultuantur aliqui de 

17 



258 

Sorbona, carnificem parant, et ignem; deinde flabellis Calvinistarura accensi 
Romae praesidium quaerere conantur, ut quem occidere nequeunt, infament. 
Germani tristius morte arbitrantur , si ob hanc causam propositiones dicant 
falsas, temerarias, scandalosas, seditiosas Non esse hoc factum multa persua- 
deiit. 1. Quia si Rex diceret Pontificem definiendo errare« Concilium esse 
supra Pontificem, jus esse Cardinalium libros oxurendi datum Sorbonae, et 
Becanus illa negaret, non censeretur ab Illustrissimo Collegio Cardinalium lalse, 
temerarie, scandalose, seditiose negasse. Hie autem par ratio. 2. Haec propo- 
sitio: Rex veteris Testamenti nulla ratione minor erat Pontifice falsa est, 
erronea, et si Becanus eara produceret haeretica censeretur, recte ergo negatur; 
nulla ergo hie culpa. 

At omissio illa seditiosa est, non esse plane eandem in novo Testamento 
rationem. Non capiunt hoc nostrates. Si enim danda exceptio, detur sane : 
et dicat Becanus: Falsum est Regem veteris Testamenti nulla parte minorem 
esse Pontifice, itaque nee Pontifex% in eum ius directum, nee indirectum habet. 
Aut: Fontifex Aaronicus potestatem habet in Regem Israeliticum, sed non 
habet Romanus in Christianum. Non hoc agilur, ne restrictio addatur, quae 
iam addita est, sed non ideo damnandum Becanum, quia illa additione potius 
veritas tegitur, et adulatio potentura notatur, quam religio iuvatur. 3. Clarius 
cognosci non potest, unde, et quo authore, haec res agatur, quam rei ipsius 
cum aequitate consideratio. Negat Becanus: Regem nulla ratione in veteri 
Testamento fuisse minorem Pontifice, non addidit : Non esse similem rationem 
in novo Testamento. Et clamat Sorbona: Becanum ad ignem. Cur hoc fervore 
non persequuntur Carrerium et centurias Canonistarum , qui voluminibus inte- 
gris probant Pontificem esse Regibus maiorem, eorum Dominum spiritualem, 
imo temporalem indirectum et directum? lllos nemo Romae censet, Romae 
fuerunt, et sunt, nee nullos suae cpinionis fructus percipiunt, nee Galli illis 
molesti sunt, sed Becanum petunt, ut bestem, quem sentiunt acrem Calvinistae 
auxilio Romano sternant. Comparationem videamus : Det poenas Becanus;, quia 
cum negaret, Reges veteris Testamenti nulla parte minores Pontifice esse, non 
addidit, in novo Testamente aliam rationem esse. Vivant illi qui docent: 
Reges in novo Testamento multis partibus minores esse Pontifice, et in spiri- 
tualibus et civilibus. Quid tandem hac ratione agitur? an dicitur Becano, 
vado, servi Diis alienis ? an defende Barclaium ne offendas Gallos ? at pacandi 
Galli Pacentur saue! sed non ideo Becanum censura percellat innocentem, 
non obiiciatur eorum iraeundiae fama eins, qui vera scripsit ne Catholicis insul- 
tent Calvinistae; veritate agatur non dissimulatione, aut si opus illa velificatione, 
ob temporis iniquitatem, ita paci consulatur publicae, ne in suo defensoreveri- 
tas opprimatur. Nemo Germanorum est, quin existimet nulluni Cardinalem 
Romae cum Gallis sentire, et hanc restrictionem esse frustrationem Ideoque 
nee ob hanc de Becani scripto tarn sevcriter esse iudicatum. Cum autem praeter 
has undecim propositiones nihil reprehensum sit toto illo scripto: Has autem 
non esse obnoxias censurae iudicent nostrates, iterumque rogamus, ut plenior 
instructio, qua Catholicis satisfiat mittatur. Simul conscientiis consulatur, 
quae sunt in his partibus. 

Ego, Reverendissime et Illustrissirae Domiue, scribencli fiuem 
hie facio, non quia finem alii faciunt qnerelarum, sed qiiia quem- 
admodum haec, ut initio dixi, Romae excipienda siut, haereo. 
Et quamquam de Tuae Dominationis aequitate omnia mihi pro- 
mittam, tarnen video facile fieri posse, ut quanquam omnia bene 
cedant, ego tarnen ut iuquietus et oblocutor audiani. Sed con- 
solabitur me mea conscientia, et Dens testis, me haec pro Eccle- 



25§ 

siae dignitate, Melium utilitate, cum religiosa siuceritate scribere. 
Poteram tacere, nt longe abessem offendendi periculo, sed cum 
videam omnes libere loqui, neminem autem sciam scribere illis, 
qui iuvare possunt, ad maiorem Dei gloriam constitui ipse hanc 
causam agere. 

lUustrissimam Tuam Dorainationem rogo , ut haec benigne 
excipiat, et si fieri potest, sua auctoritate apud Illustrissimum 
Collegium et sanctissimum Dominum nostrum patrocinium Patris 
Becani suscipiat. Interest non magis Societatis quam religionis, 
quod nimium nos nunc sentimus, veterem eins defensorem defendi. 
Deinde si quae ex bis litteris existat offensa, ea in me solum 
redundefc, nihil Societas luat, ideo enim ad Dominationem Tuam 
scripsi confidentia quadam fraterna, non contemptu Tuae Celsitu- 
dinis, sed vicit timorem, et verecundiam meam Dei timor, cuius 
honorem hie agi iudico. Idem ille Dens, qui respicit super 
egenum et pauperem. ut in die mala liberet eum, lUustrissimam 
Dominationem Tuam Ecclesiae diu servet incolumem, et largiter 
de beneficio exhibito Patri Becano remuneret. 

Moguntiae 26. Martii, anno IG 13. 

Reverendissimae et Illustrissimae Dominationis Vestrae 

Humillimus servus 
Adamus Contzeu. 

8. 

Bcllarmiii schreibt über das Buch : Novus homo an P. Contzen : es sei 
eine Antwort darauf nicht nothwendig; denn der Papst verachte es, da es von 
einem ungenannten Verfasser sei ; übrigens sei die Voraussetzung für die Be- 
hauptung, dass nach Gregor XIII. die Kirche wahrer Päpste und Cardinäle 
entbehre, falsch. 

Admodum Reverende Pater. Accepi litteras R. P. datas 18. Octobris et 
rursum alias 18. Novembris. Non respondi continuo ad priores, quia expecta- 
bam responsionem ad meas, quibus adiuncta erat duplex censura ad primum 
librura R. V. huc missum, et ardebam scire, quo modo eam accepisset R. V. Sed 
iam nolui differre responsum ad has duas epistolas, etiam si quod miraraur 
P. Assistens et ego cur R. V. ad nostras non responderit. Scribo igitur ea 
potissimum de causa, ut sciat R. V. has duas epistolas pervenisse ad nos, et 
non esse amissas, ut nostro fortasse in itinere perierunt. Deinde addo libel- 
lum illum famosum sub nomine Novi hominis a Pontifice contemni tanquam 
librum incerti auctoris; quilibet enim potest incerto nomine quidquid libet 
comminisci, et veremur, ne, si respondeatur, rursus pro uno libello multi exorian- 
tur ut H3'drae capita. Sciat tarnen R. V. multa ibi esse mendaciosa, nam 
ego in brevi transcursu libri quindecim mendacia notaveram. Calumnia capi- 
talis, quod post Gregorium XIII nullus fuerit verus Pontifex, et nulli nunc 
sint veri Cardinales, fundamento penitus caret. Constitutio si quidem Julii 
secundi statuit, ut non possit esse Papa, qui potest convinci aperte et notorie 
de crimine siraoniae in papatu obtinendo. At Sixtus II nullo pacto convinci 
poterat; nam neque constabat verum esse, quod dicitur de promissione facta 
Cardinali Estensio, et quando id constaret, non constat, an illa promissio 

17* 



260 

fuerit siraoniaca; potuit enim esse simplex promissio absque uUo pacto, et 
quando id etiam constaret, extat Bulla Pii quarti, qui statuit, ad vitanda Schis- 
mata, omnes Cardinales habere votum activum et passivuni in electione Ponti- 
ficis, et quod ad hoc tautum, exstare omnes censuras, quae alia^ in suo robore 
manent. Denique nullo colore defendi potest, quod ipse novus lionio tanquam 
certum ponit. Deinde dicit novus homo , omnes Cardinales, qui elegerunt 
Urbanum YU, successorem Sixti V., fuisse a Sixto ipso creatos, quod est evi- 
denter falsum. Fuit enim Urbanus VlI electus a viginti octo Cardinalibus 
superiorum Pontificum, id est Julii III., Pii IV.. Pii V., Gregorii XIII. et viginti 
quinque Cardinalibus Sixti V. quare etiamsl illi viginti quinque fuissent Car- 
dinales falsi et eorum votum nihil valuisset, tarnen Urbanus fuisset verus Papa, 
ut post creatus a viginti octo Cardinalibus veris; quod idem dici potest de 
Pontifice Gregorio XIV. et Innocentio IX. et Clement! VJII. et hoc Paulo V. 
qui nunc sedet, nam Gregorius XIV., Innocentius IX. et Clemens VIII. creati 
sunt a 26 Cardinalibus Pontificum, qui praecesserunt Sixtum V. proinde erant 
novi Cardinales et novos Pontifices crearunt. Quare nullo lundamento nititur 
principalis propositio novi hominis, vel potius inveterati dierum malorum, quod 
post Gregorium XIII. Ecclesia caruerit veris Pontificibus verisque Cardinalibus. 
Haec scribere volui R. V. non ut edat responsionem aliquam inconsulto Ponti- 
fice, sed ut colloquendo posset scrupulos eximere ab iis, qui forte libcllo illo 
permoti fluctuarent. His valeat R. V. mei memor in sacris precibus suis. 
Romae die 30. Novembris 1613. 

R. V. 

frater et servus in Christo 

Robertus Cardinalis 

Bellarminus. 



9. 



P. Contzen rechtfertigt in einem Briefe an Bellarmin seine Schreib- 
iind Citirweise. 

Reverendissime atqiie Illnstrissime Domine. 

Literas lUiistrissimae Dorainationis Vestrae 30. novembris 
datas accepi 22. decembris; ex illis intellexi binas meas perlatas 
esse, postremas, quas de censura mihi missa uua cum literis 
Illustrissimae Dominationis Vestrae scripseram, nondum Romani 
pervenisse, nunc tarnen eas traditas esse non dubito. Miseram 
antem eodem fere argumento Reverendissimae Dominationi Vestrae 
et Reverendo Patri nostro Generali, quod hie compendio repe- 
tam, ut si illa forte interierint, bae in vicem veniant. 

Primo grato animo censuram accepi, ut a Fratribus prudenter et cum 
caritate scriptam, et quaraquam forte in particularibus quaedam excusari forte 
queant, mihi tamen antiquius est tutiora et meliora sequi, quam defendere, 
quod melius dictum esse potuit vel oportuit. 

Secundo in genere notatur obscuritas quorundam, quae studio brevitatis 
contigit, quia scilicet scripsi stylo non meo, qui fusior esse solet et liberior, 
itaque huius rei puto non difficilem emendationem. 

Tertio ex ea brevitate saepe accidit, ut dubium sit ex meane an hareti- 
corum mente loquar, Equidem hoc ipse notavi; incidi in il'.um defectum ex 
consuetudine disputandi, itaque loquor, quasi constet, me illoium errores, qui- 
bus alios eorundem errores elido, detestari, sicut ex animo detestor. Quod ut 
me suspectum reddere potest facile, ita emendari potest facillime addito elogio : 



261 

illos ita sentire. Quarto, loca quae notata sunt ori facile corrigi posse puto, 
Ideo non scripsi de singulis. 

Quiiito, quod gravissimum iudicant, citationes haereticoram deleri pos- 
sunt, et substitui ubi opus est auctoritates Patrum, idque ob gentes, quae 
talibus scandalizantur, et ob Indicis ita piaescriptam nonnam. Hoc ego sequar. 
Repetam tamen illa, quae bac de re in literis vel ad Patrem Generalem 
vel lUustrissimam Dominationem Vestram datis scripseram, non retinendarum 
illaruin citationum causa, sed ut de meo consilio constaret. 

Nam 1. Eatio illa haereticos confundendi adeo usitata est Germanis, ut 
aliqui ea sola magno rei catholicae eraolumento utantur, libellos, catecbisraos 
catholicos ex haereticorura scriptis conficiant, ut illorum inconstantiam, et quo 
modo stbi et suis repugnare soleant, ostendant, 

2. Efficax ad conversionem quoque hoc genus argumentorum experimur. 
Dicimus ex haeresi Calvini sequi Deum auctorem esse peccati. Claraant illi: 
Jesuiticas, sophisticas, diabolicas, tartareas esse calumnias etc. Hoc suis per- 
suadent, credunt hoc polilici, monent nos catholici multi, qui cum illis agunt, 
in hisce plus esse acerbitatis quam veritatis, et nostram moderationem in dis- 
putando se aiunt desiderare. Gerte hie causam suam deserere non dcbet veri- 
tatis assertor, nee tamen efficacius apud illos prosequi potest, quam ostondendo, 
non Jesuitas modo, sed Anabaptistas, Socinianos, Lutheranos, doctiores Calvi- 
nistarum Calvinum eodem crimine arcessere ; sie catholici supra quam dici potest 
confirmantur, haeretici confunduntur, omnes Bellarminura et Jesuitas calum- 
niae crimine absolvunt. 

3. Ut illa consensio Illustrissimae Dominationis Vestrae cum haereticis 
Italis et Hispanis suspecta esse potest, ita ob causam dictam nobis utilissima 
est et illis, ut mihi videtur, immcrito suspecta. Nam illa, in quibus ostendo 
haereticos a Pareo dissentire a Dominatione Vestra stare, non sunt opiniones 
privatae Bellarmini, sed dogmata Ecclesiae, quae Pareus in nobis damnare non 
debet, cum in fratribus suis toleret, et desinunt haeretici existimare esse 
absurda, cum a suis audiant defendi, alias continuo ut antichristiana et diabo- 
lica detestantur, solum eo nomine, quia nostra sunt. 

4. Judicium non est meum, sed omnium, quos hac de re consului. Nihil 
esse quo Dei gratia per tomos Dominationis Vestrae operans clarius elucescat, 
quam consensum illum vel potius accessum haereticorum ad nos. Non modo 
cum integre convertuntur, sed cum e multis unius haereseos pravitatem depo- 
nunt, et cum hoc faciunt docti et scripto, valde suis obsunt, et prosunt 
nobis. Queritur dolentissime Pareus, ex ... . Dominatio Vestra, suos doctores 
arma in Calvinum sumere, dogmata Pontificia reducere, concilium tridentinum 
promulgare. Arminias, qui dum vixit habitus est doctissimus iuter omnes 
Calvinistas, accusatus saepe de religione catholica, adeo ut opus habuerit defen- 
dere theses de antichristo, quo testaretur, se non esse catholicum, nam haere- 
ticorum in illa controversia errorem tutabatur. Is tamen Arminias in decla- 

rationibus fidei sub ... de iustificatione et aliis (quae tractantur) 

Bellarminum et Pontificios rectius docere quam suos. Adolphus Venator pro- 
testatur, doctrinam concilii tridentini de iustificatione veram esse. Conradus 
Vorstius post annos triginta, post scriptum Antibellarminum, ad nos in parte 
accessit. 

Si ergo doctrina Ecclesiae non infamatur, sed illustratur conversione vel 
totali vel partiali haereticorum, cur alia conditione sint libri Dominationis 
Vestrae et quidem in doctrina quae est publica Ecclesiae, non privata unius 
Cardinalis. Haec etsi tanti non sunt, ut propterea populi integrae religionis, 
apud quos haereses et haereticorum nomina ignota sunt, scandalizari debeant, 
talia tamen sunt, quae me confundendis haereticis intentum et patriae con- 
suetudini indulgentem, merito excusare debeant, quod non eam quam oportebat, 
ejjterorum rationem habuerin?. 



2G2 

De Pareo aliisque Dominationis Vestrae adversariis novis etiam scripsi, 
si meas literas priores interisse intellexero, postea pluribus perscribam. 

Unmn addo, qiiod alter censorum me nimis acerbum iudicat, id mc liben- 
ter deletis illis qiiae talia sunt correcturum. Causa tarnen acriraoniae fuit, 
quod ipse omnium hominum sit maledicentissimus, convitia in Dominationeni 
Vestram, in pontificera fere semper omisi in citationibus, quod indecens esse 
putarem, nebulonis convitia in Ecclesiae praelatos describere Itaque cum acer- 
rime ago, non ut cum haereticis loquor, sed cum maledico, cui perpetuo Bel- 
larminus est raendax, calumniator diabolicus, scorti Romani adulator etc. Haec 
de prioribus. 

Instruetio de libello novi hominis valde grata fuit, et opportuna. Com- 
municavi aliis catholicis, valde commoti sunt animi illo libello. Obsunt et 
plurimum catholici, qui res Romanas norunt, illi suis narrationibus cum de 
abusibus agitur, vehementer omnia exasperant, ncc dubito, quin saepe supra 
verum et supra modum augeanf, de qua re etiam valde in suis literis dolet 
Marcus Nelferus. Timco, ne de Italia et urbe plura et particularia magis 
perferantur. Vae illis, qui vel scribendo vel faciendo aliqua, ut talia vere 
scribi possint, Ecclesiam turbant! Sed haec ego tantum ferre possum. 

Mihi aliquando visum erat operae precium fore, ut supplicatio ad Regem 
Angliae vel ordines Hollandiae scriberetur sub nomine alicuius praedicantis, 
qua peteretur inter Calvinistas concilium et causae urgentes eius rei produ- 
cercntur, quae facile viginti haberi possunt, quae supra modum eos confunderent 
et Roma domum retraherent. Non tamen occasione huius supplicationis, sed 
quia ministri Belgici iam decennio synodum provincialem quaerunt et orant. 
sed ordines Hollandici metu schismatis negant. Posset etiam hoc tractari per 
modum disputationis inter Calvinistam politicum et Calvinistam zeloten, quo- 
rum hie optaret, ille nollet concilium, et rationes adferri, quae valde eos lae- 
derent et catholicos confirmarent. In illa nihil de Pontifice agendum, sed 
tantum rationes quas dixi proponendae. Deus optimus maximus Illustrissimam 
et Reverendissimam Dominationem Vestram diu Ecclesiae suae servet inco- 
lumem : quod meis precibus et sacrificiis quotidie posco. 

Moguntiae 24. Decembris 1613. 

Reverendissimae et Illustrissimae Dominationis Vestrae 

servus in Christo 
Adamus Contzon. 



10. 



P. Contzeu schreibt an Bellarmin: er habe die Fortsetzung der Censur 
seiner „defensio" erhalten; er erwarte vom Papst oder Bellarmin Näheres über 
die Verhandlungen über die Prädetermination. Conr. Vorstius sei mit dem 
König von England wieder versöhnt. Das gegen den Papst erschienene Libell 
richte viel Unheil an. 

Reverendissime atque Illustrissirae Domine. 

Recepi nuper etiam secundam et tertiam defensionis partem cum censura 
adiuncta, ad quam diligenter, et nulla particula neglecta cuncta direxi. Scrip- 
serat mihi Pater Generalis Illustrissimam Dominationem Vestram velle agcre 
cum Pontifice propter illa, quae de praedeterminatione tractantur, quod si ita 
iudicaverit, et expedire putarit valde gratum mihi erit, exspectaboque de hac 
re literas vel Pontificis vel Illustrissimae Dominationis Vestrae . 

Audio ex vicina Hollandia Conradum Vorstium regi Britanno reconcili- 
atum, adeo ut pro ipso rex ipse scripserit, quod an de aliquo commentario an 
de diplomate regio sit intelligendum nescio, nundinae iraminentes omnia da- 
bunt, post quas scribam iterum. Si Anglus et Vorstius conveniunt, Calvinismus 
iterura dividetur, et motus in Belgio Calviniano futuros puto. Pacem cum 
timore belli hac aestate videmur habituri, quam partim nobis fecit externum 
a Turca bellum, partim rautuus principuum tiraor. 



263 

Libellus contra Pontificcra editus rnultorum malorura est causa: lümium 
fainiliaris politicis et tepide catholicis. Mandatuni vero, quo ille vetuit se 
defendi, coofnitum, graves movit suspiciones, quas ne privatim quidem ausim 
scribere. Timeo, ne ab inimicis magno calumniarum incremento proferantur. 
Aeterna bonitas lllustrissimam Dominationem Vestram quam diutissime servet 
incolumem, quod ex anirao precor. 



Moguntiae 1614. 14. Martii. 



Adanius Contzen. 



li 



Bellarmin schreibt an P. Contzen : auf sein , des Generals und anderer 
Jesuiten Betreiben sei eine Censur seiner Schriften wegen seiner zweifelhaften 
Darstellung der Prädetermination unterblieben; hinsichtlich des Novus homo 
sei man in grosser Verlegenheit: ob etwas dagegen zu thun sei, oder nicht; 
beides sei gefährlich. 

Admodum Reverende Pater. Accepi die 8. Jauuarii literas 
lleverentiae Vestrae scriptas die 24. Decembris aiiiii superioris: 
nunc iterum accepi alias datas die 14. Martii. 

Gaudeo, quod scripta ßevercntiac Vestrae huc missa salva illuc redierint. 
Quod Reverendissimus Generalis scripsit, moniturum ad Pontificem de scriptis 
Reverentiae Vestrae ob dubitalicnem, quae posset exoriri ex tractatione de 
praedeterminatione : postea non succesit. Visum enim fuit et ipsi Patri Gene- 
rali et mihi et aliis nostris nihil esse movendum, ne darcmus occasionem 
novis turbis. Jam enim censores librorum Reverentiam V^estram admonuerunt, 
quid esset tollendum ad evitandas eiusmodi contentiones; et omnes nos cen- 
suimus, illis sublatis, nihil esse periculi. Si quidem Reverentia Vestra nihil 
novi docet, sed |solum defendit scripta mea contra haereticos; et nullo modo 
credibile est, viros Religionis, cum quibus disputamus de auxiliis gratiae, posse 
oftendi ex eo, quod contra haereticos docemus, Deum non esse auctorem peccati. 

De libello illo perniciosissimo non habeo quid dicam; nam utrimque sunt 
angustiae: si enim respondeatur , timet Summus Pontifex, ne hac occasione 
rumores crescant: liber enim confutatus alium continuo parit. et responsio 
responsionem serit: si non respondeatur, periculum est, ut prudenter considerat 
Reverentia Vestra, ne suspiciones varias, casque non paucas concipiant adver- 
sarii et scriptis mandent. Nos interim Deum precabimur, ut ecclesiam suam 
pacato vultu respiciat, eanique protegat et defendat. De concionibus latinis 
edendis, quas cgo iuvenis habui Lovanii, nihil a longo tempore audivi. Optarem, 
ut Reverentia Vestra vel aliquis alius ex nostris moneret fratrem Simonem 
Richium ordinis minoris de observantia, ut si animum edendi eas conciones 
forte deposuit, saltem remitteret ad nos libros duos concionum, quos illi mi- 
seram. Libri enim illi mei non sunt (nulluni quippe exemi)lum concionum 
mearum mihi servavi) , sed Patris Francisci Rocha, qui moleste fert, se carere 
concionibus manuscriptis, cum excusas habere non liceat. Si autem remittendi 
sint libri illi, det operam frater Simon Richius, ut per amicum mittantur, non 
per publicos vereclarios. ne cogatur Pater Rocha rem suam redimere ca^-is- 
simo prctio. 

His valeat Reverentia Vestra memor mei in sanctis precibus suis. 
Datum Romae die 15. Aprilis, 1614. 

Reverentiae Vestrae 

frater et servus in Christo. 
Robertug Cardinalis Bellarmiuus, 



2G4 



12 



Bischof Johann von Chur an Bellarmin über die Zustände in der Diöccse 
Chur. 

Illustrissime et Revereiidissime, mi Domiue Domiiie Colen- 
dissime. Quam miser et periciilosus sit status hiüus almae olim 
nobilissimae et antiquissimae Ecclesiae Curiensis ex praesenti 
relatione facile colligere potest lllustrissima et Reverendissima 
Dominatio Vestra. 

Ego in quantum potui pro hac afflicta Ecclesia mea, quam tempore meae 
persecutionis, uhi licuit et a technis haereticorum impeditus non fui, visitavi 
et multum laboravi, licet mei exilii causae variae existant, praecipuc tarnen 
duae sunt. Prima haereticorum malitia. Secunda cuiusdam Venetorum Ora- 
toris Joannis Antonii Mariae Vincenti, qui anno 1607 (staute interdicto Sancti 
Domini Nostri in Venetos) me muftoties accusaverat, quod ipso praesente dicere 
Sacra noluerim et quod e suggestu populum mihi commi^sum docuerim, ncc 
militem conscribendum, nee transitum danclum Venetis contra Sanctum Domi- 
num Nostrum, et quod impediverim transitum Venetis a Dominis trium tbe- 
derum modo concessum, cuius ergo haereticorum furiam taliter in me excitavi, 
ut exulare coactus fuerim. 

Non ita pridem Curiam venit Dominus Gregorius Barbarino, nobilis Venetus, 
qui astutia quadam et ingenti pecunia quaerit renovationem aljdicati Foederis, 
ut militem haereticum , quem in variis Germaniae partibus conscribunt , per 
himc meum Episcopatum qui in confinibus Italiae est, in Italiam ducere 
possint, alibi enim ipsis omnis transitus interclusus est, quod si acquirerent, 
periclitaretur fides: et catholici persecutiones intolerabiles ab huiusmodi homi- 
nibus paterentur. Ego officio meo satisfacere volens me huic malo opposui 
et spero Dominos Ahatos petitum transitum nunquam daturos. Vicini prin- 
cipes et ßespublica catholica multum mirantur Venetorum astutiam et nostro- 
rum hominum inconstantiam. 

Illustrissime et Reverendissime Domine, anno elapso quidam Patres Socie- 
tatis Jesu de consensu superiorum ex yalle Telina oriundi (extraneis non datur 
accessus) in dicta valle multum pro Cliristi nomine laborarunt, qui tandem 
haereticorum malitia patriam et amicos, quos habent perplures et nobiles 
relinquere et exulare etiam coacti sunt, post cuius expulsionem Christianissima 
Franciae Regina offitiose admodum et pie commendavit negotium patrura e 
dicta valle dimissorum suo Legato apud Rhaetos, et ego meas agnoscens par- 
tes, pro reditu dictorum multum feci et illud negotium lllustrissimo et Reveren- 
dissimo Domino Ladislao Episcopo Venefrano, Sancti Domini Nostri Nuntio 
ad Heivetos et Rhaetos, imo Helvetis catholicis multoties commendavi, hactenus 
tarnen nihil obtinui. Quare lUustrissimam et Reverendissimam Dominationem 
Vestram obnixe rogo, quatenus in hoc negotio (quod augmentum fidei et 
salutem totius Rhetiae, eorumque subditorum concernit, suas partes interponerc 
et cum Sancto Domino Nostro agere velit, ut medio .... Christianissimae 
Reginae et Dorainorura Heivetorum quinque cantonum catholicorum dicti patres 
in Vallem Telinam redire et salutem propriae patriae quaerere possint. Quae- 
dam medio lUustrissimi et Reverendissimi Cardinalis Millini a Sancto Domino 
Nostro petii, quae ab ipso intelliget, quae si lUustrissimi et Reverendissimi 
Domini mei clementissimi a Sancto Domino Nostro impetrarent, facerent Deo 
rem gratam et afflictae meae Ecclesiae omnino necessariam. Illustrissimae et 
Reverendissimae Dominationi Vestrae me et hanc affictam meam Ecclesiam 
humillime commendo. Cui ab Omnipotente Deo omnia felicia precor. 

Data Fürstenburgii 10. Januarii 1614. 

Illustrissimae etc. 

Joannes Episcopus Curiensis. 



265 



13 



Antwort Bellarmins auf den vorausgehenden Brief. 

Admodum Illustrissime et Reverendissirne Domine. Literas Illustrissimae 
Dominationis Vestrae datas 10. Januarii cum exemplo status Ecclesiae Curiensis 
accepi ad initium Martii. Et quoniam in iis fiebat nientio oratoris Reveren- 
dissima Dominatione Vestra expectabam, ut is me conveniret, et quid mc 
facere oporteret in gratiam Rcverendissimac Dominationis Vestrae admoneret. 
Sed nullum adhuc vidi, qui nomine suo mihi aliquid significaret. Itaque nolui 
diutius responsum dilferre. Ac primum laude diligentiam Reverendissimae 
Dominationis Vestrae in custodiendo grege suo et in impedicndis haereticis 
niilitibus, ne in Italiam transeant: ac ut pergat in opere tarn bono, non mco 
solum nomine, sed etiam Sanctissimi Domini nostri testor et precor. 

De restitutione Patrum Societatis Jesu in Vallem Tellinam non seine! 
cum sanctitate Summi Pontificis egi, qui id ipse valde cupit, et serenissimam 
atque christianissimam Francorum Reginam stiraulare non cessat, ut hoc opus 
per Legatum suum urgeat atque perficiat. 

De reliquis negotiis egi et agam cum lllustrissimo Millino, ad quem pro- 
prio pertinere videntur. 

His precor a Deo nostro, ut Reverendissimam Dominationem Vestram diu 
servet incolumem et Episcopis nuntios illi sirailes excitet et conservet et ad 
pios eorum conatus auxilio gratiae suae semper promoveat et secundet. 

Datum Romae die 11. Aprilis 1614. 

Admodum Illustrissimae et Reverendissimae D. V. 
addictissimus atque ad obsequendum paratissimus. 

14. 

P. ßecanus schreibt an Bellarmin : man habe in Rom die Anfrage des 
Kaisers nicht richtig aufgefasst. Es handle sich darum, solle der Kaiser seine 
niederösterreichischen lutherischen Unterthanen durch Verweigerung der Reli- 
gionsübung zum Abfalle zu den Rebellen zwingen, oder diese gewähren. Die 
Lage des Kaisers, auf deren Grund sogar der Nuntius die Religionsübung zu 
gewähren privatim billigte. 

Reverendissirne et Illustrissime Domine Cardinalis. Accepi 
cum debita observantia, quas Illiistrissima Dominatio Vestra 
1'. Julii ad me dedit. Concilium illud, quod suggerit, saluber- 
rimum sine dubio est. Sed hoc ipsum sacratissimo Imperatori 
non deerat. Nee pro eo exquirendo Romam scribendum fait. 
Nam iraperator statim ab initio promisit Austriacis, si homa- 
gium praestarent , confirmationem privilegiorum politicorum, 
iustitiam, protectionem et alia id genus, nulla facta mentione 
religionis. Sed frusta. Noluerunt acquiescere Austriaci. Vole- 
bant retinere confessionem Augustana m , quam habebant. Hie 
iani disputabatur, quid facto opus esset. Vel enim debebat Im- 
perator permittere, quod poscebant : vel amittere suos subditos, 
qui, nisi postulatis ipsorum satisfieret, parati erant deficere ad 
rebelies et suum liaereditarium Principem repudiare. In liac 
difficultate petebat ur consilium a Roman is. Et , si res esset 
jntegra, adhuc peteretur. 



266 

Porro, ut difficultas facilius appareat, obiter explicandus est status 
rcrum, qui tunc erat. Omnes hae provinciae ac nominatim Bohemia, Ungaria, 
Lusatia et superior Austria, aperte vebellabant Ferdinando. Sola Austria in- 
ferior (cuius Caput Vieniia est), parata quidem erat ad rebellioncin, sed aperte 
noii rebellabat. Hanc igitur ut conservaret Ferdinandus, petebat a subditis 
honiagium sibi praestari. Uli contra se iion praestituros , nisi permissa con- 
fessione Augustana diserte affirmabant. Si in hoc casu dixisset Imperator, se 
nolle quicquam permittere in religione, actum erat de tota Austria. Nam 
inferiores Austriaci palam conspirassent cum superioribus Austriacis, cum Bohe- 
mis, Ungaris, Moravis, Silesiis, Lusatiis : et obsessa Vienna Imperatorem cap- 
tum in suam redegissent potestatem. Hoccine suadendum erat? Gerte uer- 
mani (quidquid sit de Italis, qui procul absunt) non suaserunt. 

At Imperator (inquiunt nonnuUi) habebat sufficientem exercitum, quo 
se defenderet: habebat araplissima parata praesidia a Bavaro, Saxone, Spinola. 
Non ita est. Habebat quidem exercitum, sed imparem exercitui rebellium et 
ob defectum solutionis prope mutinalem. Nee ulla externa auxilia erant ad 
manum. Bavarus procul aberat cum suo milite, nee poterat venire, nisi pactis 
cum Badensi et Ansbacensi iuduciis, quae adhuc erant incautae. Spinola hae- 
rebat in Belgio, Saxo in sua provincia. Et adhuc haerent. 

In bis angustiis nihil erat promptius, quam ut Austriaci vocarent Bohc- 
mos, Ungaros et alios confoederatos in Austriam inferiorem, ad Viennam obsi- 
dendam : Et quia Viennae plures Lutherani erant, quam Catholici, nullo 
negotio potuissent illam in sua habere potestate, Imperatorem capere, Ecclesi- 
asticos expellere, fidem catholicam extirpare. Hoc advertebant Imperator, 
Consiliarii, Cardinalis Ditrichstain, Legatus Hispanicus, et alii non pauci : 
ideoque maioris mali vitandi causa minus permitti oportere, prudenter arbi- 
trati sunt. Imo Nuncius Apostolicus diserte mihi affirmavit, se in conscientia 
idcm sentire, sed non andere id palam proliteri, ire Koma male audiat. Hoc 
forte liberius, quam par est, scribo. Sed veritas urget, cui etiam in Italia 
locum esse non dubito. 

Quod autem Imperator Lutheranis potius, quam Calvinistis permiserit 
cxercitium suae religionis, non illa causa est, quam Illustrissima Dominatio 
Vestra suspicatur; sed aliae, partim communes, partim speciales ac propriae. 
Sunt communes hae duae: 1) quod Lutheranismus ex Imperii constitutione a 
tempore Caroli V. hucusque permissus sit; non Calvinismus. 2) quod Lutherani 
magis pacifici , Calvinistae sanguinarii ac turbulenti sint. Hae propriae ac 
speciales. 1) quod Calvinistae in Austria inferiori neque hactenus habuerint, 
et petiverint exercitium. Lutherani et habuerint et petiveriut. 2) quod Calvi- 
nistae sint authores rebellionis, non Lutherani. 3) quod Saxo qui Lutheranus 
est, offerat suam operam ad debellandos Calvinistas 

Haec paucis de materia proposita. Interim humillime rogo lUustrissimani 
Dominationem Vestram, ut in bonam partem interpretetur, quae sincere scribo, 
et Serenissimae Celsissimae Maiestatis piissima studia suo favore prosequatur. 

Viennae 8. Augusti 1620. 

Illustrissimae etc. 

Martinus Becanus. 

15. 

De Confessione absenti facta. Causa P. Fr. Suarez. 

üeber die Erlaubtheit oder Unerlaubtheit, die Beichte in Abwesenheit 
abzulegen. 

Narratio brevis totius facti et dubitationnm iuris, quae ex 
illo nascuntur. 



2G7 

1. Primo suppoiienda sunt verba formalia decreti S™', quae in summa 
sunt haec. S™"** D. N. Clemens VIII. etc. hanc propositionem, scilicet, Heere 
per litteras seu internuncium confcssario abscnti peccata sacranientaliter con- 
fiteri, et ab eodem absente absolutioneni obtinere, dainnavit. Et infra : praece- 
pitque, ne unquam ista propositio tanquam in aliquo casu probabiiis defendatur, 
imprimatur, aut quovis modo ad praxim deducatur. 

2. Seeundo supponenda sunt verba Leonis Papae, epistola 89. alias 91. 
ad Theodorum Episcopum , ubi agehs manifeste de poenitentia sacramentali 
danda aegroto in fine vitae illam petenti, doeet prius, non esse negandam, si 
eam etiam amisso vocis officio per indicium integri sensus quaerere compro- 
betur, quando nimirum per se potest aliquod huiusmodi indicium Sacerdoti 
tribuere. De illis vero, qui non possunt, subdit haec verba: Quod si aliqua 
vi aegritudinis ita fuerint aggravati, ut quod paulo ante poscebant, sub prae- 
sentia sacerdotis significare non valeant, testimonia eis lidelium circumstan- 
tium prodesse debebunt, ut simul et poenitentiae et reconciliationis beneficium 
consequantur. 

(Ä-d marginem : Refertur in decreto in c. multiplex de poenitentia 
distinctio 1. et in c. His, qui 26. q. 6 ubi concordant c- qui reccdunt, et c. 
Is qui.) 

3. Ex collatione borum decretorum ortum est dubium, quia Leo Papa 
admittit casum, in quo danda est absolutio sacramentalis , etiam si non prae- 
cesserit confessio facta in praesentia sacerdotis. Clemens autem VIII. in suo 
decreto generaliter dicere videtur nulluni casum admittendum esse, in quo 
confessio facta sacerdoti absenti licita sit , nedum sufficiens. Difficultas ergo 
est, quomodo debeant haec conciliari cum non possint esse contraria nee con- 
tradictoria. 

4. Aliqui dicere tentarunt, post decretum S'"' D. N. non licere absolvere 
sacramentaliter aegrotum, in dicto casu a S*° Leone proposito. Sed est ardua, 
et tremenda resolutio. Primo, quia Leonis sunt adeo clara, praesertim expen- 
dendo totum contextum epistolae , ut iniuria fiat tanto Pontifici , sub vela- 
mine violentae interpraetationis sententiam eius negando. 

(Ad margin. Videri potest peculiare scriptum de intelligentia decreti 
Leonis.) 

5. Seeundo, quia plures quam viginti autliores et inter eos D. Augustinus 
et D. Thomas pro certo habent, esse absolvendum sacramentaliter aegrotmn in illo 
casu. Et inter eos Cardinalis Toletus dicit, hanc esse expressam sententiam 
Canonum. 

(Ad margin. Videri potest peculiare scriptum, in quo nomina, loca et 
verba herum Authorum afferuntur,) 

6. Tertio, quia illa sententia est pia et favorabilis salati animarum, et 
in dubiis tutior pars est eligenda. 

7. Quaito, quia nulluni est fundamentum, propter quod ex vi iuris divini 
talis absolutio non sit licita et valida. Quod si stando in iure divino licita 
est, non est credibile S'"»'" D. N. novo praecepto positivo illam prohibuisse in 
extrema necessitate, aut iurisdictionem ad absolvendum in eo casu abstulisse: 
quia non est hoc consentaneuni pietati eius nee usui Ecclesiae. 

8. Propter quae tanquam certum supposuimus , non obstante decreto S""' 
licitum nunc esse sacramentaliter absolvere aegrotum in casu S*' Leonis et 
inde incidimus in necessitatem interpraetandi Decretum et reddendi rationem, 
cur casum illum non comprehendat per illam universalem distributionem, Nemo 
in aliquo casu etc. 

(Ad margin. Hoc est fundamentum totius controversiae, quae nunc trac- 
tatur et ideo huius puncti declaratio primum omnium a S™° postulatur.) 

9. Quinto, in reddenda ratione tria praecipue observare studuimus, pri^ 
mum, ut interpraetatio decreti S™^ sit consentanea verbis eius sirapliciter reten- 



268 

tis secuudura omnem proprietatem eorum, imllam addendo voluntariam liraita- 
tionem, id est non fundatam in verbis, sed quasi extortam vi difficultatis. 
Secunduni, ut ex intcrpraetationc nullus error inliilve absurdum, aut contra 
reccptam doctrinarn aut consuetudinem Ecclesiae sequatur. Tertium, ut talis 
Sit interpraetatio, quae rctineat solidum fundamentum docisionis huius decreti. 
Nam hoc decretum iuxta verum et catholicum sensum eius non mutavit, vel 
addidit aliquid sacramento poenitentiae, sed declaravit conditionem quandam 
praesentiae, quam ita necessario postulat ex vi suae institutionis , ut in nullo 
casu sine illa fieri possit : liaec autem necessitas fundanda est in ipsa insti- 
tutione, atque adeo in materia et forma eiusdem sacramenti eo modo acceptis 
quo ex scriptura, traditione ac doctrina Ecclesiae haberi potest. Haec ergo 
censuimus observanda ad autlioritatem et soliditatem huius decreti. Et omnem 
interpraetationem, quae in aliquo islorum derogat huic decreto , refutandara 
ducimus, tanquam illi contrariam et iniuriosam. 

10. Ex bis principiis refellimus interpraetationes omnes seu rationes 
conciliandi illa decreta, quae hie excogitatae sunt ad nostram excludendam, 
quas hie brevissime attingemus. Prima est, in illo casu S*' Leonis permitti, 
dari absolutionem sacramentalem, quae effectum suum habere possit, ex opere 
operato, etiam si nulla confessio sacramentalis praecesserit. Et ita nuUam 
fieri exceptionem a Decreto S"", quia ibi absolutio datur in praesentia, et con- 
fessio non fit in absentia, cum ibi nulla confessio fiat. Haec vero ratio sup- 
ponit aliquid, quod est in fide erroneum, scilicet absolutionem sacramentalem 
posse interdum dari, non praemissa confessione sacramentali contra definitionem 
Concilii Tridentini. sess. 4. can. 19. et contra universalem sensum et consue- 
tudinem Ecclesiae et Theologorum, quod expressius quam caeteri notavit Fran- 
ciscus Victoria in Summa de Sacramentis q. 182 de poenitentia. 

(Ad margin. De hoc videri potest peculiare scriptum.) Secunda responsio 
est in alio extremo. dicit enim in casu S*' Leonis intervenire confessionem 
sacramentalem, et illam non fieri in absentia, sed in praesentia sacerdotis, 
quia circumstantes dant testimonium confessori, quando iam est praesens infir- 
mo, et ita infirmis quasi per circumstantes confiteur sacerdoti praesenti. 

Haec vero responsio etiam habet periculum erroris et utrique decreto 
multum derogat. Primum, quia in ea significatur, materiam illius sacramenti 
esse testimonium huius sacramenti, esse actus poenitentis. Unde omnes Doc- 
tores colligunt, confessionem debere esse actum personalem, non minus quam 
contritionem. 

Secundo, quia Leo Papa expresse ponit casum, in quo aegrotus, quod 
paulo ante poscebat, sub praesentia sacerdotis significare non valet. Materia 
autem sensibilis huius sacramenti est signum illud sensibile, quo poenitens 
conscientiam suam ostendit subjiciendo se clavibus, et reum se constituendo 
in hoc tribunali: at hoc signum est ipsa confessio; ergo in eo casu non fit 
confessio in praesentia. — Concil. Trid. ses. 14. c. 2. vide D. Thomam 3. p. 
q. 90 art. 3. 

Tertio, quia rc vera illud testimonium non datur in praesentia huraana 
aegroti, licet detur in materiali praesentia corporis, quia animo absens est, ut 
supponitur. Sicut declaratum est, parochum corpore assistentem contractui 
matrimonii et non sensu nee mente non esse praesentem. Ut autem confessio 
dicatur fieri ab aliquo praesente, necesse est, ut sit praesens humano modo, 
quia confessio est actio humana. 

Quarte, quia illa etiam materialis praesentia corporis necessaria non est, 
quando circumstantes dant testimonium sacerdoti, quia potuerunt ire ad vocan- 
dum illum et iu domo eius dare testimonium et eum illo non redire. Quod 
sine dubio satis est, quia materia illa nititur in fide testimonii, ad quam 
fidem nihil refert materialis praesentia aegroti. Unde quando Leo vocat cir- 
QUnistantes, non requirit, ut circumstant aegroto, quando dant testimoniurp 



2GD 

sacerdoti, sed quando vident signa aegroti, vel audiunt postulationem eins. 
Unde cap. Qui recedunt, solura dixit, si volimtatis praeteritae tertimonium 
aliorura verbis habet. Et cap. Is qui : Dent testimonium qui eum audierunt. 
Kt in hoc aequiparaut confessionem baptismo, manifestum est autem in bap- 
tismo id sufficere. 

Denique per illam interpretationem fit iniuria Decreto S"", tum quia ei 
imponitur, ut cogat nos ad dicendum, illam confessionem esse in praesentia 
contra omnem sensum : tum etiam, quia nulla ratio gravis et soliJa dari potest, 
cur illa corporalis praesentia sine sensu necessaria sit ad valorem seu fidem 
testimonii. Datur etiam occasio eludendi decretum et vocandi confessionem in 
praesentia illam, quae fit per nuncium quia per illum loquitur poenitens sacer- 
doti praesenti ipsi nuncio, et per illum sibi: quod ridiculum est. Necessario 
ergo fatendum est in illo casu admitti confessionem aliquam in absentia. 

Tertia igitur conciliatio est , confessionem, quae permittitur in illo casu 
Leonis esse tantum generalem, per signa contritionis, et petitioneni confes- 
sionis, decretum autem S'"' non loqui de tali confessione, sed de sola illa, quae 
ordinario modo fit de pcccatis in particulari, ut significant illaverba: Peccata 
sacramentaliter confiteri. Et ita casum Leonis non esse exceptionem ab uni- 
versali prohibitione Clementis, quia illa non obstante semper verum est, in 
nullo casu esse licitum confiteri peccata in particulari sacerdoti absenti. 

Haec conciliatio supponit doctrinam mihi valde novam et (nisi fallor) con- 
trariam communi conceptioni non solum Theologorum, sed etiam fidelium om- 
nium, ac proinde decretum Leonis non satisfacit et decretum Clementis non 
bene explicat, et occasionem praebet evertendi et eludendi illud. Declavo sin- 
gula. Nam inprimis supponit illa responsio in aliquo casu extremae necessi- 
tatis per se et ex vi iuris divini et institutionis huius Sacramenti, confessionem 
generalem esse sufficientem raateriam et nihilominus confessionem specialem 
non esse materiam, imo esse prohibitam, etiam si quoad reliqua cum eisdem 
circumstantiis fiat. Hoc autem dico esse novum et inauditum, ac per se incre- 
dibile. Assumptum constat ex ipsa responsione, in qua dicitur, valere sacra- 
mentum in casu Leonis cum confessione generali et nihilominus per decretum 
Clementis declarari, confessionem specialem in eo factam esse illicitam et nul- 
lam, utque ex vi iuris divini, quod illud decretum declarat, non ex novo iure, 
quod statuat. 

Quod autem hoc sit novum, patet primo, quia in nullo authore invenitur : 
imo multi negant confessionem generalem in eo casu valere ex solo hoc titulo et 
defectu quod generalis tantum est. E contrario vero nullus negat confessionem 
specialem in eo casu esse validam ex illo capite, quod non solum in genere, 
sed etiam in specie fit- Unde, si absentia non obstat valori confessionis gene- 
ralis, nullus unquam dixit obstare valori confessionis specialis, si poenitens 
possit et velit eam facere. Secundo, quod id sit incredibile, patet, quia Con- 
cilium Tridentinum sess. 44. cap. 5. docet, confessionem in genere dumtaxat 
factam non sufficere ad hoc iudicium sacramentale, sed requiri in specie: quod 
ad minimum debet intelligi per se, et si fieri possit: ergo contra hanc doctri- 
nam est dicere, quod in aliquo casu confessio generalis est sufficiens materia 
et non specialis, etiam si cum eisdem circumstantiis ficri possit. Nam si 
generalis valet solum est propter impotentiam descendendi ad particularia , et 
ideo requiritur (ut ex doctrina eiusdem Concilii Tridentini colligitur) voluntas 
dicendi reliqua, ut virtute intelligatur comprehendi in his, quae dicuntur. Ergo 
incredibile est, ubi confessio generalis sufficit, non multo magis valere spe- 
cialem, si poenitens possit illam facere. 

Tertio, quia nulla ratio firma et solida dari potest, ob quam ex vi iuris 
divini absentia sacerdotis in eo casu non reddat invalidam confessionem gene- 
ralem, et reddat specialem. Nam si non obstante absentia est sufficiens con- 
iunctio vel simultas inter illam materiam et formam et satis applicatur materia 



270 

per testlmöüium alioruiii, sufficitque hiimana fides de acctisattone et dispositione 
poenitentis ad iudicium fereuduni: totum hoc aegre habet locum in utraque 
confessione. Quid ergo est cur generalis valet, quae alias ex se esset insuffi- 
ciens et non specialis, quae alium defectum non habet propter absentiam. 

Respondere possunt, confessionem specialem tunc non pernütti propter 
incommoda, vel scandala, quae sequi possunt, quae tarnen cessant in confessione 
generali. 

Sed hoc valde infirmum fundamentum est ad fundandum in eo ius divinum 
et institutioneni Sacramenti. Maxime cum liaec incommoda et scandala non 
sint intrinseca et facile vitari possint. Praeterea constat, illationem illam in- 
validam esse ; nam etiam potest habere incommodum et scandalum confiteri 
publice et coram testibus, et tamen nullus dubitat, quin in necessitate lieri possit. 

Item docent D. Augustinus, D. Thomas et omncs, quando quis in extrema 
necessitate non habet sacerdotem, posse confiteri laico, narrando in specie 
omnia sua peccata, non quideni sacramentaliter sed humiütatis gratia, vel 
alterius adiutorii : si ergo hoc fieri potest sine incommodo et scandalo, cur non 
poterit quis simili laico committere talem confessionem, ut eam praesentet 
sacerdoti, si ante mortem suam venerit? aut quod malus incommodum vel 
scandalum inde sequitur ? Est ergo illa ratio omnino frivola. Quare si absen- 
tia non obstat valori confcssionis sacramentalis ut sie, non potest obstare valori 
confessionis specialis. 

Imo in tali casu specialis confessio potius esset consulenda et eligenda 
quam generalis , quia in dubiis tutior pars sequenda est , et dubium quoad 
fieri possit, est rainuendum, maxime ubi intervenit periculum aeternae salutis. 
In illa autem confessione generatim facta, sunt duo dubia, quae in opinione 
adhuc versantur, unum de generalitate aliud de absentia, dicendo autem ali- 
quid in particulari coram circumstantibus, tollitur saltem altera pars dubii: 
ergo illud est securius et consultius Maxime, quia si dicatur unum vel aliud 
leve peccatum in specie nullum potest timeri incommodum vel scandalum. Et 
saepe etiam nullum erit, etiam si confessio integre fiat, ut dictum est de con- 
fessione facta laico et alioquin erit humilior et cum majori erubescentia. Ergo 
dici nullo modo potest confessionem specificam esse prohibitam in illo casu 
iure divino, cum supponamus gcneralem non esse prohibitam, ergo nee prohibita 
est per decretum Clementis , quod in hac parte non condit ius novum , sed 
declarat id quod sequitur ex institutione et essentia sacramenti. 

Atque ita constat , per illam re&ponsionem non satisfieri decreto Leonis : 
quia ipse indifferenter dicit, in eo casu admittendam esse poenitentiam per 
testimonium circumstantium sacerdoti applicatam. Et quamvis non declarat 
solum posse esse generalem, sed indifferenter loquitur : ergo ex vi illius decreti 
etiam confessio specifica admittenda est per festes in illo casu. At ius illud 
nuUa in parte derogatum est per decretum Clementis: ergo in illo casu licitum 
est aegroto confiteri sive in genere sive in specie, prout potuerit et sibi libu- 
erit et prout sibi utilius esse iudicaverit. 

Unde etiam concluditur, decretum Clementis non conveuienter exponi et 
limitari ad confessionem in specie et ordinario modo factum. Primo quia cum 
decretum simpliciter loquatur de confessione, non expedit addere limitationem, 
veluti coactam et extortam vi difficultatis. 

Praesertim quia hoc decretum declarat proprletatem quandam simpliciter 
necessariam ad valorem huius sacramenti, ac proinde convenientem illi ex vi 
suae institutionis et essentiae nimirum quod solum possit confici a ministro in 
praesentia poenitentis. Ergo non potest limitari ad confessionem generalem, 
vel specificam quia proprietates huiusmodi, id est ita intimae et necessariae, 
non conveniunt Sacramento ex hac vel illa conditione materiae, quae simpli- 
citer essentialis non est, sed ex absoluta ratione et institutione sua. 

Secundo quia etiam addita illa limitatione non expeditur difficultas, in 



271 

qua versamur. Quia ostenstim est, non obstante hoc decreto esse licitam et 
validam confessionem specificam factam in casu Leonis, relatam per circum- 
stantes sacerdoti postea advenienti, qnardo infiiraus iam non valet aliquo 
signo proprio illam confirmare. 

Tertio (et est valde considerandum), quia per illam limitationem enervatur 
illud decretum quoad principalera intentionem suam. Nam si in illo non 
est serrao de omni contcssione, sed tantum de specifica: ergo nee eiit sermo 
de omni absolutione, sed de illa tantum, quae cadit in confessionem specificam. 
Nam evidenter loquitur de absolutione cadente in confessionem, quam declarat 
illicitam et quia ut supponitur in illa responsione, solum loquitur de ordinario 
ministerio huius sacramenti. Ergo non obstante hoc decreto poterit in casu 
Leonis non solum confessio generalis fieri sacerdoti absenti, sed etiam ab eodeni 
absente absolutio de tali confesrione obtineri, saltem quando sacerdos est ita 
irapeditus, ut non possit coram aegroto comparere. Patet sequela, quia decre- 
tum nihil de toto illo casu locutum est, iuxta illam interpretationem : ergo 
nihil innovavit. Ergo reliquit libertatem sequendi in eo casu opinionem, quae 
antea dicebat, posse dari absolutionem poenitenti absenti in casu impotertiae 
et necessitatis. Consequens autem absurdissimum est, destruit enim deci- 
sionera ac fundamentum huius decreti, ut ex sequenti puncto constabit. 

Est ergo quarta responsio seu interpretatio, S"»"'" D. N. per illa verba, 
Ne in aliquo casu, non comprehendisse casum impotentiae et necessitatis ex- 
tremae, qui solet esse singulariter exemptus, quoad plures conditiones, quae 
extra illum casum necessariae sunt. Unde cum casus Leonis sit casus impo- 
tentiae et extremae necessitatis, mirum non est, quod sub iila universali prohi- 
bitione non comprehendatur. 

Haec vero expositio decretum destruit et fundamentum eins evertit. Potest 
enim illa explicatio seu licentia, quae per illam datur, intelligi, vel quoad 
confessionem tantum absenti factam, vel etiam quoad absolutionem datam in 
absentia atque adeo quoad totam propositionem ibi damnatam. l'rimum dici 
non potest, tum quia decretum atque loquitur de utraque parte quatenus unam 
propositionem componunt, de qua tractat per se primo per modum unius ut 
patet ex verbis illis : Neve isla propositio ; ergo si tota propositio admittit ex- 
ceptionem pro casu impotentiae et necessitatis, et pro illo non damnatur, 
quoad neutram partem damnatur. Tum etiam, quia si propter impotentiam 
et necessitatem admittitur exceptio in confessione, eadem impotentia et neces- 
sitas potest intervenire in absolutione: nee poterit solida ratio diversitatis 
dari, persistendo in verbis decreti. Atque totum hoc negotium revocabitur ad 
antiquas opiniones circa talem formam, an possit cadere in absentem, quod 
est contra finem huius decreti et necessitatem eins, 

Multo autem evidentius hoc incommodum sequitur adraittendo alteram 
partem. Quia revocatur controversia illa de confessione et absolutione in ab- 
sentia ad antiquum statum, semper enim tractata fuit de casu necessitatis, 
nam extra illum, quis unquam dixit licitum esse conficere hoc sacramentum 
inter absentes ? 

Item tollitur fundamentum huius decisionis, quia fundari non poterit in 
essentia huius sacramenti, nam haec eadem est in quocunque casu etiam im- 
potentiae et necesssitatis. Et ideo pro certo supponendum est, verba illa : Neve 
in ullo casu nullam exceptionem admittere, sed comprehendere etiam casum 
extremae necessitatis tam pro confessione, quam pro absolutione, de quibus 
decretum loquitur. 

Ad vitanda ergo haec incommoda dictum a nobis est, decretum hoc 
directe damnare confectionem huius Sacramenti inter absentes, ita ut in nullo 
casu liceat et consequenter in Universum damnare absolutionem datam in ab- 
sentia, et simili modo damnari confessionem factam Sacerdoti absenti in ordine 
ad absolutionem ab eodem absente obtinendam. Et ideo non comprehendit 



272 

confessionem factam in casu Leonis, quia illa non fit Sacerdoti absenti ut 
absens absolvat, sed ut praesens veniat et plene instructus de statu poeni- 
tentis, illum in praesentia absolvat. 

In qua interpretatione breviter considerari possunt tria illa, quae in 
prineipio praemisimus. Primurn est, esse proprietati et formalitati verborum 
eius valde consentaneum. Scilicet S"'"' damnavit banc propositionem , licitum 
est confiteri sacerdoti absenti et ab eodem absenti absolutionein obtinere. Nam 
illa particula et in omni proprietate admittit copulatum sensuni ; et illud sin- 
gulare denionstrativum, haue propositionem, quodam modo cogit ad illum sen- 
sum admittendum, quia designat unam propositionem hypotlieticam , quae 
directe damnatur. Et relativum illud ab eodem absente indieat sermonem 
esse de toto illo facto per niodum unius, ut latius in resimnsione ad censurain 
declaratum est. — (Ad margin. Videri potest peculiare scriptum de hac re.) 

Secundum est interpretationem hanc considerasse et retinuisse solidum 
fundamentum illius decisionis, quod in verbis formae necessariis ex vi insti- 
tutionis et ecclesiasticae traditionis positum est et consequcnter in debita et 
prudentc administratione huius iudicii. Nam significatio formae requirit prae- 
sentiam, et sacramentum hoc proprie non conficitur nisi quando forma profei tur, 
nam solus sacerdos est minister, qui hoc sacramentum conficit, iuxta doctrinam 
Concilii Trident. cap. 3. et 6. seu 14. Et ita Christus Dns. Joan. 20. totum 
hoc sacramentum instituit dando potestatem iudicialem sacerdotibus. Ex illa 
ergo colligenda est omnis conditio essentialis huius sacramenti, vel ita con- 
comitans essentiam, ut ab illa nunquam separetur. Recte ergo ex illa colli- 
gitur absoluta necessitas praesentiae, quae primo quidem postulatur propter 
formam et officium iudicis, consequcnter vero etiam necessaria est ex ])arte 
confessionis. Maxime vero quatenus cum absolutione coniungenda est. Nam 
secluso respcctu ad absolutionem ex vi institutionis non est determinatus certus 
confitendi modus tanquara simpliciter et in omni casu necessarius, sed solum 
praescriptum est, ut confessio fiat, quantura fieri possit, integre, apte et accom- 
modate ad hoc iudicium ferendum et consumandum. Ii]t ita manet firma et 
solida decisio nostri decreti. 

Teitium est, quia iuxta hanc interpretationem est facilis concordia et 
cvitantur omnia pericula et incoramoda aliorum interpretationum et quodcumque 
aliud, quod excogitari possit, ut ex scquentibus punctis patebit. 

Duo enim incommoda in hac interpretatione excogitata sunt. Unum est 
sequi ex illa, absolutionem posse dari absenti, si iara confessio in praesentia 
praecessit, quia hoc non cadit sub damnationem decreti, cum dictum sit, illam 
ferii directe in solam hj-potheticam. 

Respondemus negando sequelam, quia licet hypothetica per se primo 
daranetur, tamen fundamentum damnationis in altera parte scilicet absolutione 
principaliter positum est, ut declaravimus. Quando autem hypothetica dam- 
natur praecipue ratione unius partis, aeque pars illa per se sumpta damnata 
est. Exemplum est Optimum in verbis Christi: Qui dimiserit uxorem suani 
et alteram duxerit, moechatur : Nam tota propositio est in omni casu vera, 
ratione illius ultimae partis: et aliam duxerit; ideo etiam de illa sola per se 
sumpta verum est dicere, quod qui aliam duxerit, moechatur, etiam si priorcm 
non admittat. 

Deinde est optima ratio supra insinu.ita, quia hoc sacramentum tunc 
conficitur, quando forma profertur: cum ergo per hoc decretum definitum sit, 
non posse hoc sacramentum confici inter absentes in illo casu, plane eodem 
modo est definitum non posse absolutionem dari absenti, quantumvis fingatur 
confessio in praesentia praecessisse. 

Quamquam hoc etiam impossibile sit quoad totam confessionem, quia 
necesse est, ut inter priorem confessionem et absolutionem aliquod tempns 
intercesserit, de quo non potest per priorem confessionem constare- 



273 

Aliud inconveiiiens est, quia sequltur, absolute et simpliciter iion esse 
prohibitam confessionem in absentia , dummodo ordinetur ad absolutionem in 
absentia, unde ulterius sequitur, hoc esse licitum etiam extra casum extremae 
necessitatis. Respondetur negando sequelam. Non enim bene sequitur, in ex-, 
trenia necessitate licitum est unum peccatum confiteri omissis aliis. quae neces- 
sitas dicere non permittit : ergo illud per se licet, vel non est prohibitum extra 
illam necessitatem. Item non sequitur, confessio per tertiam personam fieri 
potest in casu impotentiae, seu ignorantiae idiomalis, ut talis persona inter- 
pres : ergo absolute et extra illam necessitatem licet per alium confiteri. Ita 
ergo dicimus in praesenti, per se quidem non licere confiteri absenti etiam ut 
in praesentia absolvat. tarnen in casu impotentiae et necessitatis licere. 

Dices, saltem hanc proliibitionem non liaberi ex decreto Smi, quia de illa 
confessione in absentia loquutum non est, ut nos interpretamur. Atque ita 
relinquitur hoc sub opinione et arbitrio poenitentium , quod est magnum in- 
conveniens. 

Respondetur negando hanc posteriorem partem illationis. quidquid sit de 
priori, quia illa prohibitio satis declarata est per Leonem Papam in suo 
decreto. Ubi in penultimo casu dicit, necessarium esse, ut aegrotus ostendat 
conscientiam suam sacerdoti praesenti per iudicia integri sensus, nimirum, 
quando illum habuerit, et in ultimo casu adclit conditionem, sub qua sola dicit 
sufficere testimonium circumstantium, videlicet, si quod paulo ante poscebat, 
sub praesentia sacerdotis significare non valeat. Quae conditionalis ex vi 
sua explicat necessitatem, extra quam non sufficit aliorum testimonium 

Unde addimus, hanc propositionem satis contincri in virtute decreti S 
Nam ex natura rei sequitur, ex dogmate in eo stabilito. Videlicet, quod ho 
sacramentum tantum potest confici in praesentia ministri. Posito enim quod 
quis mittat confessionem suam ad absentem, ut veniat ad absolvendum in prae- 
sentia, vel poenitens, quando sacerdos iam est praesens, est compos sui et in- 
telligit, quid minister sacramenti erga se faciat, et sie necesse est, ut aliquo 
signo annuat et praecedentem confessionem confirmet, quod est virtute illam 
iterare et in praesentia facere. Si vero poenitens non est compos sui, incidimus 
in casum impotentiae et necessitatis, de quo Leo loquitur. Ergo eo ipso, quod 
definitur, necessariam esse praesentiam ad absolutionem, definitur esse neces- 
sariam ad confessionem saltem, quando poenitens est compos sui. 

Quod per se est adeo evidens secundum rectam rationem, ut vix indigeat 
declaratione. Quis enim cogitare potest, aliquem sufficienter confiteri, qui in 
praesentia Sacerdotis potest proprio actu suam mentem significare, et non facit, 
est enim id contra omnem rationem verae accusationis, praesertim poeniten- 
tialis et sacramentalis. Unde etiam constat, talem confessionem in absentia 
factani sine necessitate nullam esse, nisi quatenus in praesentia iteratur seu- 
ratificatur, et tunc, si quid praecessit, habet potius rationem consultationis quam 
confessionis. 

Ex quibus omnibus iudicium ferri potest de qualitate huius interpreta- 
tionis, de qua haec declarari desiderantur. Primum an ex decisione Leonis et 
communi opinione in ea fundata orta fuerit sufficiens causa inquirendi aliquam 
hüiusmodi interpretationem, vel fuerit potius vanus praetextus ad introducen- 
dam illam. Secundum, an talis interpretatio rationabiliter dici possit aperte 
pugnare cum definitionc S™', seu quod idem est, esse contrariam verbis decreti. 
Tertium, an per se spectata probabilis sit. Quartum, in quo gradu probabili- 
tatis sit comparatione aliarum, vel si caeterae hactenus inventae admittendae 
non sunt, an haec sit necessaria, quando quidem et ad securitatem doctrinae 
et ad bonum usum huius sacramenti necessarium est veram aliquam interpre- 
tationem et concordiam utriusque decreti habere. 

Verumtaraen, etsi in ipsa interpretatione et doctrina, quam includit, nihil 
sit censura aut reprehensione dignum, nihilominus arguitur author, quod vivente 

18 



274 

Pontifice et ipso inconsulto ausus fuerit et decretum interpretari et declarä- 
tionem ipsam publice edere. 

Sed certe, si interpretatio ipsa damnabilis non est, nee reprehensibilis, 
nulla ratio culpae vel prohibitionis cogitari potuit ab authore in illo facto, 
quia in decreto ipso nulla est clausula eius interpretationem prohibens. Neque 
etiam iure communi positivo prohibitum est interpretari legem vlvente Prin- 
cipe authore eius, vel canonem vivente Pontifice. 

Deinde non est hoc contra usum , imo nihil est frequentius magisque 
usitatum tarn in legibus civilibus, quam in canonicis et in Privilegiis, Bullis, 
et aliis rescriptis. Et in particulari fecit hoc Navarrus Komae vivente Gre- 
gorio XIII. et super Bullam S**'' D. N. de largitionibus Religiosorum exposi- 
tionem edidit P. Franciscus Sossa, Generalis Sancti Francisci. Ex qua coiisue- 
tudine constat huiusmodi interpretationem non esse per se malam, aut contra 
rationem, aut prudentiam. 

Imo ex se nulla est praesnmptio, quod interpretari hoc modo aliquod 
decretum sit contra voluntatem Pontificis : quin potius esset illi molestum in 
singulis emergentibus dubiis authenticam interpretationem adhibere. Et ideo 
solent Pontifices ita interrogati respondere, ut doctores interpretentur prout 
de iure. Quod si in hoc particulari decreto occurrebant peculiares circum- 
stantiae, ob quas credi potuisset non fore gratum Pontifici, quod Doctor pri- 
vatus auderet eius decretum interpretari, author nulluni principium vel con- 
iecturam habuit, unde hoc posset suspicari. Quin potius credidit diligentiam 
suam in concipiendis illis decretis cum magna utriusque reverentia et fidelitate 
futuram fuisse non ingratam Apostolicae Sedi. 

Denique idem Author aliam interpretationem dedit Imic decreto ad verbura 
illud: non est licitum; dicens, ex raateria et aliis circumstantiis intelligi, illud 
ita esse illicitura, ut inducat nuUitatem, quia est contra substantiam sacramenti. 
Quae interpretatio placuit, et ideo non displicet, quod data fuerit ab authore 
vivente Pontifice et ipso inconsulto. Si ergo altera interpretatio in se spectata 
irreprehensibilis non est, dedisse illam inconsulto Pontifice, reprehensione dig- 
num non videtur. 



16. 

Ein Gutachten über die Frage, ob durch die Bulle Urbans VIII. die Privi- 
legien, welche der Gesellschaft Jesu vivae vocis oraculo verliehen waren, er- 
loschen sind, oder nicht. 

Circa privilegia Societatis vivae vocis oraculo concessa 
moveri possunt duae quaestiones 1. an sint revocata per Bullam 
Urbani VIII. 2. an, si revocata sint, rursus valeant. 

Quaeritur igitur T. An nostra privilegia vivae vocis oraculo, 
a variis Pontificibus data, sint revocata et per revocationem 
extincta. Ante responsionem fundamenti loco praemitto: 

l*^. Vivae vocis oracula esse triplicia, nam quaedam sola voce sunt 
concepta, ut si cui Pontifex dixerit: Habeas facultatem legendi libros pro- 
hibitos etc. Quaedam insuper etiam scripto authentico concessa et quidem 
post vivae vocis conceptionem : qualis est facultas primum Societati a Julio III. 
data absolvendi ab haeresi et postea iterum per Breve iuxta N. 3. Compendii V. 
Absolutio pag. 9. Quaedam denique initio quidem per scriptam constitutionem 
data, sed postea abrogata et rursus viva voce restituta. Sunt illa tria, quae 
Clemens VIII. per Decretum de casuum reservatione sustulit, et postea viva 



2^5 

voce restituit. De noYitiorüm rriagistro cönfessiones andiente, deputatione 
Confessariorum pro casibus reservatis, et denegatione absolutionis ab iisdem 
iuxta cap. 5 ordinat. generalis. Inter quae est hoc discrimen, quod per con- 
stitutionem non derogatur privilegiis solius vivae vocis oraculis, nisi exprimantur 
nonünatim et speciatim. 

Praemitto 2«^. Privilegia per authenticum instrumentum scripto consignata, 
atque etiam vivae vocis oraculo tributa sunt iterum duplicia, Quaedam enim 
in individuo ac specie per particularem aliquam BuUam sunt concessa excepto 
ante allatae potestatis absolvendi ab haeresi. Quaedam in genere per consti- 
tutionem, in qua vel disertis verbis conceduntur privilegia vivae vocis, vel non 
quidem ita disertis, attamen parem vlm iuxta verborum proprietatem habenti- 
bus. Utriusque generis exempla sunt obvia in supplemento privilegiorum , ut 
ab Emanuele Roderico tom. 3. Reg. 99 quaest. 35 per aliquot articulos et 97 
art. 5. Ex quo pro exeraplo pvimi generis exscribo 1. Privilegium Leonis X. 
bis verbis: Concessit Fratribus Minoribus, quod non sint minoris efficaciae 
et valoris vivae vocis oracula, quam si per Bullam aut Breve ad perpetuam 
rei memoriam essent concessa, et hoc tantum in loco conscientiae. 2. Istis idem 
Leo X. concessit, quod Fratres minores secura conscientia possent uti omnibus 
concessis a Sede Apostolica et Romanis Pontificibus sive per Bullas aut Brevia, 
aut sive vocis vivae oracula, prout in libris ordinis exprimuntur, ac si omnia 
specifice fuissent expressa, ac pro maiore securitate conscientiarum omnia denuo 
concessit. Et 3° istis verbis Julius II. Augustianis Eremitis apud eundem rela- 
tis concessit, quod omnia privilegia facta ordinibus Mendicantibus, et illis, qui 
suis gaudent privilegiis per se, sive per communicationem, sive sint facta in 
forma Brevis, sive per supplicationes expedita (ut vivae vocis oracula solent 
teste Laurentio Portel. V. vivae vocis n. 1 § 2) in quibus placuit, ut sola signa- 
tura sufficeret, eandem omnino vim ac efficaciam habent tam in iudicio, quam 
extra iudicium, ac haberent, si plumbo essent consignata. Et idem Julius II. 
iisdem apud eundem 455 art. 1. per haec ex supplemento fol. 95. Conces. 309 
deprompto decrevit, communicationem privilegiorum aliorum ordinum mendi- 
cantibus Fratribus Augustiniensibus ad ea etiam extendi, quae vivae vocis 
oraculo ab eis impetrata, aut in genere donata sunt, et voluit, ut quidquid 
alicui eorundem hoc modo, aut quovis alio concessum est hactenus aut in 
posterum concedetur, id omne proprio motu et ex certa scientia eisdem Augu- 
stiniensibus sit concessum. His addo 4, Privilegium Gregoris XIV. Cistercien- 
sibus datum apud eundem ut 455 art. 7, quibus concessit anno 1591 omnia 
Privilegia quibusvis ordinibus et religionibus quomodolibet concessa, quibus 
de iure, usu et consuetudine vel privilegio, seu constitutione Apostolica, Im- 
periali, Archiepiscopali, Episcopali in genere, vel in specie ac tam coniunctim, 
quam divisim etiam per solam signaturam, vel vivae vocis oraculo, aut per viam 
communicationis, aut extensionis, aut proprio motu, aut alias quomodo libet 
utantur etc. quorum tenores haberi volumus pro expressis, ac de verbo ad 
verbum insertis, ac si pro et in favorem eorundem a principio emanassent, 
et fuissent immediate concessa. Pro exemplis 2^' generis scribi ex eodem 
plura possent prioribus quoad sensum plane paria omissis quidem verbis (vivae 
vocis oraculo) attamen aeque pollentibus concessa, quäle datum Minimis 
art. 2., Jesuitis art 4., Benedictinis art. 6., Carthusiensibus art. 8. Talia porro 
sunt etiam Societati concessa a Gregorio XIII in Bulla : Quanto fructuosius 
pag. 222 istis verbis : Motu proprio certaque scientia nostra et de Aposto- 
licae potestatis plenitudine caeteraque omnia dictae Societatis privilegia etc. 
a Praedecessoribus nostris et etiam a nobis concessa (inter quae multa vivae 
vocis oracula) qualiacunquc sint, ea omnia , ac si ad verbum praesentibus in- 
sererentur pro expressis habentes. Haec anno 1582 et talia iisdem verbis 
iterum anno 1584 in Bulla: Ascendente pag. 39 repetiit. Quam Constitu- 
tionen! ad verbum approbavit et innovavit eins successor Gregor XIV. pag. 291 

18* 



276 

atque ipse etiam iisdem ferrae verbis pag. 286 omnia approWit et confirmavit 
cum derogatione contrariorura summi rigoris pag. 292. Quem demum imitatus 
Paulus V. anno 1606 quoad confirmationem , innovationem privilegiorum et 
arctissimam derogationem contrariorum. Ex quibus consequens est nee in Soci- 
etate nostra, nee in aliis ordinibus reperiri amplius primi generis privilegia 
realia, et non personalia, quae sint solius vivae vocis, sed omnia esse buUata 
partim in speciali per speciales bullas, partim per generales in genere quidem, 
tam efficacibus tamen verbis, ut iuxta omnem verborura proprietatem aequentur 
specialibus, nee possint absque violentia in alium sensum trahi, eiusmodi 
praeter allata addo ex cit. 455 art. 6 Benedictinis concessuni ab Eugenio IV. 
in Compendio Mendicantium ista Verba omni sole lucidiora: censeantur et 
liabeantur perinde in omnibus et singulis et quolibet eorum specifice , singu- 
lariter, ac individue concessa fuissent, et pro eis aut pro quolibet ipsorum 
originaliter emanassent. 

Praemitto 3. Societati omhia privilegia Mendicantium et non Mendi- 
cantium ordinum Religiosorura per communicationem etiam convenire partim 
immediate, ac per se iuxta compendium nostrum, V. Communicatio, partim 
mediate rationem aliorum ordinum, quibuscunque etiam omnia privilegia com- 
munia cum limitatione tamen eiusdem compendii cit. V. et in praefat. et 
in variis BuUis, et doctrinam Roderici 955 art. 5 et Suarez etc. 

Praemitto 4. Privilegia concessa cum id genus clausulis: motu proprio, 
certa scientia ac deliberatione , De plenitudine Potestatis etc. habere tam ani- 
plam interpretationem, quantam verborum proprietas patitur, ut cum Suarez 
ex compendio docet Laurent. Portel. V. Privilegium num. 20. Deinde con- 
firmatio sub talibus clausulis habet vim vivae vocis concessionis, ut idem num. 
29. et P. Layman lib. 1. tract. 4. cap. 23. 94. tradit ex Coj. Sic etiam cum 
sub iisdem clausulis dicitur : Innovamus, ut a Gregorio XIV. et Paulo Vomuia 
privilegia quantumvis revocata revalescunt, suuraque vigorem, ut docet Laurent. 
Portel v. l'rivilegium n. 36. 

Praemitto 5. Privilegia dubia propter verborum ambiguitatera, et Juris- 
peritorum interpretationes varias et diversas in favorem ßeligiosorum esse inter- 
pretanda, ut ex compendio docet Rodericus tom. 4. q. 11. a. 6. reg. 10 et pro 
Societate nostra compendium vide Privilegium § 4. Unde Emanuel Saaccurate 
a Magistro S. Palatii expurgatus v. Gratia n. 15 ait: Privilegium in dubio 
praesuraitur non revocatum ex Gloss. 29. q. 2. privileg. 

Praemitto 6. Privilegia vere gratuita et in favorem alicuius concessa 
aegre quidem, attamen facilius revocari, quam Remuneratoria. Conventionalia, 
vel intuita Reipublicae collata, adeo ut Suarez lib. 8. de legibus c. 37, n. 6. 
scribat remuneratorium Privilegium per se esse irrevocabile, et P. Layman 
cit. cap. 23. n. 13. ordinarie et sine urgentissima causa ad bonum publicum 
pertinente revocari non posse. Societatis autem privilegia omnia sunt 1. Remu- 
neratoria, ut colligo ex Bulla Gregorii Ascendente pag. 27. istis verbis: „Quae 
omnia non immerito ab eis (praedecessoribus) sunt concessa ob egregias vir- 
tutes". Et prius in Bulla: Quanto pag. 216. Unde tota Respublica Christiana 
ubique sublevatur. Et clarissime Paulus V. initio suae Constitutionis pag. 311. 
Ex praemiis autem Legislatorum finalem causam atque eorum intentioneni 
desumendam ex comp, docet Rodericus Tom. 1. q. 11. art. 6. reg. 1. 2'^° Quasi 
conventionalia, nimirum ut semper praesto Summis Pontificibus, qiios in rebus 
arduis suscipiendis fructuosos operarios ascissamus, ait Gregorius XIII. in Biil'a 
Ascendente pag. 226. 3'' Cum utilitate universalis Ecclesiae et Reipublicae 
Christianae connexa, ut idem significat istis verbis pag. 226. Ipsius instituta 
tanquam fundamenta eins praesidii, quod Catholicae Religioni impendunt ira- 
mota atque inconcussa, aliorum etiam Pontificum exemplo debemus Apostolica 
authoritate tueri et pag. 238. Nos universalis Ecclesiae utilitati etc. 



277 

Responsio ad Qnaestionem. 

1. Conclusio. Privilegia Societatis semel rite obteiita, et per Clement. VIIl. 
Decretum, vel alias constitutioncs revocata, per Coristitutiones Greo:orii XIV. 
et Pauli V pristino valori sunt restituta. Ratio patet ex praemissis num. 4. 
Quia ab iis Pontificibus fuerunt motu proprio et certa scientia fleque Aposto- 
licae potestatis plenitudine confirmata, immo et innovata. Confirmatur. Quia 
Laurentius Portel in dub. regul. vid. Privilegium num. 30 et 36. post Koderi- 
oura tora. 1. q. 8. c. 1. pro quiete et consolatione ex similibus confirmationi- 
bus usque ad dementem VIII., Paulum V. et Sixtum V. ordini coneessis, 
orania Minorum Privilegia valida esse probat, ergo saltem per communicati- 
onem etiam toties rcvaluerunt Societatis Privilegia. Unde manifestum est, 
tametsi privilegia, quae vivae vocis oraculo concessit Clemens VIII. pro Magi- 
stris Novitiorum, et Poiitifices alii de aliis rebus per Urbanum Vlll. forent 
revocata, hac tarnen ratione revaluisse, si tamen aliquando fuerunt bullata. 

IL et praecipua Conclusio. Privilegia vivae vocis oraculis tam per 
se quam per communicationem Societati nostrae aliquando concessa, per Bul- 
lam Urbani VIII. non sunt revocata, nee extincta. Probatur 1*^ Quia revo- 
catio Privilegiorum est odiosa, ergo stricte ii't.Tpretanda, ita ut loquatur 
tantum de iis privilegiis, quae sola voce sunt concessa, et nee ante, nee postea 
in specie, aut saltem in genere bullata atque authentice descripta: Talia 
vero nulla habet Societas, ut constat ex praemissis n. 2. 2'' Societas non est 
quoad hanc revocationem deterioris conditionis, quam aliae Religiones, sed ut 
ex dictis n. 2. et experientia Benedictinorum, Cisterciensium et aliorum Reli- 
giosorum saltem in nostra Provincia constat, nulla existiiriat suorum Privile- 
giorum quidquam revocatum aut deperditum. S'' In dubio an sint revocata, in 
favorera Societatis pronuntiandum est, non esse revocata iuxta praemissa n 5. 
et ex eorum 4. Societatis Privilegia non possunt revocari, nisi ob urgentissimam 
causam, quae argumento c. 5. Etsi Dominici. Extravag. Comm. De privilegiis et 
remiss. § in favorem fidei, deberet exprimi, qualem expressionem (equidem qui 
bullam non inspexi) non puto adiectam , neque etiam tantam derogationera, 
quantam exigit Greg. XIV. et Paulus V. ; igitur non sunt revocata. Confir- 
matur: Quia mens Urbani et intentio revocantis privilegia vivae vocis fere 
similis esse videtur ei, quam habuit Sixtus IV. in Extravag. cit. Etsi Domi- 
nici, nimirum, quia magnae fraudes ac doli circa privilegia pura voce conces- 
sa nee authentice descripta ab iniquis hominibus in detrimentum Ecclesiae 
contingere possunt, ac forte consuevorunt , ut notavit Rodericus q. 1. art. 5., 
et cum TJrbanus et eins Antecessor graves ob causas multa antiqua privilegia 
sola voce concessa non minus, quam scripta censueriut revocanda, et multa 
scripta iam de facto per consuetas clausulas derogantes abrogaverint nee tamen 
vivae vocis aliter levocare possint, quam per tales BuUas, quales Greg. XV. et 
Urbanus ediderunt, ideo ea revocarunt, et extinxerunt, donec scripto impetren- 
tur. Sic fecit Sixtus IV. in cit. Extravag. 

Quaeritur2°. Si non obstantibus duabus conclusionibus, sine responsione 
data nostrae Societatis Privilegia vivae vocis oraculis, vel per constitutioncs 
scriptas essent revocata et extincta, possint a Societate citra novam Pontificis 
concessionem rcvalidari ac restitui. Salvo meliori iudicio revalidari posse iuxta 
modum a Gregorio XIV. et Paulo V. praescriptum in eorum constitutionibus. 
Gregorii quidem pag. 292., Pauli autem pag. 322. Quorum verba sunt clara, 
et quia certa cum deliberatione ac de plenitudine Potestatis Apostolicae ex- 
pressa, non videntur in dubium revocanda vel certe si vocentur iuxta praemissa 
sup. num. 5. in favorem Societatis interpretanda. 



278 



17. 



Judicia quorimdam Theologorum super nupera Ur- 

bani VIII. Bulla, qua Privilegia vivae vocis oraculo 

concessa revocantur. 

Ein anderes Gutachten von Theologen über den nämlichen Gegenstand. 

Cum vulgata annis snperioribus Urbani VIII. Bulla, qua 
Privilegia vivae vocis oraculo concessa revocata sunt, varios iu 
Societate etiam nostra multorum in animis motus excitasset, ut 
a qua quotidianis Societatis per Germaniam functionibus acre 
uimis frenum iuiici videbatur, diversorum ea super re iudicia 
Theologorum Superiores exquisiverunt ; quorum proiu aliqui 
Privilegiis singulis, quae vivae vocis esse videbantur, diligenter 
excussis operose admodum ex diversis tum Pontificum buUis tum 
authenticis Privilegiis nostris ostenderunt vix aliqua eaque exigui 
momenti Vivae vocis Privilegia Societatis superesse, quae non 
eidem scripto etiam concessa litterisque Apostolicis sint commu- 
nita. Unde Confessarios Societatis iuxta hanc etiam pbiloso- 
pbandi rationem quoad potestatem absolvendi a peccatis, eodem 
quo ante, tenore, cum poenitentibus procedere posse censuere. 

Alii autem iique non nostrae solius sed aliarum etiam pro- 
vinciarum Theologi , Snperioribus cordatiores breviore quam illi 
via usi, diversis rationibus nihil omnino per supradictam 
Urbani VIII. bullam privilegiis Societatis decessisse probarunt, 
quorum probationes eiusmodi sunt, ut prudenti cuivis, quod in- 
tendunt, persuadere possint. De quibus tamen, ut quilibet ipse 
statuat, eas compendio asseremus initium a posterioribus The- 
ologis facturi, qui nihil plane privilegiorum Societatis periisse, 
hunc fere in modum ostendunt: 

1. Per bullam, de qua lis est, solius vivae vocis privilegia revocantur: 
Societas autem nulla amplius vivae vocis habet privilegia, ergo per praedic- 
tam Bullam nulla a Societate privilegia revocantur. Maior indubitata est, 
ex communi omnium, quos quidem audita licuit de bullae sensu. Minor pro- 
batur: omnia privilegia viva voce Societati concessa transierunt in privilegia 
scripta, seu bullata, ergo nulla amplius solius vivae vocis habet Societas. Con- 
sequentia evidens est, antecedens duplici ex capite probatur. 

IZ ex Bulla Pauli V. anno 1606 4. Sept. data, in qua sub medium fere 
inter alia ad propositum nostrum haec maxirae leguntur: „Motu proprio ac 
certa scientia et vera deliberatione nostra, deque Apostolicae potestatis pleni- 
tudine laudabiles dictae Societatis Institutiones, Constitutiones etc., nee non 
privilegia, facultates, exemtiones, immunitates, gratias, et indulta a praedictis 
et aliis praecessoribus nostris eidem Societati et illius pro tempore existent! 
Praeposito Generali et religiosis principaliter, vel per communicationem con- 
cessa, qualiacunque illa sint etc., Apostolica auctoritate praesentium tenore 
perpetuo approbamus et confirmamus, ac illis perpetuae et iüviolabilis firmi- 
tatis robur adiicimus, eaque omnia et singula innovamus, et de novo conce- 



279 

dimus". Haec loco citato Pontifex. Juxta quae cum ex una parte C. olim 
tibi de verb. signif. et 1. 3. ff. de const. prineipium beneficia Principiis 
quam plenissimae et largissimae sint interpretationis, ex alia vero parte Pon- 
tifex in citata Bulla verbis usus sit et generalissimis , ut sunt privilegia, 
facultates, exemptiones, immunitates, gratias, et indulta orania et singula 
qualiacunque illa sint, quae sine vi restrictionem nullam admittunt : et efficacis- 
simis, ut sunt, motu proprio, ex certa scientia deque Apostolicae potestatis 
plenitudine, confirmamus, innovamus, ac de novo concedimus , „quibus iuxta 
probatam D.D. sententiam, ut post alios, apud Suarez üb. 8. de legibus c. 8. 
n. 12. et c. 20. no. 8. videre est, privilegia non solum quali quali modo, sed ita 
stabiliuntur, ut de novo etiam per Confirmationem eiusmodi Bullam concessa 
credantur, quisque nullo labore intelligit, omnia et singula vivae vocis privilegia 
ad id usque temporis Societati concessa, soHus vivae vocis esse desiisse, ut 
quae ex recitata Pauli V. Bulla scripturam etiam, seu bullarum naturam indu- 
erint. Atque haec P antecedentis probatio est. Verum quia ex il'a solum 
vivae vocis privilegia, quae ante annum 1676 Societati obvenerunt, in bullata 
transisse probat, ne quid scrupuli de illis, si quae postea primum simili ratione 
Societati concessa sunt, relinquatur, generalius adhuc, nee minus, ut videtur, 
efficaciter probatur secundo antecedens supradictum ex compendio Privilegiorum 
nostrorum. V. Communicatio gratiarum § 6, qui sie Labet. „Communicatio 
privilegiorum, quam Societas habet cum aliis mendicantibus, ad ea etiam ex- 
tenditur, quae vivae vocis oraculo sunt impetrata, aut eis in genere donata, 
et quidquid alicui eorum hoc modo, aut quovis alio hactenus concessura est, 
aut concedetur in posterum, id omne motu proprio et ex certa scientia nostris 
etiam concessum censendum est. Quod quidem principaliter Augustianis per 
bullam concessit Julius IL ut habetur in supplemento Minorum fol. 95 conces- 
sione 309 et refertur etiam ab Hieronymo a Sorbo in Compendio Privilegiorum 
religiosorum n. 25., uude huiusmodi ad propositum formaii argumentum potest. 
Societati per communicationem privilegiorum cum Augustianis omnia privilegia 
vivae vocis censentur etiam motu proprio, et ex certa scientia concessa, 
privilegia auttm motu proprio et ex certa scientia habentur bullata commu- 
niter et litteris Apostolicis firmata, ergo per communicationem praedictam 
omnia Societatis privilegia vivae vocis habenda sunt etiam bullata." Maior 
constat ex compendio privilegiorum § supra citato. Minor probatur tum ex 
communi doctorum sensu et modo loquendi, quo ut passim apud illos videre 
est, per privilegia motu proprio et ex certa scientia concessa non nisi forma 
et authentica adeoque bullata intelliguntur, tum inde, quod si praedicta 
ratione loquendi privilegia bullata non intelligerentur, superius Privile- 
gium a Julio II. Augustianis concessum, quoad posteriorem sui partem 
nugatorium planeque nulluni foret, quod utique diel non debet. Tum denique 
ex eo, quod cum una ex parte iuxta Suarez lib. 8. de legibus c. 20. n. 8. illa, 
quae ex certa scientia conceduntur, semper simul etiam ex plenitudine potesta- 
tis hoc (ut vel verba indicant) tam pleno, quam fieri potest auctoritatis firmi- 
tatisque rigore conceduntur: ex parte vero altera supradictae auctoritatis et 
firmitatis robur solae concessiones bullatae habere credantur per privilegia 
motu proprio et ex certa scientia concessa, non nisi bullata intelligi possint, 
et ita Vera est etiam Minor atque adeo totus superior discursus. 

Probatur nunc primarium intentum 2° per revocatoriam Urbani VIII. Bul- 
lam (qiiantum ex verbis formulisque ibi usurpatis colligitur) revocantur sola 
privilegia personalia, hoc est, quae privatis tantum personis immediate a sede 
Apostolica concessa sunt, non autem corporalia, sive ea, quae capiti, adeoque 
totius Societatis corpori immediate collata sunt, sive vivae vocis ea sint, sive 
bullata, atqui Societatis privilegia, de quibus diflicultas est, non sunt persona- 
lia, sed corporalia, quo per supra dictam Urbani VIII. bullam nulla eorum, 
de quibus lis est, Societati privilegia adimuntur, Maior est eorum Theolo^oruni, 



280 

qui Sedi Apostolicae viciniores bullam ipsi et legerunt et expenderunt, quibus 
proin cordatus quisque fidem merito liabere potest. Minor citra controversiam 
Vera est, tum ex Compendio privilegioruin nostrorum, tum ex ipsismet Ponti- 
ficum bullis. Probatur 3'' Omnia Societatis privilegia per bullam Anno 1606 
4. Sept. datam a Paulo V. ita approbata, confirmata et de novo concessa 
fuerunt, ut per successorum revocationes qualescunque tandem comprehensa 
non debeant ceiiseri, ut expresse habet citata bulla post medium praesertim si 
de iis specialis, speciiica et expressa ac de verbo ad verbum mentio non fiat, 
qualis in revocatione illa Bulla Urbani VIII., prorsus liuUa fit, quo praeter 
priora ex hoc etiam capite per eam privilegia Societatis minime videntur 
adempta. Atque haec sunt rationes eorum Theologorum, qui universim Omnibus 
et singulis Societatis privilegiis adhuc hodie robur suum constare volunt : quae, 
etsi singulae etiam vi sua non careant, coniunctae tamen eiusmodi sunt, ut 
sententiam eorum admodum probabilem, et in conscientia plane tutam faccre 
pari causa seu dubio potior fit conditio possidentis. Caeterum etsi, quae hac- 
tenus attulimus, admodum similia sint, quia tamen omnimodum certitudinem 
non habent, Nostris diligenter cavendum erit, ut ne liberiore privilegiorum 
usu, et quasi quadam eorum iactantia seu Episcopi seu Parochi seu Keligiosi 
alii offendantur, iuxta eo, quid ß. P. N. in proemio ad Privilegia Septentri- 
onalia prudenter monuit. 

§ 1. Privilegia, quae ex Compendio Societati viva voce concessa videntur. 

Absolutio. 
Compenclium. 

§ 1. Possunt Nostri absolvere quosvis fideles aCasibus Episcopis rcservatis, 
imo et Pontifici, excoptis iis, qui in Bulla Caenae continentur. Gregor XIII. 
10. Maii A. 1583. Habetur in oraculis Vivae vocis p. 131. 

§ 2. Possunt Nostri absolvere raptores bonorum naufragantium. Gregor XIII. 
18 Mart. A. 1584. In orac. Vivae vocis p. 133. 

§ 3. Possunt Nostri absolvere ab haeresi. Concessit idem eodem die; 
habetur in orac. vivae vocis pag. 123. 

§ 4. A Icctione librorum prohibitorum. Concessit idem 6. Novembr. 
A 1583 in orac. Vivae vocis pag. 132. 

§ 5. Missos ad triremes a quibuscumque Casibus. Pius IV. Habetur in 
orac. Viv. voc. pag. 30. 

§ 6. Nostros denique absolvere possunt ab haeresi et relapsu in eandeni. 
Grg. XIII. 18 Mart. A. 1584 in orac. vivae vocis pag. 133. 

Beiiedicere. 

§ 3. 7. Possunt Nostri benedicere corporalia, vestimenta caeteraque orna- 
menta Ecclesiae tam suae, quam etiam undequoque delata. Concessit Innoc. VIII. 
Congregationi S. Justinae de Padua viv. voc. oiaculo. 

Bulla Coenae. 

§ 1. 8. Bullae Coenae satis est unum exeraplar habere in CoUegiis, vel 
doraibus. Pius V. in orac. viv. voc. p. 42. 

§ 2. 9. Facultates Bullae Coenae promulgatione a Societate non rcvo- 
cantur. Greg XIII. 18 Mart. A. 1584 in orac. viv. voc. pag. 133. 

Communicatio Gratiarum. 

§ 5. 10. Haec etiam Novitiis Societatis fieri potest. Greg. XIII, in orac. 
viv. voc. pag. 126. 



281 

Commiitatio. 
§ 2. 11. Provinciales possunt mutare votum simplex alterius religionis 
in Votum Societatis. Coiicessit siimmus Poenitentiarum habens ad id facul- 
tateni. In orac. viv. voc. pag. 13. 

Concilium Tridentinum. 

§ 1. 12. Ad dubia ol) Concilium Tridentinum circa Societatem oborta Car- 
dinales factae declarationis suae dare publicum testimonium debent. Pius V. 
in orac. viv. voc. pag 44. 

§ 2. 13. Potest Societas non obstante Tridentino facerc quae ad eins 
lustitutum spectant, quoad renunciationem, obligationem , profepsionemque 
tinito tempore Noviciatus faciendam Pius V. in orac. viv. voc. p. 43 et seq. 

§. 3. 14. Potest Societas in foro conscientiae uti omnibus gratiis, etiam 
derogatis per Tridentinum, ab antecessoribus Pii V. concessis. Pius V. 13 Hart. 
A. 1566 Minoribus vivae vocis or. concessit. 

Coutractus. 

§ 2. 15. Habentur Contractus Societatis omnes rati, et supplentur eorum 
deicctus, qui celebrati sunt usque ad diem 12. Maii A. 1568. Pius V. in orac. 
viv. voc. p. 35 et seqq. 

§ 4. 16. In casu necessitatis possunt Ecclesiae Societatis nostrae tra.ns- 
ferri, et de loco mutari in alium locum. Leo X. viv. voc. oraculo concessit 
Minoribus. 

Familiäres. 

§ 3. 17. Nostri famuli possunt a Nostris absolvi a quibuscunque crimi- 
nibus, excessibus, censuris, scilicet homicidio voluntario excepto et mutilatione 
membri. Sixtus Minoribus viv. voc. orac. concessit. 

Gratiarum usus. 

§ 2. 18. Per buUam Cruciatae et Jubilaei non derogatur privilegiis et 
regulis Societatis. Gregor XIII. 29. Oct. 1584. 

§ eodem 19. Idem Pontifex 3. Maii 1575 interdixit Nostris usum cruciatae. 
Superiores dum usum cruciatae concedunt, possunt eandem facultatem liraitare. 
In orac. vivae vocis pag. 134. 

luclulgentiae. 
§. 1. 20. Indulgentias Stationum Pius V. omnibus Nostris coucest^it, ut 
eas lucrari possint in propria Ecclesia. In orac. viv. voc. pag. 52. 

Reliquiae. 

§ unico 21. Possunt nostri ex urbe mittere reliquias pro consecratione 
Altarium et absolute eas, quas ab amicis habere possunt. Pius V. In orac. 
viv. voc. pag. 46. 

Visitationes. 

§ unico 22 Visitationes Nostrae Societatis possunt in singulis Collegiis 
et locis Societatis absoluta visitatione nostris concedere benedictionem et In- 
dulgentiam plenariam. Gregor XIII. In orac. viv. voc. pag. 126. 

Haec ex Compendio privilegiorum, quibus . . . videntur privilegia Septen- 
trionalia omnia. 

§ II. Quaenam ex praedictis privilegiis et unde salventur. 

R. 1. Id quod numero primo relatum est, non esse vivae vocis oraculum : 
nam, ut in Compendio privilegiorum V. absolutio §. 1. dicitur, concessum id 
est a Paulo III. per litteras Apostoücas, datas A. 1545. 8, Junii. 



282 

R. 2. Ea, quae numero 2, 4. et 5. adducta sunt, nostris procul Roma, in 
Septentrionalibus provinciis inter haereticos agentibus probabilissinie per Bul- 
lam Pauli III. 18. Octb. 1849 datam pag. 42 bis verbis concessa esse: „Et ut 
cum aliquos ex fratribus seu Soeiis Societatis eiusmodi in Saracenorum , paga- 
noruni, aliorumque infideliuni terras et provincias alias remotissimas, a quibus 
non potest adivi sedes Apostolica miserit, possit (Generalis Societatis) eis auc- 
toritate nostra facultatem concedere, ut Christianos ibidem etc. ab omnibus et 
singulis eorum peccatis, etiam in Coena Domini Bulla reservatis, et a conse- 
quentibus censuris et poenis absolvere etc." quod ipsum iam ante hac lib. 1. 
Theol. moral. tr. 5. part. 2. c. 9. n. 2. sub finem non obscure significavit P. 
Layman. 

R. 3. Quod numero 3" de absolutione ab haeresi notatum est , id tum ex 
R. 2. tum ex aliis bullis non vivae vocis, sed bullatum Privilegium esse, cer- 
tum est. 

Habetur enim expresse in bulla Julii III. 22. Octbr. 1552 data pag 66. 
paulo post initium. Item in bulla Greg. XIII. 3. Maii 1572 data pag. 140 
paulo ante medium. 

R. 4. quae n. 6. relata sunt, ibidem non solius vivae vocis, sed bullati 
privilegii rationem habent, ut ex responsione 3* probari posse videtur, iuxta 
quam ex diversis bullis Societatis quosque praeter alia peccata ab haeresi etiam 
consequentibus inde censuris absolvere facultas est An autem praedicta, qua- 
tenus ea etiam per communicationem privilegiorum habet Societas pro bullato 
privilegia habenda sint, ex privilegiis Minorum, a quibus iuxta Compendiura 
privilegiorum V. absolutio § 8. ea participamus, iudicandum est, quae cum ad 
manum non habeam, aliis definiendum relinquo. 

R. 5. quae n. 7 circa benedictionem pararaentorum alienae Ecclesiae 
dicuntur, etsi non nemini per supradictum discursum generalem salvari posse 
videantur, quia tarnen in bulla Pauli III. responsione 2"^ citata pag. 43 nostris 
in longinquis regionibus commorantibus, ubi Episcopus non sit, ea etiam pro 
aliis benedicendi facultas conceditur , non improbabile pro Septentrionalibus 
provinciis, ubi de facto saltem ordinarii difficile adiri possunt, inde ad asseren- 
dam illis praedictam benedicendi facultatem, sumi videtur. De benedictione 
paramentorum Ecclesiarum nostrarum constat, quod sit Privilegium bullatum, 
quia Privilegium huiusiLodi PP. S. Hieronymi, prout Rodriguez in summa 
Casuum part. 1. c. 28 testatur, concessum est, sunt et Franciscanis de obser- 
vantia, teste eodem in CoUectione privilegiorum fol. 268. volum. 2. unde eo 
etiam per communicationem Societas gaudet. 

R 6. Circa id, quod n. 4. de bulla Coenae dictum, non esse difficulta- 
tem, iam per unum exemplar illius loco publico expositum menti praecipientis 
abunde satisfiat, saepeque non tam necessitatis, quam scrupuli causa privilegia 
petantur. 

R. 7. Quod numero 9 affertur, est Privilegium bullatum ut tum ex bullis 
responsione 3* citatis, tum hinc certo probatur, quod cum 18. Martii 1584 a 
Gregorio XIII. viva voce datum fuisset, mox ab eodem anno eodem 25. Maii 
in bulla Ascendente Domino, pag. 239 motu proprio et ex certa scientia, una 
cum reliquis omnibus Privilegiis Societatis approbatum et confirmatum, quod 
ipsum simili modo a Paulo V. in bulla superiore A. 1606 4. Sept. factum est, 
ut ex supra dictis constat. 

R. 8 Quod n. 10 de Novitiis dictum, tum ea ratione, quae proxime iudi- 
cata est, defendi potest, tum ex iure communi, quo Novitii privilegiis et gra- 
tiis religionis suae gaudent, ut ex probata sententia- Suarez docet tom. 4. de 
religione lib 9. c. 1. n. 18. 

R. 9. Id quod n. 11. ponitur videtur haberi per communicationem privi- 
legiorum Congregationis S. Justinae velut bullatum, praeterquam quod nulla 
videatur esse difficultas ; cum iuxta doctrinam P. Layman lib. 4. tr. 4. c. 2. n. 30. 



283 

quivis, qui determiuatam aliquam religionera more consueto, ut eam probet, 
vovet, Votum huiusmodi, se ipso in votum profitendi et perseverandi in aliena 
religione, mutare possit. 

ß. 10. Quod n. 12. habetur de publico testimonio Cardinalium , vel ex 
bullis responsione 2* adduetis salvandum est, vel certo cum magni moraenti 
non sit, Cardinalium arbitrio relinquendum. 

E. 11. Quod n. 13. affertur, defenditur ex ipso Tridentino Sess. 25 c. 16 
de regularibus, ubi ista babentur. Per haec tarnen sancta Synodus non inten- 
dit aliquid innovare, aut prohibere, quin religio Clericorum Societatis Jesu 
iuxta pium eorum institutum a sede Apostolica approbatum Domino et eiusdera 
Ecclesiae deservire possit. lUud autem, quod n. 14. refertur, per bullas itidem 
resp. 7. allatas salvari potest. 

R. 12. Quae n. 15. de ratificatione contractuum dicuntur, tum ex bulla 
Pii V. A. 1568. 29. Aprilis de celebrandis contractibus datam, tum ex prae- 
scriptione tueri possumus. lila autem n. 16 et 17 per Bullam saltem Pauli V. 
A. 1606 4. Septbr. editam salvantur. 

R. 14. Quae n. 20. et 21. afferuntur partim per coramunicationem privi- 
legiorum, ut ex Compendio constat V. Indulgentiae § 2. et V. Reliquiae, partim 
per bullam Pauli V. iam saepius citatam in bullata transeunt. 

R. 15. Quod ad facultatem visitatione peraeta plenariam indulgentiam 
impertiendi attinet, difficultas non esse videtur, tum quod Provinciales facul- 
tatem illara per coramunicationem privilegiorum adhuc habere* videantur iuxta 
Compendium V. Indulgentiae § 10, Visitatores autem Roma missi facile eam 
impetrare possint, tum quod universim saltem per bullam Pauli V , cuius iam 
saepe meminimus, salvetur. 

Ad ultimum quamvis si per supradictam Urbani VIII. Bullam § Gre- 
gorius XIII. V. Confessarius in Privilegiis Septentrionalibus sublatus esset, 
dubium satis difficile videatur, an nostri ab uno Ordinario approbati, si in 
aliam Dioecesim transeunt, novam approbationem indigeant. Nihilominus tamen 
probabile est in bis provinciis nostros in hac re sollicitos esse non debere, tum 
quod Doctores aliqui indistincte doceant approbatum ab uno Episcopo aliis 
approbationibus in aliis Dioecesibus non indigere, quae sententia tum saltem 
probabilis haberi potest, cum Episcopi sciunt nee contradicunt, ut respectu 
Capucinoruni et aliorum quorundam religiosorum in Germania Episcopi sede 
habere videntur, ut Patres Societatis aliunde advenientes confessiones audiant, 
si modo ab uno aliquo Episcopo sint approbati, ut vel inde etiam colligi vide- 
inr, quod eos sibi praesentatos non examinent, sed eo ipso quod a Superioribus 
ad confessiones excipiendas idonei iudicentur, approbare soleant. 

Bemerkungen zu dem vorausgehenden Gutachten. 
Legi scriptum illud cuius initiura : Judicia quorundam Theo- 
logorum super nupera Urbani VIIL Bulla etc. eoque experto 
existimo : 

1" Nullum Societatis nostrae Privilegium , qualecunque tandem illud 
modo post 4. diem Septerabris Anni 1606 concessum non sit, propter 
ßevocatoriam S. D. N. Urbani VIII. Bullam habendum esse pro revocato ; 
cum per eam revocentur tantummodo Privilegia, quae praecise sunt Vivae vocis 
oracub (verba namque Bullae revocatoriae, tanquam odiosae, strictam adeoque 
praecisivam et exclusivarn habent interpretationem , iuxta vulgatissimam regu- 
lam, Odia- de h. 1. in VP*^) nostra autem omnia Privilegia qualiacunque illa, 
dicta die 4. Septembris Anni 1606 sint per Bullam a S. D. N. Paulo V. in- 
novata et de vero concessa, adeoque non sint amplius ju-aecise Vivae vocis 
Qracula, sed transierint in bullata; ut videre est in BuHario bocietatis 



284 

pag. 320. Neque obstat eiusdem Bullae § ac desuper pag. eadem vers. 4., ubi 
videtiir Pontifex sola illa Privilegia innovare , super quibus sunt confectae lit- 
terae : Si eiiim bene expendatur contextus, duplicem ibi Pontifex facit conces- 
sionem: primam, innovando omnia nostrae Societatis privilegia, qualiacunque 
illa sint: alteram innovando tenores litterarum , quibus privilegia nobis sunt 
concessa; quae secunda concossio, tametsi accipi posset tanquam restrictiva 
prioris, nihil tarnen nos cogit ad hanc interpretationein, cum utraque concessio 
sit ex certa scientia.profecta, adeoque amplam subeat interpretationem iuxta 
regulam universalem, quam indicat Suarez lib. 8. d. leg. c. 20 n. 8. ac proinde 
accipi possint tanquam disparatae et sese mutuae non afficientes. 

Existimo 2^ cum opinio Theologorum negantium per Bullam Urbani VIII. 
aliquod nostrae Societatis Privilegium, modo post 4. bept. Anni 1606 conces- 
sum non sit, habendum esse pro revocato, nitatur fundamento solido, et ad- 
modum probabili , posse eiusdem nostrae Societatis homines secure huiusmodi 
Privilegiis uti, ac si ea Bulla non emanasset, ut constat ex doctrina communi 
de secure sequenda opinione probabili. Cavendum tamen , ne imprudenti usu 
detur occasio Pontifici ad revocationera efficaciorem procedendi. 

Existimo 3° Si quae Privilegia habet Societas, vivae tantummodo vocis 
oraculo concessa, post diem 4. Septembris Anni 1606, ea per Bullam Urbani VIII. 
revocata, adeoque et eorundem cessare usum, nisi de novo impetrentur. Si 
cnim aliquo fundamento haec quoque Privilegia salvari possent, raaxime salva- 
rentur per Privilegium relatum in nostro Compendio V. Communicatio grati- 
arum § 6., at hoc fundamentum solidum non est : quamvis enim per eam 
concessionem omnia nostra privilegia haberi possint pro concessis motu proprio 
atque ex certa scientia, adeoque intra suum genus maximam habeant firmita- 
tem, quia tamen neque motus proprius, neque certa scientia transferunt Privi- 
legium de genere ad genus, neque faciunt ex non bullata bullatam, sed relin- 
quunt in suo genere, ut indicat Suarez lib. 8. de leg. c. 12., manebunt privilegia 
vivae tantummodo vocis oraculo post diem 4. Sept. Anni 1606 nostrae Societati 
concessa intra genus privilegiorum vivae tantummodo vocis oraculo conces- 
sorum adeoque et censenda erunt revocata cum reliquis huius generis privilegiis. 
Salvo meliore judicio. 

Privilegia quae Societas nostra a summis Pontificibus vivae vocis oraculo 
accepit usque ad quartum Sept. diem Anni 1606 fuerunt non tantum confir- 
mata, sed etiam de novo concessa a Paulo V. per Bullam, quae incipit : Quan- 
tum Religio (ut manifeste patet ex istis Bullae verbis) eaque omnia et singula 
(privilegia facultates, exemptiones) innovamus et de novo concedimus: ac pro- 
inde vi hui IS bullae praedictae Societatis nostrae privilegia transierunt in 
bullata. Cum ergo Urbanus VIII. per suam Revocatoriam tantum revocet 
privilegia vivae vocis oraculo concessa, sive illa manu Cardinalium deputa- 
torum subscripta fuerint, sive non, nostra vero privilegia viva voce concessa 
usque ad 5. diem Sept. anni 1606 sint bullata per citatam Pauli V. constitu- 
tionem, sequitur nostra privilegia non fuisse revocata per bullam Urbani VIII., 
sed persistere in suo vigore, iisque nos tuta conscientia uti posse. 

Reliqua privilegia, si quae post illum 4. diem Sept. vivae vocis oraculo 
concessa fuerunt, judico esse revocata per bullam Urbani VIII, rationes enim, 
quas Theologi in illo judicio afferunt, et quae alias ad omnia nostra privilegia 
extendi facile possent, partim invalidae, partim directe contra bullam revoca- 
toriam mihi esse videntur. 



285 



18. 



Quis Sit sensiis Constitiitionis UrbaniVIII. revocantis 

vivae vocis oraculo data privilegia lieligiosis, et nomi- 

natim Societati Jesu. 

lieber den wahren Sinn der Constitution Urbans VIII. 

Sensus huius Constitutionis est iste: Noster praedecessor 
Gregorius XV. revocavit omnia privilegia concessa Religiosis 
vivae vocis oraculo, nullius Cardinalis testimonio confirniata: 
Nos vero nunc revocamus etiam ea , quae alicuius Cardinalis 
manu firmata sunt. Iste et non alius est sensus huius Consti- 
tutionis , nee plus revocat ürbanus VIII. quam ea vivae vocis 
oracula, quae alicuius Cardiualis manu sunt firmata, non alia. 
Quod inde patet: 

1". Quia, tametsi de verbo ad verbura praemittit Constitutionen! Gre- 
gorii XV. revocatoriam vivae vocis oraculorum nullius Cardinalis manu con- 
firmatorum : attamen eani tantura referendo adfert, ut sciatur, quid praedecessor 
super ea re constituerit, et quousque professus sit revocando privilegia; non 
vero confirmando, innovando, aut novo robore constituendo; quod multum refert 
notasse, ut paulo post apparcbit. 

2°. Quia in titulo seu rubrica vocatur haec Constitutio Extensio Consti- 
tutionis Gregorii XV. Tantura ergo com})rehendit, quantum se extendit, id est 
tantum ad privilegia vivae vocis ab aliquo Cardinali firmata; haec sola revo- 
cando , prius tamen narrando, quod alia sint iam ante a Gregorio XV. revocata, 
quae tamen revocatio non de novo statuitur. Potuissot quidem S. D. N., si 
voluisset, de novo constituere. Quod vero non voluerit, colligitur ex tenore 
Constitutionis, in qua nuUum verbura ponit, quod de novo constituat, aut 
constituere intendat, sed supponit et narrat tantum a praedecessore constitutum 
esse. Patet hoc totum ex stilo Constitutionura Apostolicarura seu Pontificura : 
et exemplo esse potest nuperrima quoque Constitutio Urbani VIII. contra 
astrologos iudiciarios, in qua Sixti V. constitutionem contra eosdera editam 
non tantura refert seu narrat, sed etiara de novo constituit et innovat, addendo 
deinde alia. Nihil simile in hac Extensione. 

Supposito ergo hoc sensu huius Constitutionis, de qua agimus, certuni et 
indubitatura est, quod si nostra privilegia vivae vocis oraculo nobis data, non 
sint alicuius Cardinalis manu firraata maneant nobis integra, quantum quidem 
est per vim liuius Bullae An autem , et quaenam sint talia, est quaestio 
facti, estque Roma intelligendum, ubi et impetrata sunt, et originalia haben- 
tur. Interim manemus in possessione et usu, cui dubia revocatio non potest 
a